Кіріспе

Перм кезеңінен шыққан етқоректі синапсидтер туысы (/d/aɪ/'/m/iː/t/r//ə/,/d/ɒ/n/audio=En us Dimetrodon.ogg/ немесе /d//aɪ/'/m//ɛ//t//r//ə/,/d//ɒ//n/;) – 295–272 миллион жыл бұрын ерте перм кезеңінің цисураль жасында өмір сүрген, Sphenacodontidae тұқымдасына жататын, сүтқоректі емес синапсидтердің жойылған туысы. Көптеген түрлерінің ұзындығы шамамен метрге жететін және салмағы килограмм болатын Диметродонның ең ерекше белгісі – омыртқадан созылған ұзын тікендер арқылы қалыптасқан, арқасындағы үлкен нейрондық омыртқаның желбезегі. Бұл төрт аяқты жануар (екі аяқпен емес, төрт аяғымен ғана жүре алатын) және жоғары, иілген бас сүйегі, ал жақтарында әртүрлі өлшемдегі үлкен тістері болған. Көптеген қазбалар АҚШ-тың оңтүстік-батысында табылған, олардың көпшілігі Техас және Оклахома штаттарының «қызыл жатақтары» деп аталатын геологиялық шөгінділерден алынған. Соңғы кезде оның қазбалары Германияда да табылды және 1878 жылы туыс алғаш рет сипатталғаннан бері оннан астам түрі аталды. Диметродонды көбінесе динозавр деп жаңылыстырады немесе халық мәдениетінде динозаврлармен бір замандас деп есептейді, бірақ ол динозаврлар пайда болғанға дейін шамамен 40 миллион жыл бұрын жойылған. Сыртқы түрі мен физиологиясы рептилияға ұқсаса да, Диметродон рептилияларға қарағанда сүтқоректілерге жақын, бірақ сүтқоректілердің тікелей атасы емес. Жақындағы зерттеулер желбезектің денеден жылуды шығаруда тиімсіз болғанын көрсетеді, себебі үлкен түрлер кішкентай желбезегімен, ал кішкентай түрлер үлкен желбезегімен табылған, бұл жылуды реттеу оның басты мақсаты емес екенін көрсетеді. Желбезектің негізгі мақсаты – жұптасу кезінде демонстрациялау, соның ішінде бәсекелестерді қорқыту немесе болашақ серіктеріне өзін көрсету болған.

Сипаттама

Диметродон - төрт аяқты, желкенді синапсид болды, оның дене қалпы сүтқоректілер мен кесірткелердің арасында жартылай жайылып жатқандай болды, сонымен қатар денесінің және құйрығының көп бөлігі немесе барлығы жерден көтеріліп, тік тұрып жүре де білді. Диметродон түрлерінің көпшілігінің ұзындығы аралығында болып, салмағы шамамен болған. Ең кішкентай белгілі түрі D. teutonis шамамен ұзындықта болып, салмағы болды. Диметродонның ірі түрлері ерте перм дәуіріндегі ең ірі жыртқыштардың бірі болды, бірақ оған жақын туысқан Таппенозавр, сүйек қалдықтары бойынша белгілі, одан да ірі болған болуы мүмкін, шамамен 5 метрге (18 фут) дейін жеткен. Диметродон түрлерінің кейбіреуі өте үлкенге дейін өссе де, көптеген жас нұсқалары белгілі.

