Кіріспе
Қандағы қант деңгейінің тұрақты жоғары болуының неврологиялық салдары
Диабетикалық нейропатия – қант диабетімен байланысты әртүрлі жүйке зақымданулары. Симптомдар жүйке зақымдалған жеріне байланысты болады және әлсіздік сияқты моторлық өзгерістерді, ұю, қышыну немесе ауырсыну сияқты сезімдік белгілерді, немесе зәр шығару функциясына әсер ететін автономдық өзгерістерді қамтуы мүмкін. Бұл өзгерістер жүйкелерді қамтамасыз ететін кішкентай қан тамырларының (vasa nervorum) зақымдануынан туындайды деп саналады. Диабетикалық нейропатиямен байланысты салыстырмалы түрде жиі кездесетін жағдайлар: дистальді симметриялық полиневропатия; үшінші, төртінші немесе алтыншы ми нервінің салдары; мононевропатия; мононевропатия мультиплексі; диабетикалық амиотрофия; және автономдық нейропатия.
Diabetic neuropathy is various types of nerve damage associated with diabetes mellitus. Symptoms depend on the site of nerve damage and can include motor changes such as weakness; sensory symptoms such as numbness, tingling, or pain; or autonomic changes such as urinary symptoms. These changes are thought to result from a microvascular injury involving small blood vessels that supply nerves (vasa nervorum). Relatively common conditions which may be associated with diabetic neuropathy include distal symmetric polyneuropathy; third, fourth, or sixth cranial nerve palsy; mononeuropathy; mononeuropathy multiplex; diabetic amyotrophy; and autonomic neuropathy.
Белгілері мен симптомдары
Диабетикалық нейропатия кез келген шеттік нервтерге, соның ішінде сезімтал, қозғалыс нейрондарына және вегетативтік нерв жүйесіне әсер етуі мүмкін. Сондықтан диабетикалық нейропатия, негізінен, кез келген органдар жүйесіне әсер ету потенциалына ие және түрлі симптомдарға себеп болуы мүмкін. Зақымдалған органдар жүйесіне қарай бірнеше ерекше синдромдар бар.
Сенсорлы- қозғалыс полиневропатиясы
Ұзын жүйке талшықтары қысқаларына қарағанда көбірек зардап шегеді, себебі жүйке өткізгіштігінің жылдамдығы жүйкенің ұзындығына пропорционалды түрде төмендейді. Осы синдромда сезімнің төмендеуі және рефлекстердің жоғалуы ең алдымен әр аяқтың саусақтарында байқалады, содан кейін жоғары қарай таралады. Бұл әдетте қолғап-шұлық тәрізді ұю, сезімнің жоғалтылуы, дистезия және түнгі ауырсыну ретінде сипатталады. Ауырсыну күйдіріп, қышытып, сырқырап немесе тұншықтыратын сияқты болуы мүмкін. «Тікендей шаншу» сезімі жиі кездеседі. Ағзаның кеңістіктегі орнын анықтау қабілеті, яғни проприоцепция ерте сатыда бұзылады. Науқастар аяғына шеткі зат, мысалы, тікенек ілінгенде немесе дұрыс келмейтін аяқ киімнен қалтырау пайда болғанда сезбеуі мүмкін. Осының салдарынан аяқ-қолдар мен аяқтарда жаралар мен инфекциялар пайда болып, ампутацияға дейін алып соғуы мүмкін. Сондай-ақ, науқастар тізе, тобық немесе аяқ сүйектерінің бірнеше рет сынуына ұшырап, Шарко буыны дамуы мүмкін. Моторлық функцияның жоғалтылуы дорсифлексияға, саусақтардың қырысуына және сүйек аралық бұлшықеттердің жұмысының төмендеуіне алып келеді, бұл саусақтардың жиырылуына, яғни «табанды» саусақтарға (hammer toes) әкеп соғады. Бұл қырысулар тек аяқта ғана емес, сонымен қатар қолда да пайда болады, бұлшықеттердің жоғалуы қолдың әлсіз және сүйекті көрінуіне себеп болады. Бұлшықет функциясының жоғалуы прогрессивті сипатта болады.
