Кіріспе

Эссекс, Англиядағы адамдар қоныстануы

Фолнес аралы (/fʊˈlɑːnəs/) – Англиядағы Эссекс штатының шығыс жағалауындағы жабық арал, материктен тар арналармен бөлінген. 2001 жылғы санақта азаматтық округтің тұрақты халқы 212 адамды құрады, олар аралдың солтүстік жағындағы Черченд және Куртсенд елді мекендерінде тұрды. 2011 жылғы санақ бойынша халық саны 151 адамға дейін азайды. Аралда жақында ғана дүкен мен пошта болды. Черчендтегі «Джордж және Дракон» пабы 2007 жылы, ал Сент-Мария тағылымды шіркеуі 2010 жылдың мамыр айында жабылды. 2019 жылы «Саутхенд Эхо» шіркеуді бес бөлмелі үйге айналдыру жоспарлары туралы хабарлады. Фолнес аралы негізінен егіс жері және теңізден теңіз қорғанымен қорғалған. Аралдың ерекше атауы ежелгі ағылшын тіліндегі *fugla næsse* ("құс мүйісі") сөзінен шыққан, ол жабайы құстарға сілтеме жасайды. Бұл көшіп-қонып жүретін және көбейетін құстар үшін, соның ішінде авоцеттер үшін халықаралық маңызы бар орын. 1953 жылғы Солтүстік теңізінің су тасқыны кезінде аралдың дені суға батып, екі адам қаза тапты. 1922 жылға дейін, әскери жол салынғанға дейін, кіруге болатын жалғыз жол – Маплин құмдары арқылы Брумвей жолы болды, ол римдіктерге дейін бар болған деп есептеледі, немесе қайықпен. Қоғамдық өту құқығы бар, бірақ аралды қазір Қорғаныс министрлігінің тапсыруымен QinetiQ басқарады, MoD Shoeburyness ретінде, аралға тұрғындары емес адамдардың кіруі қатаң уақыт және шектеулермен жүзеге асырылады.

Басқару

Фолнесс – Фолнесс және Ұлы Уэйкинг сайлау округінің бір бөлігі. 2011 жылғы халық санауы бойынша осы округтің халқы 5738 адамды құрады.