Бас сүйегі

Бас сүйегінің артқы жағындағы бір үлкен тесік Диметродонды сүтқоректілермен байланыстырады және оны көптеген алғашқы савропсидтерден ерекшелейді, олардың көпшілігінде тесік мүлдем болмайды немесе екі тесігі болады. Мұрын қуысының ішкі бетіндегі тік өскіндер мен төменгі жақ сүйегінің артқы жағындағы тік өскіндер сияқты ерекшеліктер төрт аяқты құрлықта тіршілік ететін ерте омыртқалылардан сүтқоректілерге дейінгі эволюциялық дамудың бір бөлігі деп саналады. Диметродонның бас сүйегі биік және бүйірден қысылған. Көз ұялары бас сүйегінің жоғары және артқы бөлігінде орналасқан. Әрбір көз ұясының артында инфратемпоральді терезе деп аталатын бір тесік бар. Жоғарыдан қарағанда бас сүйегіндегі supratemporal fenestra тесігін де көруге болады. Бас сүйегінің артқы бөлігі (оқпан) сәл көтеріңкі бұрышта орналасқан, бұл барлық ерте синапсидтерге тән қасиет. Бас сүйегінің үстіңгі жиегі мұрын ұшына қарай дөңгелек иіспен төмен қарай еңкейеді. Жоғарғы жақ сүйегінің премаксилла сүйегімен құралған ұшы, жақ сүйегінің максилла сүйегімен құралған бөлігінен жоғары көтеріліп, жақ сүйегінің "басқышын" құрайды. Осы басқышта тіс қатарындағы бос орын – диастема орналасқан. Оның бас сүйегі динозаврдың бас сүйегінен де мықтырақ құрылған.

Тіс

Тіс өлшемі жауындардың ұзындығы бойымен күрт өзгереді, осының арқасында Диметродонға оның аты берілді, ол кішкентай және үлкен тістер жиынтығына сілтеме жасайтын "екі өлшемді тіс" дегенді білдіреді. Жоғарғы жақ сүйектен бір немесе екі жұп қаналы тістер (ірі, сүйір, иттің тісіне ұқсас тістер) өседі. Ірі кескіш тістер де жоғарғы және төменгі жақтардың ұштарында орналасқан, олар премаксилла мен тіс сүйектеріне бекітілген. Кішкентай тістер жоғарғы жақтың "басқышы" маңында және қаналы тістердің артында кездеседі, жауырына қарай одан да кішірейеді. Көптеген тістер ортаңғы бөлігінде кең, ал жауырына жақын жерде тар болады, оларға тамшы тәрізді пішін береді. Тамшы тәрізді тістер Диметродонға және оған жақын туысқан сфенакодонтидтерге тән, бұл оларды басқа ерте синапсидтерден ажыратуға көмектеседі. Альбертозаврдың тістерінде де ұқсас тілтік тілтіктер болған, бірақ әрбір тілтіктің табанында дөңгелек ойық болды, ол күшті үлкен ауданда таратуға және тамақтану кезіндегі қысымның тістен жарылуына жол бермеуге мүмкіндік берді. Альбертозаврдан айырмашылығы, Диметродон тістерінде тілтіктерінде жарылыстардың пайда болуын тоқтатуға арналған бейімделулер болған жоқ. Диметродон тістерінің қалыңдығы мен массасы тістердің ұзақ қызмет ету мерзімін арттыруға арналған бейімделу болуы мүмкін.

Мұрын қуысы

Бас сүйегінің мұрындық бөлігінің ішкі бетінде назотурбиналдар деп аталатын қырқалар бар, олар иіс сезу эпителийінің ауданын ұлғайтатын шеміршектерді ұстаған болуы мүмкін, бұл иістерді анықтайтын тіндік қабат. Бұл қырқалар кейінгі перм және триас кезеңдерінің синапсидтерінен әлдеқайда кішідірек, олардың ірі назотурбиналдары жылы қанды болуының куәсі ретінде қарастырылады, себебі олар кіретін ауаны жылытатын және ылғалдандыратын шырыш қабықшаларын ұстаған болуы мүмкін. Осылайша, Диметродонның мұрын қуысы ертедегі құрлық омыртқалы жануарлары мен сүтқоректілер арасындағы кезеңдік форма болып табылады.

Жақсылық және құлақ

Диметродонның тағы бір ауыспалы ерекшелігі – жақтың артқы бөлігіндегі, «керітілген қабатша» деп аталатын тік өсіндісі. Ол буындық сүйекте орналасқан, ол бас сүйегінің төртбұрышты сүйегімен байланысып, жақ буынын құрайды. Кейінгі сүтқоректілердің ата-бабаларында буындық және төртбұрышты сүйектер жақ буынынан ажырап, буындық сүйек ортаңғы құлақтың балғаша сүйегіне айналды. Керітілген қабатша барлық тірі сүтқоректілерде барабан тарысын қолдайтын сақинаның – барабандық шеңбердің бір бөлігіне айналды.

