Кіріспе

Базалды немесе примитивті кеш палеозойлық синапсидтерден тұратын бейресми топтама. Pelycosaur ('/p//ɛ//l//ɪ//k//ə/,/s//ɔːr/ PELihkəsor) – терапсидтер мен олардың ұрпақтарын қоспағанда, базалды немесе примитивті кеш палеозойлық синапсидтерді атау үшін қолданылатын ескі термин. Бұрын «сүтқоректілерге ұқсас жорғалаушылар» термині қолданылған, ал пеликозаврлар бір рет деп есептелген, бірақ қазір бұл дұрыс емес және ескірген деп саналады. Ол дамыған синапсидтер тобы – Therapsida-ны алып тастағандықтан, бұл термин парафилетикалық болып табылады және қазіргі заманғы ресми номенклатура ережелеріне қайшы келеді. Сондықтан 21 ғасырға қарай ғалымдар арасында «сүтқоректілерге ұқсас жорғалаушылар» терминіне ұқсас пеликозаврлар атауы қолданылымнан шығып, қазіргі ғылыми әдебиетте тек бейресми түрде немесе мүлдем қолданылмайды. Палеонтологтар пеликозавр терминін көп қолданбайды, себебі ол кладты ерекшелейтін белгілерге сәйкес келмейді. Pelycosauria – терапсидтерді алып тастайтын парафилетикалық таксон. Осы себепті бұл терминге қатаң кладистік тәсілді жақтаушылар жиі бас тартады. Eupelycosauria – көптеген пеликозаврларды, сондай-ақ Therapsida және Mammalia-ны қамтитын кладты белгілеу үшін қолданылады. «Пеликозаврлардан» айырмашылығы, Eupelycosauria – нағыз монофилетикалық топ. Caseasauria – пеликозаврлардың ұрпақ қалдырмаған тармағы немесе клады.

Эволюциялық тарих

Пеликозаврлар сүтқоректілермен тікелей ата-бабалық байланысы бар, дифференциацияланған тістері мен қалыптасушы қатты таңдайға ие синапсидтер тобы болған сияқты. Пеликозаврлар карбонның соңғы кезеңінде пайда болып, пермнің басындағы кезеңде өркендеген, шамамен 40 миллион жыл бойы құрлықта басым жануарлар болып қалып келді. Олардың кейбіреулері капитандық кезеңге дейін сақталды, бірақ конгурианның соңында түрлердің әртүрлілігі күрт азайды. Олардың орнын терапсидтер басты.

Сипаттама

Кейбір түрлер өте үлкен болған, ұзындығы 1,5 метр немесе одан да көп, бірақ көптеген түрлері әлдеқайда кішкентай болған. Белгілі пеликозаврларға Диметродон, Сфенакодон, Эдафозавр және Офиакодон туыстары жатады. Пеликозаврдың қазбалары негізінен Еуропа мен Солтүстік Америкада табылған, бірақ Ресей мен Оңтүстік Африкадан да кейбір кішкентай, соңғы кезде сақталған түрлері белгілі. Лепидозаврлар рептилияларынан айырмашылығы, пеликозаврларда рептилиялық эпидермалық қабыршақтар болмаған. Кейбір варанопидтердің қазбалары терілерінің кейбір бөліктері, ықтимал, мүйізді қалқандармен жабылған, остеодермдер қатарларымен жабылғанын көрсетеді. Терінің қалқандармен жабылмаған бөліктері кейбір сүтқоректілерде кездесетіндей жалаңаш, безді теріге ие болуы мүмкін. Дermal қалқандар консервативті дене типтері бар қазіргі сүтқоректілердің көптеген түрлерінде кездеседі, мысалы, кейбір кеміргіштердің, сенгилердің, айлық тышқандардың, опоссумдардың және басқа да сумкалы жануарлардың құйрықтарында, сондай-ақ армадиллоның сүйекпен қамтамасыз етілген тері бронясында. Кем дегенде екі пеликозавр клады ұзын омыртқа тікендерінен тұратын биік желкенді тәуелсіз дамытқан: эдафозавридтер мен сфенокодонтидтер. Тірі кезінде бұл желкен терімен қапталған болуы керек, және ықтимал терморегуляциялық құрылғы ретінде немесе жұптасу көрсетілімі ретінде қызмет еткен.