География

Аралдың аумағы 24 км² , шекарасы – теңіз қабырғалары. 1847 жылға дейін ондықтар табиғатта төленетін, бірақ 1836 жылғы Жалпы ондық заңының шарттары бойынша олар ақша төлемімен алмастырылды. Төлемдердің мөлшерін белгілеуге жауапты коммутациялық комиссия 1847 жылы егжей-тегжейлі кесте мен карта жасады, онда жерді пайдалану туралы толық мәліметтер келтірілген. Сол кезде аралда теңіз қабырғасының сыртында тұзды далалар болды. Қабырғаның ішіндегі жер егістікке жарамды, ал қалғаны жайылымдық жерлерді құрады. Ішкі сулар – бұл тоғандар мен дренаждық арналар, ал қалған бөлігі ғимараттар, жолдар, теңіз қабырғалары және шалғынды жерлерден тұрды. Егістік жерлер астық дақылдары – бидай, сұлы, арпа, бұршақ, ақ моңғол және кондық шөп өсіруге пайдаланылды. Америкадан арзан бидай импорттауы 1870 жылдары ауыл шаруашылығы қауымдастықтарында үлкен құлдырауға алып келді, көптеген егістік жерлер шұңқырлы жайылымға айналды. Алайда, 1894 жылы есеп берген Корольдік ауыл шаруашылығы комиссиясының (Эссекс) баяндамасына қоса берілген карта көрсеткендей, аралдағы ешқандай жер 1880 жылға дейін жайылымға айналмады, бірақ көршілес Рочфорд округінде 25% айналды. Ұлы Бэрвуд шаруашылығы 1858 жылы жайылым ретінде пайдаланған жерінің бір бөлігі 1899 жылы азайды. Сол кезеңде жер бағасы күрт төмендеді, себебі шаруашылық 1858 жылы 11,165 фунтқа сатылып, 1899 жылы бар болғаны 1,800 фунтқа сатылды, құнының 84% жоғалды. 1970 жылдарға қарай кіші шаруашылықтар бес ірі шаруашылыққа бірікті. Теңіз қабырғалары туралы ең алғашқы жазба 1271 жылға дейін барады, ал 1348 жылы батпақтың бірінде мәселе туындады, ол күнде суға толып, қалыпты жағдайдан төмен екенін көрсетті. Теңіз қабырғалары топырақтан жасалған және бұталар мен қамыстан тоқылған сабанмен жабылған. Арал бүкіл аумақты қоршаған бір қабырға емес, әрқайсысы өз қабырғасы бар 11 немесе 12 батпаққа бөлінді. 1420 жылы Жаңа Уик батпағының айналасында жаңа қабырға салынды, ал 1424 және 1486 жылдар аралығында Арундел батпағы қоршалды. Батпақтардың қабырғалары арасында арналар, ал арналар теңізге жеткен жерде шлюздер орналасқан. Су көтерілген кезде арал бірнеше кіші аралдарға бөлінетін. 1695 жылы канализация комиссиясы тағайындалды, оның құзыретіне Фолнес кірді, бірақ тұрғындар оған наразы болды және өз жағдайларын қорғау үшін заңгер сэр Джон Бродрикті жалдады. Олар 1690 жылы аралды ерекше жоғары су басып кеткенін, бірақ олар қабырғаларды өздері жөндеп, жақсартқандықтан комиссия мүшелерінен салық талап етпеуі керек деп мәлімдеді. Нәтижесінде, Фолнес 1800 жылдан 1900 жылдардың басына дейін өз комиссиясына ие болды. Аралдың аумағы бірнеше рет "иннингтер" арқылы ұлғайтылды. Тұзды далалар өзендермен теңізге әкелінетін және жағалауға толқындармен шөгіндірілетін лайдан пайдалады. Содан кейін тұзға төзімді өсімдіктер лайға тамыр жарады, тұзды дала қалыптасады. Өсімдіктер шөгінділерді ұстап, беті көтеріліп, көптеген толқындардан жоғарырақ болатынша өседі. Иннинг, тұзды даланың шетіне теңіз қабырғасы салынған кезде пайда болады, содан кейін жаңбыр тұзды төмен қарай шайып жібереді. Топырақты құрайтын аллювийлер тұщы су өсімдіктері өсе бастағаннан кейін өте құнарлы болады. Жаңа Уик батпағының иннингі қосымша жер берді, ал Арундел батпағы қамтыды. 1500 жылдары жаңа иннингтер болған жоқ, себебі бірнеше ерекше су тасқыны болды, ал жұмыс қолданыстағы қорғанысты сақтауға бағытталды, бірақ 1620 және 1662 жылдар аралығында тағы бірі қосылды, ал 1687 және 1688 жылдар аралығында, 1801 жылы және соңында 1833 жылы одан әрі жұмыс жүргізілді. Жалпы алғанда, аралға қосымша жерлер қосылды.