Құйрығы

Диметродонның құйрығы оның жалпы дене ұзындығының үлкен бөлігін құрайды және шамамен 50 құйрық омыртқасын қамтиды. Диметродонның алғашқы сипатталған қаңқаларында құйрықтары болмаған немесе толық емес болған. Белдікке ең жақын 11 құйрық омыртқасы ғана белгілі болды. Осы алғашқы бірнеше құйрық омыртқалары жамбастан алшақтаған сайын тез тарылатындықтан, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында көптеген палеонтологтар Диметродонның құйрығы өте қысқа деп ойлады. Диметродонның дерлік толық құйрығы 1927 жылға дейін сипатталған жоқ.

Желкен

Диметродонның желкені омыртқадан өсіп шыққан ұзын нейрондық тікендер арқылы қалыптасады. Әр тікеннің көлденең қима пішіні түбінен ұшына дейін, «диметродонт» дифференциациясы деп аталатын өзгеріске ұшырайды. Омыртқа денесіне жақын жерде тікеннің қимасы тіктөртбұрышты пішінде сығылған, ал ұшына жақында тікеннің екі жағында жоғалаулармен сегіздік пішінге ие болады. Сегіздік пішін тікенді нығайтып, иілу мен сынудың алдын серкеу деп саналады. *Dimetrodon gigashomogenes* түрінің бір данасының тікендері тіктөртбұрышты пішінде, бірақ ортасына жақын сегіздік пішінді сақиналар сақталған, бұл тікендердің пішіні жеке даралардың жасына байланысты өзгеруі мүмкін екенін көрсетеді. Әр тікеннің микроскопиялық анатомиясы түбінен ұшына дейін өзгереді, бұл оның арқа бұлшықтарына қалай бекітілгенін және желкеннің бөлігі ретінде қалай ашыққа шыққандығын көрсетеді. Тікеннің төменгі немесе проксимальді бөлігінде арқаның эпаксиальді бұлшықтарын бекітуге арналған дөңгелек беті бар, сонымен қатар денеге енгенін көрсететін Шарпи талшықтары деп аталатын байланыстыру тіндерінің желісі де бар. Тікеннің жоғарғы, дистальді (сыртқы) бөлігінде сүйек беті тегіс. Сүйекті қоршаған тіндердің қабаты – периостеум – кішкентай жоғалаулармен жабылған, бұл желкенге қан жеткізетін қан тамырларын ұстаған деп болжанады. Бір кезде тікеннің бойымен өтетін үлкен жоғалау қан тамырларына арналған канал деп есептелген, бірақ сүйекте қан тамырлары болмағандықтан, желкен бұрынғыдай көп қанмен қамтамасыз етілмеген деп саналады. *Dimetrodon* даналарының кейбіреулерінде сауыққан сынықтарға ұқсайтын нейрондық тікендердің деформацияланған аймақтары сақталған. Бұл сынықтардың үстінде өскен қабықша сүйектері жоғары қанмен қамтамасыз етілген, бұл желкенде қан тамырларын жеткізу үшін жұмсақ тіндер болуы керек екенін көрсетеді. *D. gigashomogenes* түрінің көптеген даналарында тікендердің дистальді бөліктері күрт иілген, бұл желкеннің тірі кезінде бейімсіз пішінге ие болғанын көрсетеді. Олардың қисықтығы жұмсақ тіндер тікендердің ұштарына дейін жетпегенін көрсетеді, яғни желкеннің торлы қабығы көбінесе ойластырылғандай кең болмаған. *Dimetrodon* құйрығы мен қарынының астыңғы жағында, басқа синапсидтердегідей, үлкен шұңғырлар болған болуы мүмкін. Варанопид *Ascendonanus* түрінен алынған мәліметтер кейбір ертедегі синапсидтердің қабыршақ тәрізді қабықтары болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, кейбір соңғы зерттеулер варанопидтерді таксономиялық жағынан диапсидтік бауырымен жорғалаушыларға жақын деп санайды.