Автономды нейропатия
Автономды жүйке жүйесі жүрек, өкпе, қан тамырлары, сүйек, майлы тіндер, тер бездері, асқазан-ішек жүйесі және несеп-жыныс жүйесіне қызмет ететін нервтерден тұрады. Автономды нейропатия осы органдардың кез келгеніне әсер етуі мүмкін. Диабетпен ауыратын адамдарда жиі кездесетін автономды дисфункцияның бірі – ортостатикалық гипотензия, яғни тұрған кезде қан қысымының күрт төмендеуі салдарынан бас айналу және есінен тану мүмкіндігі. Диабеттік автономды нейропатия жағдайында, бұл жүрек пен артериялардың жүрек соғу жиілігі мен қан тамырлары тонусын тиісті түрде реттемеуіне байланысты, нәтижесінде қанның миға үздіксіз және толық ағып кетуі бұзылады. Бұл симптом көбінесе тыныс алу синустық аритмиясының жоғалуымен бірге жүреді – қалыпты тыныс алу кезінде байқалатын жүрек соғу жиілігінің әдеттегі өзгеруі. Бұл екі белгі автономды нейропатияға нұсқайды. Асқазан-ішек жолындағы көріністерге гастропарез, жүрек ауруы, ісіп кету және диарея жатады. Көптеген диабетиктер ауыз арқылы қабылдайтын дәрілері болғандықтан, асқазанның босауының кешігуі осы дәрілердің сіңуіне елеулі әсер етеді. Бұл, егер диабетке қарсы дәрі тамақтан бұрын қабылданса және бірнеше сағаттан кейін ғана сіңсе, тіпті кейде бірнеше күннен кейін қандағы қант деңгейі қалыпты немесе төмен болғанда гипогликемияға алып келуі мүмкін. Кіші ішектің баяу қозғалысы бактериялардың шамадан тыс өсуіне себеп болуы мүмкін, бұл гипергликемияның болуымен нашарлайды. Бұл ісіп кетуге, газға және диареяға әкеледі. Зәр шығару симптомдарына жиі зәр шығару, зәр шығаруға жедел түрде ұмтылу, ұстамау және зәр тоқтату кіреді. Тағы да, зәрдің тоқтауынан несеп жолдарының инфекциясы жиі кездеседі. Зәрдің тоқтауы несеп көпіршігінің дивертикуласына, бүйрек тастарына және рефлюкс нефропатиясына әкелуі мүмкін.
Бас сүйектің нейропатиясы
Бас сүйекті жүйкелер зақымдалған кезде, көз-қозғалтқыш жүйке (бас сүйекті жүйке #3 немесе CNIII) нейропатиясы ең көп кездеседі. Көзді қозғалтатын барлық бұлшық еттерді көз-қозғалтқыш жүйке бақылайды, бірақ оң жақ тік және жоғарғы көлбеу бұлшық еттерінен басқа. Сондай-ақ, ол көздің қарашығын тарылтады және қабақты ашады. Диабеттік үшінші жүйке парализі әдетте кенеттен басталады, көздің маңдайында немесе көздің айналасында ауырсыну сезімімен, содан кейін екі көру пайда болады. Үшінші жүйкемен иннервацияланатын барлық көз-қозғалтқыш бұлшық еттері зақымдануы мүмкін, бірақ қарашық мөлшерін бақылайтын бұлшық еттер бастапқыда көбінесе жақсы сақталады. Бұл CNIII ішіндегі парасимпатиялық жүйке талшықтары қарашық мөлшеріне әсер ететін жүйкенің шетінде (көлденең қимада) орналасқандықтан, оларды ишемиялық зақымдануға аз сезімтал етеді (қанмен жақсы қамтамасыз етілуіне байланысты). Алтыншы жүйке, көздің оң жақ бұлшық етін иннервациялайтын (көзді жанына жылжытады) абдуценс жүйкесі де жиі зақымдалады, бірақ төртінші жүйке, трохлеарлық жүйке (көзді төмен жылжытатын жоғарғы көлбеу бұлшық етін иннервациялайды) зақымдалуы сирек. Торлық немесе белдік жұлын жүйкелерінің зақымдануы жүрек ұстамасы, өт қабығының қабынуы немесе ішекқосқап қабынуына ұқсас ауырсыну синдромдарына әкелуі мүмкін. Диабетпен ауыратын адамдарда карпальді туннель синдромы сияқты қысылған нейропатиялар жиі кездеседі.