Даму

Бромвей ғасырлар бойы Фолнесске негізгі кіру жолы болды. Бұл Wakering Stairs-тен басталатын ежелгі жол, ол Maplin Sands бойымен 6 миль (10 км) созылады, қазіргі жағалаудан шамалы алшақтап. Жолдың теңізге қарайтын жағы құмға көмілген бұтақтар мен таяқтардың жиынтығымен белгіленген, олар кері тістелген сыпырғыш сияқты пішінделген. Бұл жолдан жағаға қарай алты бағыт ашылады, жергілікті шаруашылықтарға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Жол тұманды ауа райында өте қауіпті болды, себебі келе жатқан толқын құмды қатты жылдамдықпен шайып, River Crouch және River Roach өзендерінен ағып келетін ағындардың салдарынан су айналып өтетін құдырлар пайда болатын. Мұндай жағдайда жағалаудың бағытын анықтау мүмкін емес, ал приход тіркелімдерінде суға батып кеткен көптеген адамдардың жерленгені туралы жазбалар бар. Аралға тұщы су мен адамдарды тасымалдайтын паромдар да жүріп тұрды. Су тасымалдау туралы мәліметтер 1420, 1424 және 1486 жылдары сот судьяларының есептерінде кездеседі. 19 ғасырдың ортасына қарай паромдар Burnham on Crouch, Potton Island және Wallasea Island аралдарына қатынайтын. Бастапқыда аралда тек жинауға болатын жаңбыр суынан басқа тұщы су көзі болған жоқ. 1725 жылы аралдың астында су болуы мүмкін деген ой пайда болды, содан кейін Great Shelford батпағында құдық салынып, 28 метр тереңдікке жетті, бірақ су табылған жоқ. 1700 жылдардың соңында жақын орналасқан Rushley Island-тың иесі Фрэнсис Баннестер бұрғылау арқылы су табуға тырысты, бірақ сәтсіз болды. Алайда, оның ұлы, сондай-ақ Фрэнсис аталған, 1828 жылы Rushley-дің 152 метр тереңдігінен тұщы су тапты. Алты жылдан кейін Фолнесс және оның алты аралында 20-дан астам бұлақ пайда болды, ал 1889 жылға қарай аралдағы он төрт шаруашылық өздерінің жеке құдықтарына ие болды. Тұрғын үйлер туралы мәліметтер халық санағының нәтижелерінен алынған. 1801 жылы 43 үйде 396 адам тұрды, яғни әр үйге шамамен 9,2 адамдан келді. 1811 жылы бұл көрсеткіш 9,8-ге дейін өсті, онда 46 үйде 450 адам тұрды. 1826 жылы иелікке Джордж Финч мұрагер болды, ол өз жауапкершілігін жеулесе қабылдап, аралды жақсарту үшін жалға алушыларына кірпіштен үйлер салды. Бес жылдан кейін 78 үйде 630 адам өмір сүрді, ал 1851 жылы 109 тұрғын үй 640 адамды қабылдады, орташа тұрғын саны 5,9 адамға дейін төмендеді. Халық саны 1871 жылғы санақта 754 адамға жетті, бірақ содан бері үнемі азайып келеді.

Әскери мақсатта

1855 жылдан бастап аралдың оңтүстігіндегі Мейплин құмдарының жалғасы болып табылатын Шоубери құмдары артиллерияны сынау алаңы ретінде қолданылды. 19-шы ғасырдың соңында Соғыс министрлігі оны кеңейтуді жоспарлады, жаңа қару-жарақтарды зерттеу және дамыту орталығы ретінде пайдалану үшін аралды және оның жағалау құмдарын сатып алуға тырысты. Олар 1900 жылы Балықшы басының үстіндегі құмдардың бір бөлігін сатып алды, бірақ қалған бөлігі Алан Финчке, поместье иесіне тиесілі болды, ол оларға ату құқығын беруден бас тартты. 1912 жылы Соғыс министрлігі құмдардың үлкен бөлігінің жалдауға берілгенін және олардың кіддлдермен балық аулауға пайдаланылғанын анықтады. Кіддл – V тәрізді немесе төртбұрышты үлкен тоқудан жасалған тұрақ, ол су шегілген кезде балықтарды ұстау үшін қоршау құрады.

Әскери билікті басып алу

Лордтықты сатып алу әрекеттері де Финчтің қабылдамады, бірақ ол 1914 жылы қайтыс болды, ал оның жартылай бауыры Уилфред Генри Монтгомери Финч 1915 жылғы 13 шілдеде оны сатты, нәтижесінде Соғыс кеңсесі аралдың үштен екі бөлігіне ие болды. Олар сондай-ақ иелікке өтпеген шаруашылықтарды да сатып алып жатты, ал Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай олардың меншігінде болмаған жалғыз ғимараттар – шіркеу және ректория, мектеп және Кортс-Эндтегі миссионерлік зал болды. Олар соғыс басталғанға дейін пошта диірменін бұзды, сондай-ақ шіркеудің жанында орналасқан қаңғыбақ үйін және ағаштан жасалған күзет үйін де бұзды. Осы сатып алудың бір пайдасы – 1922 жылы Ұлы Уэйкингке жақын материкке жететін Жаңа Англия аралы мен Гавенгор аралын бірнеше көпір арқылы кесіп өтетін әскери жолдың салынуы болды. Ашылғаннан кейін, Брумвей әскерилерден басқа ешкім пайдаланбады. Аралдың меншік құқығы Соғыс кеңсесінен Қорғаныс министрлігіне ауыстырылды. 2003 жылы оқ-дәрілерді сынау бойынша келісімшарт QinetiQ қорғаныс компаниясына берілді, және олар аралға кіруді де бақылайды.