Алғашқы ашылулары

Диметродонның ең алғашқы қазбалары 1845 жылы Принс-Эдвард аралындағы британдық колонияда тұратын Дональд МакЛеод тауып алған жоғарғы жақ сүйегі болды. Бұл қазбаларды канадалық геолог Джон Уильям Джонсон сатып алып, 1854 жылы Джозеф Лейди оны Bathygnathus borealis-тің төменгі жақ сүйегі деп сипаттады, бұл Thecodontosaurus-қа жақын ірі етқоректі жануар еді. Бірақ 2015 жылы ол Dimetrodon borealis түріне қайта жіктелді.

Коптың алғашқы сипаттамалары

Диметродонның қазбалары алғаш рет 1870 жылдары американдық палеонтолог Эдвард Дринкер Коуп зерттеген. Коуп бұл қалдықтарды, сондай-ақ көптеген пермдік тетраподтардың қалдықтарын Техастағы «Қызыл төсектер» деп аталатын тау жыныстарын зерттеген бірнеше коллекционерлерден алған. Бұл коллекционерлердің арасында швейцариялық натуралист Якоб Болл, техас геологы В. Ф. Камминс және әуесқой палеонтолог Чарльз Хазелиус Штернберг болды. Коуптың көптеген үлгілері Американың табиғи тарих мұражайына немесе Чикаго университетінің Уокер мұражайына (Уокердің қазбалар жинағының көп бөлігі қазір Табиғи тарихтың далалық мұражайында сақталады) жіберілді. Стернберг өзінің кейбір үлгілерін неміс палеонтологы Фердинанд Бройлиге Мюнхен университетіне жіберді, бірақ Бройли үлгілерді сипаттауда Коуптай өнімді болған жоқ. Коуптың қарсыласы Отниел Чарльз Марш та Диметродонның сүйектерін жинап, оны Уокер мұражайына жіберді. Диметродон атауы алғаш рет 1878 жылы Коуптың американдық философиялық қоғамның ғылыми журналында Dimetrodon incisivus, Dimetrodon rectiformis және Dimetrodon gigas деп атаған кезде қолданылды. Бірақ Диметродонның алғашқы қазбасы бір жыл бұрын, Коуп Техас қызыл төсектерден табылған Clepsydrops limbatus түрін атағанда сипатталған болатын. (Клепсидроп атауын Коуп алғаш рет 1875 жылы Иллинойс штатының Вермильон округінен табылған сфенакодонтидтердің қалдықтары үшін қолданған, кейін ол Техастағы көптеген сфенакодонтидтерге қолданылды. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Техастағы сфенакодонтидтердің көптеген жаңа түрлері Клепсидропқа немесе Диметродонға жатқызылды.) C. limbatus 1940 жылы Диметродонның бір түрі ретінде қайта жіктелді, демек Коуптың 1877 жылғы еңбегі Диметродонның алғашқы тіркелген жазбасы болды. Коуп 1878 жылғы еңбегінде C. natalis атаумен желкенді арқалы синапсидті алғаш рет сипаттады, бірақ ол желкенді қанат деп атады және оны қазіргі базилиск кесірткесінің (Basilicus) қыртыстарымен салыстырды. 1878 жылғы еңбегінде Коуп сипаттаған D. incisivus және D. gigas үлгілерінде желкендер сақталмаған, бірақ ол сипаттаған D. rectiformis үлгісінде ұзын тікендер болған. 1969 жылы Аризонада да осындай үлгі табылды. 1975 жылы Олсон Огайодан Диметродон материалдарын жариялады. 1977 жылы Нью-Мексикода D. occidentalis («батыс Диметродон») деп аталатын Диметродонның жаңа түрі аталды. Юта мен Аризонада табылған үлгілер де D. occidentalis-ке жатады. Осы жаңалықтарға дейін, ерте перм кезеңінде қазіргі Техас пен Оклахома аймақтарын батыс жерлерден орталық континенттік теңіз жолы бөлген, Диметродонды Солтүстік Американың шағын аймағына оқшаулаған, ал батыс аймақта Сфенакодон деп аталатын кішкентай сфенекодонтид басым болған деген теория болған. Бұл теңіз жолы, мүмкін, болған болса да, Техас пен Оклахомадан тыс жерлердегі қазбалардың табылуы оның көлемі шектеулі болғанын және Диметродонның таралуына тиімді кедергі болмағанын көрсетті. 2001 жылы Германияның Тюрингия орманындағы төменгі пермді Бромакер аймағынан D. teutonis деп аталатын Диметродонның жаңа түрі сипатталды, бұл Диметродонның географиялық ареалын Солтүстік Америкадан тыс жерге алғаш рет кеңейтті.