Микроқан тамырлары ауруы
Қан тамырлары мен жүйке аурулары тығыз байланысты. Қан тамырлары қалыпты жүйке жұмысына, ал жүйкелер жеткілікті қан ағынына тәуелді. Кішкентай қан тамырларындағы алғашқы патологиялық өзгеріс – қан тамырларының тарылуы. Ауру прогрессиялаған сайын, нейрондық дисфункция қан тамырларының аномалияларының дамуымен тығыз байланысты, мысалы, капиллярлардың базалық мембранасының қалыңдауы және эндотелиялық гиперплазия, бұл оттегінің жаңаруының төмендеуіне және гипоксияға әкеледі. Нейрондық ишемия – диабеттік нейропатияның анықталған сипаттамасы. Қан тамырларын кеңейтетін препараттар (мысалы, АПФ ингибиторлары, α1 антагонистері) жүйкелерге қан ағынын айтарлықтай жақсартады, соның салдарынан жүйке өткізгіштігінің жылдамдығы да жақсарады. Осылайша, қан тамырларының кішкентай дисфункциясы диабеттің бастапқы кезеңдерінде пайда болады, жүйке дисфункциясының прогрессиясына сәйкес келеді және диабеттік нейропатияда байқалатын құрылымдық, функционалдық және клиникалық өзгерістердің ауырлығын күшейтуге жеткілікті болуы мүмкін.
Гликозданған жоғары сапалы соңғы өнімдер
Жасуша ішіндегі глюкоза деңгейінің жоғарылауы белоктармен ферменттік емес ковалентті байланысқа түсіреді, бұл олардың құрылымын өзгертіп, функциясын бәсеңдетеді. Осы гликозланған белоктардың кейбіреулері диабеттік нейропатияның және диабеттің басқа да ұзақ мерзімді асқынуларының пайда болуымен байланысты.
Полиол жолы
Полиол жолы, сонымен қатар сорбитол/альдоза редуктаза жолы деп те аталады, диабеттік асқынуларға, әсіресе тор қабықша, бүйрек және жүйкелердің ұсақ қан тамырларына зақым келтіруге қатысты болып көрінеді.
Диагностика
Диабеттік перифериялық нейропатияны ауру тарихы және физикалық тексеру арқылы диагностикалауға болады. Диабет ауруының тарихы бар адамдарда аяқ немесе табанда ауырсыну немесе ұю сезімі пайда болғанда диагноз қарастырылады. Бұлшықет әлсіздігі, ауырсыну, тепе-теңдіктің бұзылуы және төменгі аяқ-қолдардың дисфункциясы – ең көп кездесетін клиникалық белгілері. Физикалық тексеру нәтижелері аяқтың сыртқы түріндегі өзгерістерді, ойық жаралардың болуын және тобық рефлекстерінің әлсіреуін көрсетуі мүмкін. Ірі талшықты нейропатияны анықтаудағы ең пайдалы физикалық тексеру нәтижелері – 128 Гц жиілікті камертонға (ықтималдық коэффициенті (LR) диапазоны 16–35) немесе 5.07 Semmes-Weinstein монофиламентімен қысым сезімінен (LR диапазоны 11–16) айқын төмендеуі. Діріл сезімі (LR диапазоны 0.33–0.51) немесе монофиламент (LR диапазоны 0.09–0.54) сынақтарының қалыпты нәтижелері диабеттен туындаған ірі талшықты перифериялық нейропатия ықтималдығын азайтады. Нерв өткізгіштігін тексеру перифериялық жүйкелердің қызметінің төмендеуін көрсетуі мүмкін, бірақ бұл диабетикалық перифериялық нейропатияның ауырлығымен сирек байланысты және осы жағдайды бағау үшін стандартты тест ретінде қолданылмайды. QST және судомоторлық функция сынақтары арқылы, терінің электрхимиялық өткізгіштігін өлшеу арқылы анықталатын кішкентай талшықты нейропатия, диабетикалық және автономдық нейропатияның ерте белгілерін бағау үшін жиірек қолданылады.
