Кіріспе
Базалды немесе примитивті кеш палеозойлық синапсидтерден тұратын бейресми топтама. Pelycosaur ('/p//ɛ//l//ɪ//k//ə/,/s//ɔːr/ PELihkəsor) – терапсидтер мен олардың ұрпақтарын қоспағанда, базалды немесе примитивті кеш палеозойлық синапсидтерді атау үшін қолданылатын ескі термин. Бұрын «сүтқоректілерге ұқсас жорғалаушылар» термині қолданылған, ал пеликозаврлар бір рет деп есептелген, бірақ қазір бұл дұрыс емес және ескірген деп саналады. Ол дамыған синапсидтер тобы – Therapsida-ны алып тастағандықтан, бұл термин парафилетикалық болып табылады және қазіргі заманғы ресми номенклатура ережелеріне қайшы келеді. Сондықтан 21 ғасырға қарай ғалымдар арасында «сүтқоректілерге ұқсас жорғалаушылар» терминіне ұқсас пеликозаврлар атауы қолданылымнан шығып, қазіргі ғылыми әдебиетте тек бейресми түрде немесе мүлдем қолданылмайды. Палеонтологтар пеликозавр терминін көп қолданбайды, себебі ол кладты ерекшелейтін белгілерге сәйкес келмейді. Pelycosauria – терапсидтерді алып тастайтын парафилетикалық таксон. Осы себепті бұл терминге қатаң кладистік тәсілді жақтаушылар жиі бас тартады. Eupelycosauria – көптеген пеликозаврларды, сондай-ақ Therapsida және Mammalia-ны қамтитын кладты белгілеу үшін қолданылады. «Пеликозаврлардан» айырмашылығы, Eupelycosauria – нағыз монофилетикалық топ. Caseasauria – пеликозаврлардың ұрпақ қалдырмаған тармағы немесе клады.
Pelycosaur ('/p//ɛ//l//ɪ//k//ə/,/s//ɔːr/ PELihkəsor) is an older term for basal or primitive Late Paleozoic synapsids, excluding the therapsids and their descendants. Previously, the term mammal like reptile had been used, and pelycosaur was considered an order, but this is now thought to be incorrect, and seen as outdated. Because it excludes the advanced synapsid group Therapsida, the term is paraphyletic and contrary to modern formal naming practice. Thus the name pelycosaurs, similar to the term mammal like reptiles, had fallen out of favor among scientists by the 21st century, and is only used informally, if at all, in the modern scientific literature. The term pelycosaur has been fairly well abandoned by paleontologists because it no longer matches the features that distinguish a clade. Pelycosauria is a paraphyletic taxon because it excludes the therapsids. For that reason, the term is sometimes avoided by proponents of a strict cladistic approach. Eupelycosauria is used to designate the clade that includes most pelycosaurs, along with the Therapsida and Mammalia. In contrast to "pelycosaurs", Eupelycosauria is a proper monophyletic group. Caseasauria is a pelycosaur side branch, or clade, that did not leave any descendants.
Эволюциялық тарих
Пеликозаврлар сүтқоректілермен тікелей ата-бабалық байланысы бар, дифференциацияланған тістері мен қалыптасушы қатты таңдайға ие синапсидтер тобы болған сияқты. Пеликозаврлар карбонның соңғы кезеңінде пайда болып, пермнің басындағы кезеңде өркендеген, шамамен 40 миллион жыл бойы құрлықта басым жануарлар болып қалып келді. Олардың кейбіреулері капитандық кезеңге дейін сақталды, бірақ конгурианның соңында түрлердің әртүрлілігі күрт азайды. Олардың орнын терапсидтер басты.
Сипаттама
Кейбір түрлер өте үлкен болған, ұзындығы 1,5 метр немесе одан да көп, бірақ көптеген түрлері әлдеқайда кішкентай болған. Белгілі пеликозаврларға Диметродон, Сфенакодон, Эдафозавр және Офиакодон туыстары жатады. Пеликозаврдың қазбалары негізінен Еуропа мен Солтүстік Америкада табылған, бірақ Ресей мен Оңтүстік Африкадан да кейбір кішкентай, соңғы кезде сақталған түрлері белгілі. Лепидозаврлар рептилияларынан айырмашылығы, пеликозаврларда рептилиялық эпидермалық қабыршақтар болмаған. Кейбір варанопидтердің қазбалары терілерінің кейбір бөліктері, ықтимал, мүйізді қалқандармен жабылған, остеодермдер қатарларымен жабылғанын көрсетеді. Терінің қалқандармен жабылмаған бөліктері кейбір сүтқоректілерде кездесетіндей жалаңаш, безді теріге ие болуы мүмкін. Дermal қалқандар консервативті дене типтері бар қазіргі сүтқоректілердің көптеген түрлерінде кездеседі, мысалы, кейбір кеміргіштердің, сенгилердің, айлық тышқандардың, опоссумдардың және басқа да сумкалы жануарлардың құйрықтарында, сондай-ақ армадиллоның сүйекпен қамтамасыз етілген тері бронясында. Кем дегенде екі пеликозавр клады ұзын омыртқа тікендерінен тұратын биік желкенді тәуелсіз дамытқан: эдафозавридтер мен сфенокодонтидтер. Тірі кезінде бұл желкен терімен қапталған болуы керек, және ықтимал терморегуляциялық құрылғы ретінде немесе жұптасу көрсетілімі ретінде қызмет еткен.