Диметродон инцивиус

Диметродон атауын алғаш рет 1878 жылы Коуп Dimetrodon incisivus түрін, сондай-ақ Dimetrodon rectiformis және Dimetrodon gigas түрлерін атағанда қолданды. 1907 жылы Э. К. Кейс тістер мен бас сүйектерінің пішініндегі ұқсастықтарға негізделген D. semiradicatus-ты D. incisivus-пен бірдей санады.

Диметродон гранд

1907 жылы палеонтолог Э. К. Кейс желкен қанатты синапсидтердің жаңа түрін – Theropleura grandis деп атады. 1919 жылы Чарльз У. Гилмор Dimetrodon-ның дерлік толық сақталған бір данасын D. gigas деп сипаттады. Қазіргі таңда Dimetrodon gigas D. grandis синонимі ретінде танылады.

Диметродон гигангомогендері

Диметродон гигангомогенесі 1907 жылы Э. К. Кейспен аталған және қазірге дейін Диметродонның жарамды түрі саналады.

Диметродон боонеорум

Диметродон бонеорум алғаш рет 1937 жылы Альфред Ромер Техас штатынан табылған қалдықтар негізінде сипаттаған. Осы түрдің үлгілері Техас штатының Сан-Анджело формациясынан хабарланған. Бұл – Диметродонның ең ірі түрі.

Диметродон оксиденталис

Диметродон оксиденталис 1977 жылы Нью-Мексикода аталды. Д. крейсерді әрбір нейрон омыртқасының екі жағынан ағаш бұтақтары сияқты созылған кішкентай өскіндері ерекшелендірді. 1886 жылы Коуп D. cruciger-ді Naosaurus туысына көшірді, себебі оның тікендері басқа Диметродон түрлерінен соншалықты ерекшеленгендіктен, бұл түрдің жеке туысы болуға лайық деп санады. Кейін Наозавр Эдафозаврмен синонимдестірілді, Коуп 1882 жылы оның атын дөңгелектеу, ұрып-соғуға арналған тістеріне қарағанда, шөп жейтін жануарларға тиесілі бас сүйектерінің негізінде берді.

Диметродон лонграмус

Э. К. Кейс 1907 жылы түрді Диметродон лонгирамус деп атады, бұл Техас штатының Белл Плейнс формациясынан табылған иық сүйегі мен созылған мандибульдің (жақ сүйегінің) негізінде болды. Ромер мен Прайс Кейс пен Уиллистонның үлгілерін жаңадан құрылған Secodontosaurus longiramus туысы мен түріне жатқызды, ол Диметродонмен тығыз байланысты болды.

Филогенетикалық жіктеу

Диметродон – сүтқоректілер мен олардың көптеген жойылып кеткен туыстарын қамтитын синапсидтер тобының ертедегі өкілі, бірақ ол ешбір сүтқоректінің (кейінірек миллиондаған жылдар өткен соң пайда болған) атасы емес. Көптеген жағдайларда оны динозавр деп жаңылыстырады, тіпті ол триас кезеңінде алғашқы динозаврлар пайда болғанға дейін 40 миллион жыл (Ma) бұрын жойылып кеткен. Синапсид ретінде Диметродон динозаврларға немесе кез келген қазіргі тірі жорғалаушыға қарағанда сүтқоректілерге жақын туыс. 1900 жылдардың басында көптеген палеонтологтар Линней таксономиясы бойынша Диметродонды жорғалаушылар класына жатқызып, оның ішіндегі туыс ретінде қарастырған. Сүтқоректілер жеке классқа бөлінді, ал Диметродон "сүтқоректілерге ұқсас жорғалаушы" деп сипатталды. Палеонтологтар осы топтан (олардың пікірінше) жорғалаушылардан сүтқоректілерге өту кезеңінде сүтқоректілердің пайда болғаны туралы теория ұсынды.