Алдын алу
Диабеттік нейропатияны қандағы глюкоза деңгейін қалыпты ұстау және өмір салтын өзгерту арқылы көбінесе алдын алуға болады. Глюкозаны жақсартылған бақылау әдістеріне тері астына жиі инсулин енгізу, үздіксіз инсулин инфузиясы, ауызға қабылданатын қант диабетіне қарсы препараттар жатады, ал өмір салтын өзгерту шаралары жаттығулармен немесе диеталық өзгерістермен бірге қолданылуы мүмкін. Глюкозаны жақсартылған бақылау клиникалық нейропатияның дамуын болдырмайды, 1-типті диабеттегі жүйке аномалияларын азайтады және екі типті диабетте де нейропатияның пайда болуын кешіктіреді. Дегенмен, мұндай әдістер гипогликемия қаупін арттыруы мүмкін, сондай-ақ осы белсенді әдістердің көпшілігі инсулиннің жиі қолданылуын талап етеді, бұл құлау қаупінің артуымен байланысты.
Қандағы глюкозаны басқару
Сенсомоторлық полиневропатияның ерте көріністерін емдеу үшін гликемиялық бақылауды жақсарту маңызды. Қандағы қант деңгейін қатаң түрде бақылау, егер полиневропатия және диабет жақында пайда болған болса, диабеттік нейропатияның өзгерістерін кері қайтаруға көмектеседі. Бұл диабеттік нейропатияның негізгі емдеуі болып табылады, себебі басқа емдеулер ауырсыну және басқа да белгілерді азайтуға бағытталған.
Жергілікті агенттер
Теріге 0,075% концентрацияда қолданылған капсаицин диабетикалық нейропатиямен байланысты ауырсынуды емдеуде плацебодан гөрі артық тиімді емес деп табылған. Теріге қолданылатын капсаициннің, клонидиннің немесе лидокаиннің жоғары концентрациялы түрлері туралы қорытынды жасауға жеткілікті мәліметтер жоқ.
Дәрі-дәрмектер
Ауырсынуды басу үшін қолданылатын дәрілерге құрысуға қарсы препараттар (ҚҚП), серотонин-норадреналин кері сіңіру ингибиторлары (СНҚИ) және трициклді антидепрессанттар (ТАД) жатады. Бұрынғы зерттеулерді тағы да талдау карбамазепин, венлафаксин, дулоксетин және амитриптилин препараттарының плацебодан тиімдірек екенін көрсетті, бірақ бұл препараттардың бір-бірімен салыстырылған тиімділігі нақты емес. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы диабетикалық перифериялық нейропатияны (ДПН) емдеуге үш препаратты ғана бекіткен: антидепрессант дулоксетин, құрысуға қарсы прегабалин және ұзақ әсерлі опиоид тапентадол ER (кідіріспен босатылатын). Кейбір дәрігерлер жүйелік препараттар қолданар алдында, диабеттік перифериялық нейропатияны лидокаин жамбасымен емдеуді ұсынады. Прегабалиннің диабеттік нейропатиялық ауырсынды азайтуда плацебодан тиімдірек екеніне төмен сапалы деректер бар, бірақ оның әсері шамалы. Зерттеулер ғабапентиннің плацебодан ауырсынды тиімдірек басатыны туралы әртүрлі нәтижелер көрсеткен. Зонизамид пен карбамазепиннің диабетикалық нейропатияда тиімділігін анықтау үшін жеткілікті мәліметтер жоқ.
Эпидемиология
Әлемдік деңгейде 2010 жылғы мәліметтер бойынша диабеттік нейропатия шамамен 132 миллион адамға әсер етеді (халықтың 1,9%). Диабет дамыған елдерде нейропатияның негізгі себебі болып табылады, ал нейропатия диабеттің ең көп кездесетін асқынуы және ауру мен өлім-жітімнің басты факторы. Диабетпен ауыратын адамдардың 25%-ы нейропатияға шалдығады деп есептеледі. Диабеттік нейропатия жарақатсыз ампутациялардың 50-75%-ымен байланысты. Диабеттік нейропатияның басты тәуекел факторы – гипергликемия. DCCT (Диабетті бақылау және асқынулар туралы зерттеу, 1995) зерттеуінде нейропатияның жылдық көрсеткіші жылына 2% құрады, бірақ 1-типті диабетпен ауыратын науқастарға қарқынды ем жасалғанда 0,56%-ға дейін төмендеді. Нейропатияның прогресі 1- және 2-типті диабетте гликемиялық бақылау деңгейіне байланысты. Диабеттің ұзақтығы, жас, темекі шегу, гипертония, бой және гиперлипидемия да диабеттік нейропатияның қауіп факторлары болып табылады.