Ұсыныстар

1850 жылдары Оңтүстік Эссекс сағасы және құрғақ жерді меңгеру компаниясы Эссекс жағалауындағы шамамен 47,5 шаршы миль (123 км²) жерді қайта меңгерудің ауқымды жоспарын ұсынды, оған Фолнесс құмдары мен Мейплин құмдарының көп бөлігі кіретін еді. Азаматтық инженер, сэр Джон Ренни жобаны жасады және 1852 жылы Парламент актісі қабылданды. Бұл Wakering Stairs-тен Фолнесс шығаруынан тысқары 20 мильдік (32 км) қабырға салуға рұқсат берді. Схеманың Брэдвелл-он-Си маңындағы бір бөлігінде шағын жұмыстар жүргізілді, бірақ компания 1868 жылы таратылды. Қаржының жетіспеуі және жер иелерінің қарсылығы оның сәтсіздігіне себеп болды. 1862 жылдың қаңтарында Уильям Непьер және Уильям Хоуп, Жозеф Базальгеттің кәріз жүйесі арқылы Лондоннан алысқа тасымалданған үлкен мөлшердегі сарсуды пайдаланудың шығармашылық жолдары туралы Метрополитен кеңесінің сұранысына жауап ретінде тағы бір жоспар ұсынды. Хоуп Испания мен Майоркада құрғақ жерді меңгеру және суару жұмыстарында тәжірибелі болған. Олардың жоспары солтүстік шығыстан Рауретке дейін 44 мильдік (71 км) құбыр салуды көздеді, онда солтүстік тармақ сарсуды Денги Флэтске, ал оңтүстік тармақ Мейплин құмдарына жеткізер еді. Крауч өзенінің екі жағындағы бір бөлігі қайта меңгеруге жарамды болып, ең жақсы ауыл шаруашылығы жеріне айналуы тиіс еді. Бірнеше жобаның ішінде бұл ең егжей-тегжейлі жоспар болды және Лондон қаласының қарсылығына қарамастан, Кеңес оны қабылдады. Олар Мейплин құмдарының топырағы сарсумен суаруға жарамсыз деп мәлімдеді. Жобаның бағасы 2,1 миллион фунт стерлинг болды, ал сорғылау шығындары жылына 10 000-13 000 фунт стерлинг аралығында бағаланды. Метрополитен сарсу және Эссекс құрғақ жерді меңгеру компаниясы құрылды және аяқтағаннан кейін қайтарылатын 25 000 фунт стерлингті Кеңеске тапсырды. Құрылыс жұмыстары 1865 жылдың соңында басталды және Кеңес жоба аяқталады деп сенімді болды, бірақ Оверенд Гурни банкінің құлауы Лондон қаласында дағдарыс тудырып, қаржыны тартуды қиындатты. 1867 жылғы Кеңес есебінде біраз уақыттан бері ешқандай прогресс болмағаны және 1871 жылға қарай жобаға қатысты барлық сілтемелер тоқтатылғаны айтылды. Лондондық салық төлеушілер канализация үшін алған жалғыз ақша – 25 000 фунт стерлингті Кеңес сақтап қалды, сол кезде бұл сома 4 миллион фунттан астам деп есептелгеніне қарамастан. Шамамен 100 жыл өткен соң, Роскилл комиссиясы Лондонның үшінші әуежайының орналасқан жерін зерттеді. Төрт нысан қарастырылды, соның ішінде Мейплин құмдарында әуежай салу. Комиссия Кублингтондағы жерді таңдады, бірақ Ұлыбритания үкіметі комиссияның ұсынысын қабылдамады және Фолнесте жаңа әуежай салуды ұсынатын қарсы пікірді қабылдады. Мейплин даму актісі 1973 жылдың қазан айында корольдік келісім алды. 1973 жылы қала және елді мекендерді жоспарлау туралы заңға сәйкес жобаға жоспарлау рұқсатын беру туралы арнайы даму бұйрығы шығарылды және Мейплин даму органы құрылып, жұмысын бастады. Жобаға тек ірі әуежай ғана емес, теңіз тасымалын революцияға түсірген контейнерлік кемелерге арналған терең су порты, Лондонға M12 және M13 тас жолдарымен бірге жоғары жылдамдықты теміржол желісі және мыңдаған жұмысшыларды орналастыруға арналған жаңа қала кіретін еді. Жаңа қаланың ауданы 82 шаршы мильді құрайтын және 600 000 халқы бар болар еді. Жобаның құны сол кезде астрономиялық 825 миллион фунт стерлингті құрады, көптеген адамдар оны қабылдамайтындықтарын айтты. 1973 жылғы мұнай дағдарысының көлеңкесінде 1974 жылдың шілдесінде Лейбористер билікке келген кезде Мейплин жобасы тоқтатылды.