Синапсидалардың филогенетикалық таксономиясы

Филогенетикалық жүйеге сәйкес, Диметродон мен барлық тірі жорғалаушылардың соңғы ортақ ата-тегінің ұрпақтары барлық сүтқоректілерді қамтиды, себебі Диметродон тірі жорғалаушылардан гөрі сүтқоректілерге жақын. Осылайша, егер сүтқоректілер мен тірі жорғалаушыларды қамтитын кладтан аулақ болғыңыз келсе, онда Диметродонды сол кладқа, немесе басқа да «сүтқоректілерге ұқсас жорғалаушыларға» қоспау керек. Сүтқоректілер мен жорғалаушылардың соңғы ортақ ата-тегінің ұрпақтары (шамамен 310 миллион жыл бұрын, кеш карбон дәуірінде пайда болған) екі кладқа бөлінеді: Диметродон мен сүтқоректілерді қамтитын Синапсидалар және сүтқоректілерге қарағанда оларға жақын тірі жорғалаушылар мен жойылған барлық жорғалаушыларды қамтитын Сауропсидалар. Олар варанопидтер мен Диметродон сияқты сфенакодонттардың тығыз байланысты екенін ойлады, себебі екі топ та ет жейтін, бірақ варанопидтер әлдеқайда кішкентай және кеудесіз, сондай-ақ желбезектері болмайды. Синапсидтер арасындағы қарым-қатынастардың қазіргі заманғы көзқарасын палеонтолог Роберт Р. Рейс 1986 жылы ұсынды, оның зерттеуіне көбінесе бас сүйегінде, емес, бас сүйегінен кейінгі сүйектерде кездесетін ерекшеліктер кірді. Бұл филогенезия бойынша Диметродон әлі де сфенакодонт саналады, бірақ варанодонтидтер енді Sphenacodontia кладынан тыс, базальды синапсидтерге жатады. Sphenacodontia ішінде Sphenacodontoidea тобы бар, ол өз кезегінде Sphenacodontidae және Therapsida топтарын қамтиды. Sphenacodontidae – Диметродонды және Sphenacodon және Secodontosaurus сияқты бірнеше желбезектері бар синапсидтерді қамтитын топ, ал Therapsida сүтқоректілерді және олардың көбінесе перм және триас дәуірлеріндегі туыстастарын қамтиды. Төменде Синэпсида кладының кладограммасы келтірілген, ол Бенсонның (2012) талдауынан өңделген Синэпсиданың осы филогенезиясына сәйкес келеді.

Жүйке омыртқаларының қызметі

Палеонтологтар желкеннің тіршілік кезінде қандай қызметтер атқаруы мүмкін екендігіне қатысты көптеген болжамдар жасады. Оның мақсатын қарастырған алғашқылардың кейбірі Диметродон олжа күтіп тұрғанда желкеннің қамыстар арасында жасыруға немесе жануар суда жүзгенде желді ұстауға арналған нағыз қайық желкені сияқты қызмет етуі мүмкін екенін ұсынды. Тағы бір пікір бойынша, ұзын жүйке тікенектері денені жоғары-төмен қозғалыстан шектеу арқылы тұрақтандырып, жүру кезінде жақтан жаққа тиімдірек қозғалуға мүмкіндік берген. 1986 жылы Стивен С. Хаак бұрынғыдай емес, жылудың баяурақ болғанын және процестің шамамен төрт сағатқа созылғанын анықтады. Диметродонның әртүрлі қоршаған орта факторлары мен физиологиялық ерекшеліктеріне негізделген модельді пайдаланып, Хаак Диметродонның таңертең тез жылынып, күндіз дене температурасының сәл жоғарылауына мүмкіндік беретінін, бірақ артық жылуды шығаруда тиімсіз екенін және Диметродонның түні бойы дене температурасын жоғары ұстауына мүмкіндік бермейтінін көрсетті. 1999 жылы инженерлер тобы желкеннің әртүрлі маусымдарда дене температурасын реттеу қабілетін талдау үшін компьютерлік модель құрды және желкеннің жыл бойы жылуды ұстап, босатуына мүмкіндік беретінін анықтады. Бұл зерттеулердің көпшілігі Диметродонның желкенінің екі терморегуляторлық қызметін көрсетеді: бірі таңертең тез жылынуға, екіншісі дене температурасы жоғары болғанда салқындатуға. Диметродон және барлық ерте пермдік құрлық омыртқалы жануарларының суыққанды немесе пойкилотермиялық болғаны және дене температурасын жоғары деңгейде ұстау үшін күнге тәуелді болғаны қабылданады. Үлкен денесінің арқасында Диметродонның жоғары жылулық инерциясы болды, яғни дене температурасының өзгеруі кішкентай денелі жануарларға қарағанда баяурақ болды. Таңертең температура көтерілген кезде Диметродонның кішкентай жемтіктері Диметродон сияқты үлкен жануарларға қарағанда денелерін тез жылыта алды. Көптеген палеонтологтар, соның ішінде Хаак, Диметродонның желкені таңертең жемтігімен бірқатар жүру үшін тез жылынуға мүмкіндік берген болуы мүмкін деп болжады. Диметродонның және басқа да сфенакодонтидтердің желкеніне қатысты жаңа зерттеулер Хаактың 1986 жылғы желкеннің жылуды шығаруға және тұрақты дене температурасын сақтауға нашар бейімделгендігі туралы пікірін растады. D. milleri және D. teutonis сияқты Диметродонның кішкентай денелі түрлерінде желкендердің болуы желкеннің мақсаты терморегуляция болды деген оймен сәйкес келмейді, өйткені кішкентай желкендер жылуды тиімді өткізе алмайды және кішкентай денелер өздігінен жылуды сіңіріп, шығара алады. Сонымен қатар, Диметродонның жақын туыстары, мысалы, Сфенакодонның терморегуляторлық құрылғы ретінде пайдасыз болатын өте төмен қырқалары бар. Желкенінің қызметі әлі де нақты болмаса да, Диметродон және басқа да Сфенакодонтидтер, әрине, бүкіл денелік эндотермдер болған, жоғары энергия метаболизмімен (тахиметаболизммен) және жоғары және тұрақты дене температурасын сақтау қабілетімен сипатталған. Бұл қорытынды тахиметаболикалық эндотермияның кең таралғандығын және синопсидтер мен сауропсидтерге плезиоморфты екенін анықтаған амниоттарға қатысты зерттеудің бір бөлігі болды. Диметродонның дәлелі - ұзын сүйектеріне қан жеткізілетін форминаның эндотермиялық көрсеткіші және желкенді қолдап тұрған жақсы тамырланған тікендердің жоғарғы жақтарына қан жеткізу үшін қажетті жоғары қан қысымы. Диметродонның үлкен денелі үлгілерінің желкендері олардың дене өлшемдеріне пропорционалды түрде үлкен, бұл оң аллометрияның мысалы. Оң аллометрия терморегуляцияға пайдалы болуы мүмкін, өйткені бұл жеке адамдар өскен сайын бетінің ауданы массаға қарағанда тез өседі дегенді білдіреді. Үлкен денелі жануарлар метаболизм арқылы көп жылу өндіреді, ал дене бетінен шығарылуы керек жылу мөлшері кішкентай денелі жануарлар шығаруы керек жылудан әлдеқайда көп. Жылудың тиімді таралуын масса мен бетінің ауданы арасындағы бір ғана қатынаспен көптеген әртүрлі жануарларда болжауға болады. Дегенмен, 2010 жылы Диметродонның аллометриясын зерттеу оның желкені мен дене массасының арасындағы басқаша байланысты анықтады: желкеннің нақты масштабталу көрсеткіші жылуды таратуға бейімделген жануарда күтілетін көрсеткіштен әлдеқайда үлкен болды. Зерттеушілер Диметродонның желкені терморегуляция үшін қажетті мөлшерден әлдеқайда тез өскенін және жыныстық таңдау оның эволюциясының басты себебі болғанын ұсынды. Қазба жәдігерлерінің көпшілігі Перм кезеңінде кең жайылған батпақты жерлер болған жазық жерлерде табылған. Атап айтқанда, Техас штатының қызыл жатақтары төрт аяқты омыртқалы жануарлардың әртүрлі қазбаларына толы аймақ. Диметродоннан басқа, қызыл жатақтарда және Оңтүстік-Батыс АҚШ-тағы ерте пермдік шөгінділерде ең көп кездесетін төрт аяқты жануарлар - амфибиялар Archeria, Diplocaulus, Eryops және Trimerorhachis, рептилиоморф Seymouria, бауырымен жорғалаушы Captorhinus және синопсидтер Ophiacodon және Edaphosaurus. Бұл төрт аяқты жануарлар палеонтолог Эверетт С. Олсонның «Пермо-карбон кезеңінің фаунасы» деп атаған топты құрады, бұл фауна континенттік Еурамерика экожүйесінде бірнеше миллион жылдар бойы үстемдік құрды. Қызыл жатақтардың геологиялық құрылымына сүйене отырып, фауна жақсы өсімдіктермен жабылған жазық дельталық экожүйеде мекендеген деп есептеледі.