1953 жылғы су тасқыны

1953 жылы Нидерланды мен Англияның шығыс жағалауының көп бөлігін қамтыған ерекше ауа райы салдарынан аралдың көп бөлігі суға батты. 1 ақпан күні Саутхендтегі су деңгейінің орташа көрсеткіштен 3 метрге жоғары көтерілуі күтілген. Бірақ нақтыда су деңгейі теңіз деңгейінен 5 метрге жетті, бұл Эссекс жағалауының осы бөлігіндегі қауіпті деңгейден 1 метр асып түсті. Өзіндік деңгей арал үшін қауіпті болған жоқ, себебі 1951 және 1952 жылдары Соғыс министрлігі теңіз қорғау қабырғаларын көтеріп, нығайтқан болатын, олардың биіктігі теңіз деңгейінен 5 метр жоғары еді. Дегенмен, су тасқынымен бірге күшті жел соғып, үлкен толқындар пайда болды. Бұл толқындар қорғау қабырғаларының үстінен асып, қабырғалардың ішкі жағындағы топырақ жағалауларын шайып кетті. Аралдың шығыс жағындағы Рагвуд бас – Асплин бас аралығында және солтүстік жағындағы Фолнесс-Пойнттың батысына қарай шамамен 2 километрге дейін қабырғаның екі бөлігі қирады. Сағат 6-ға қарай аралдың көп бөлігі су астында қалды, газ, электр және телефон байланысы үзілді. Жексенбі күні Фолнесске құтқару тобы жетпеді. Әскер, Саутхендтік құтқару кемесі және түрлі азаматтық қызметтер дүйсенбі күні құтқару операциясын жүргізу үшін жоспар жасады. Ұлы Уэйкинг ауылдық клубы мен Бёрнхэм-он-Краучтағы Корольдік Коринф яхт клубы қабылдау орталықтары ретінде дайындалды. Шағын қайықтардан тұратын флот, құтқару кемесі, баржа және армиялық DUKW амфибиялық жүк көлігі аралдағы адамдарға жетіп, оларды қабылдау орталықтарына эвакуациялады. 30 адам малдарының тағдырына байланысты кетуге бас тартты, бірақ олардың 24-і келесі күні мәжбүрлі түрде эвакуацияланды. Апаттан екі адам қаза тапты. Жануарларды құтқару қиын болды, себебі жолдар бұзылған еді, ал аралға барлық қолжетімділік құмды жол арқылы, Балықшы басқа дейінгі Broomway арқылы жасалды, ол тек төмен су деңгейінде ғана мүмкін болатын. 4 ақпан күні аралға бірнеше DUKW және төрт дөңгелекті жүк көліктері келді, олар аралда қалған жануарларға азық-түлік пен су жеткізді. Жануарлар шіркеу ауласында жиналды, онда жер біршама жоғары орналасқан. Келесі күні олар Балықшы басқа жақын орналасқан Ньюхаус шаруашылығына көшірілді. Көптеген жануарлар сенбі күні кешке дейін құтқарылды, ал қалған он алты сүт сиыры жексенбі күні таңертең баржамен эвакуацияланды. 400 ірі қара, 14 бұзау, 28 жылқы, 72 қой, 6 қозы, 3 шошқа, 670 тауық, 100 үйрек, 2 ит, 10 қоян, 4 құс және 16 сүт сиыры құтқарылды. 700-ге жуық қой мен 249 шошқа суға батып кетті. Келесі көктемгі су тасқынына дейін қабырғаларды жөндеу үшін 16 ақпанға дейін 300 сарбаз бен 70 теңізші шақырылды. Патшалық теңіз күштерінің үш мина сыпырушы кемесі – "Cheerful", "Cockatrice" және "Rinaldo" Фолнесс-Пойнт маңында бекітілді және жұмысшыларға баспана ретінде пайдаланылды. 11 ақпанға дейін әскери қызметшілердің саны 400 сарбаз бен 100 теңізшіге дейін өсті. 14 ақпан күні су деңгейі күтілгеннен 1,5 фут (0 м) жоғары көтерілді және Шелфорд сағасындағы жөнделген қабырғаның бір бөлігін шайып кетті, бірақ жөндеу жұмыстары қайтадан жүргізілді және қабырғалар келесі екі күндегі көктемгі су тасқынынан аман қалды. Аралды қайтадан иелену 19 наурызға дейін кейінге қалдырылды, себебі жаңа қабырғалар 14 және 15 наурызда болатын көктемгі су тасқынына төтеп беретініне көз жеткізу қажет еді. Бірақ көптеген адамдар күн сайын үйлеріне барып, бұзылған жерді тазалау жұмыстарын бастады. Эвакуацияланған 114 отбасының 80-і 19 наурызда оралды.