Тамақ желісі

Олсон Техас қызыл төсектерінің палеоэкологиясы және оның экожүйесіндегі Диметродонның рөлі туралы көптеген қорытындылар жасады. Ол ең алғашқы тетраподтар мекендеген экожүйенің бірнеше негізгі түрлерін ұсынды. Диметродон су азық тізбегінен пайда болған ең алғашқы экожүйеге жатты. Онда су өсімдіктері негізгі өндірушілер болды және көбінесе балықтар мен су омыртқасыздарымен қоректенді. Көптеген құрлықтағы омыртқалы жануарлар осы судың негізгі тұтынушыларынан тамақтанды. Диметродон, мүмкін, Қызыл төсек экожүйесінің ең жоғары хищнигі болған, ол ксенакант акуласы, су амфибиялары Тримерорахис және Диплокаул, сондай-ақ құрлықтағы Сеймурия және Трематопс сияқты әртүрлі организмдермен қоректенген. Жәндіктер ерте пермдік Қызыл төсектерде белгілі болған және, мүмкін, Диметродон сияқты азық тізбегіне қатысқан, мысалы, Captorhinus сияқты кішкентай бауырымен жорғалаушыларды жеген. Қызыл төсек құрамына сондай-ақ алғашқы ірі құрлықта тіршілік ететін Edaphosaurus және Diadectes сияқты шөпқоректілер де кірді. Негізінен құрлықтағы өсімдіктермен қоректенетін бұл жануарлар өз энергиясын су азық тізбегінен алмады. Олсонның пікірінше, Диметродон мекендеген экожүйеге ең жақын қазіргі аналог – Эверглейдс. Бұл оның көбінесе құрлықта, жағалауда немесе өте шалшық суда тамақтанғанын білдіреді. Сондай-ақ, Диметродонның құрғақшылық кезінде астыққан Диплокаулды аулағандығына дәлелдер бар, олар сегіз тісті ордада үш жас Диплокаулдың тістерін тауып, өлтірген Диметродонның іздерін көрсеткен. Диметродонның АҚШ-тың оңтүстік-батысынан тыс жерде кездесетін жалғыз түрі – Германиядан D. teutonis. Оның қалдықтары Тамбах формациясынан, «Бромакер» деп аталатын қазба алаңында табылды. Бромакердің ерте пермдік тетраподтарының жиынтығы ерекше, себебі ірі денелі синапсидтердің саны аз және олар жоғары хищниктердің рөлін атқарады. D. teutonis шамамен тек ұзындығында болған, Бромакер жиынтығында көптеп кездесетін ірі диадектид шөпқоректілерге жем болу үшін тым кішкентай. Ол, көбінесе, кішкентай омыртқалы жануарлар мен жәндіктермен қоректенген. Тек үш қазбаны ірі хищниктерге жатқызуға болады, олардың үлкен варанопидтер немесе кішкентай сфенакодонттар болған деп есептеледі, екеуі де D. teutonis-ты жеуге қабілетті. Техастың төменгі дельталық Қызыл төсектерінен айырмашылығы, Бромакер кен орындары сулы түрлерсіз жоғары жатқан ортаны білдіреді деп саналады. Мүмкін, ірі денелі хищниктер Бромакер жиынтығының құрамына кірмеген, өйткені олар тамақ үшін ірі су қосмекенділеріне тәуелді болған.