Қорғау

Аралдың атауы көне ағылшын тіліндегі "fugla næss" сөзінен шыққан, мұнда "fugla" (қазіргі "fowl" - құс) "құстарға тиесілі" дегенді білдіреді, ал "naess" – герман тіліндегі мүйіс сөзі. Арал құстар үшін маңызды орталық болып қала береді, ал Фолнесс Пойнт айналасындағы аудан Ерекше ғылыми маңызы бар жер (SSSI) деп белгіленген. Кең көлемді лайлы және құмды жазықтар, күніне екі рет толқындармен жабылатын тұзды батпақтар, ұлутас және қабықшалы жағалаулар, жайылымдық батпақтар, қалың шөп және бұталы жерлер мұнда мекендейді. Бұл жердегі құстардың алты түрі халықаралық деңгейде маңызды деп танылған. Мыңдаған қарақарны қаздар қыстау үшін Ресейден келіп, жазықтарда қыстайды, сондай-ақ осы жерлерді ұзынқанатты қызылқұйрық, сұр қасқыр, қызыл түймешік, ұсақжемді және қызыл аяқ құстар да мекендейді. Көкқұтан, құмқұтан және аққу үшін бұл жер ұлттық маңызы бар. Қыс айларында бүркіттер азық ізгенін көруге болады, және түрлі-түрлі өсімдіктер мен жұмырқалы жәндіктер гүлдейді. Аралда көбейетін басқа құстарға авоцет, қарапайым терн, кішкентай терн, сэндвич терн және сақиналы плювер жатады. Қыс айларында 100 мыңнан астам су құсы тіркелген. Авоцеттердің саны Ұлыбританияда екінші орында тұрады.

Фолнес мұралық орталығы

Аралдың мұражай орталығы 2002 жылы Черчэндтегі ескі бастауыш мектепте құрылды. Бұл өзгеріс "Awards for All" гранты, QinetiQ компаниясының қаржылық қолдауы және "Брэдвелл епископының қоры" донациясының арқасында мүмкін болды. Ол 2003 жылдың ақпан айында жұртшылыққа ашылды. Оны Фолнесс табиғатты қорғау және археологиялық қоғамының еріктілері басқарады, ол археологиялық заттар мен естеліктерді, сондай-ақ құжаттар мен фотосуреттерді көрсететін мұражай ретінде жұмыс істейді. 2003 жылы ол Қорғаныс министрлігінің жылдық "Құтқарылу сыйлығы" (Sanctuary Award) бойынша барлық қорғаныс мекемелері арасындағы ең үздік жобалар үшін екінші орынды жеңіп алды. 2005/6 жылғы қысында жаңа сыйға алынған заттарды қосу мақсатында көрмелерін қайта ұйымдастыру үшін келушілерге жабылды. Ол сәуірден қазанға дейінгі әр айдың бірінші жексенбісі күні түстен кейін келушілерге ашық.