Кіріспе

Негізгі белдеу астероиді
астероид

Галилеоның қасынан ұшуы

1993 жылы Идаға Юпитерге бағытталған ғарыш зонды «Галилео» келді. Оның Гаспра және Ида астероидтерімен кездесуі Юпитер миссиясына қарағанда маңыздырақ болған жоқ. Бұл нысандар НАСА-ның жаңа саясаты бойынша таңдалды, ол миссия жоспарлаушыларға белдеуден өтетін барлық ғарыш кемелері үшін астероидтардың жанынан өту мүмкіндігін қарастыруды міндеттеді. Бұрын ешбір миссия мұндай жақындасуға тырыспаған. «Галилео» 1989 жылдың 18 қазанында «Атлантис» ғарыш кемесінің STS-34 миссиясы арқылы орбитаға жіберілді. «Галилеоның» траекториясын Идаға жақындату үшін оған жанар май шығынына түсу қажет болды. Миссия жоспарлаушылар Юпитер миссиясын аяқтау үшін ғарыш кемесінде жеткілікті жанар май қалатынына көз жеткізгенге дейін жақындасу туралы шешімді кейінге шегерді. «Галилеоның» траекториясы оны Юпитерге жол тартқанда екі рет астероид белдеуінен өтті. Екінші рет өтетін кезінде 1993 жылдың 28 тамызында Иданың жанынан астероидқа қатысты секундтық жылдамдықпен ұшып өтті. Ида – ғарыш кемесі түсірген Гаспрадан кейінгі екінші астероид. Жақындасу кезінде зондқа Иданың шамамен 95% беті көрінді. Ғарыш кемесінің жоғары сезімталдықтағы антеннасының жұмысы тоқтағандықтан, көптеген Ида суреттерін жіберу кешікті. Алғашқы бес сурет 1993 жылдың қыркүйегінде алынды. Бұл астероидтің 31–38 м/пиксель ажыратымдылығындағы жоғары сапалы мозаикасы болды. Қалған суреттер 1994 жылдың ақпан айында жіберілді.

Ашылғандар

Гаспара мен Иданың Галилей ғарыш зондының ұшуларынан және кейіннен NEAR Shoemaker астероидтық миссиясынан алынған деректер, астероид геологиясын алғаш рет зерттеуге мүмкіндік берді. Иданың салыстырмалы түрде үлкен беті әртүрлі геологиялық ерекшеліктерді көрсетті. Иданың серігі – астероидтің алғаш рет расталған спутнігі – Дактилдің табылуы, Иданың құрамы туралы қосымша мәліметтер берді. Ида, жердегі спектроскопиялық өлшемдерге сүйене отырып, S типіндегі астероид ретінде жіктеледі. S типтерінің құрамы Галилейдің ұшуларына дейін белгісіз болған, бірақ Жерге құлаған метеориттерде табылған екі минералдың бірі деп жорамалданды: қарапайым хондрит (ҚХ) және тас темір. Дактил орбитасының ұзақ мерзімді тұрақтылығымен байланысты, Иданың тығыздығы 3,2 г/см³-ден кем деп бағаланады. Бұл процесс Идаға да, оның серігіне де әсер етеді, бірақ Дактилдегі өзгеріс аз. Ида бетінің әсерінен оның құрамы туралы тағы бір мәлімет анықталды: жаңадан ашылған беттік бөліктерінің шағылысу спектрлері ҚХ метеориттеріне ұқсас, ал ескі аймақтар S типіндегі астероидтардың спектрлерімен сәйкес келеді. Оның гравитациялық өрісі бетінде шамамен 0,3–1,1 см/с² үдеу тудырады. Ида – ерекше созылыңқан, дөңгелек емес пішінді астероид. Иданың ұзындығы енінен 2,35 есе артық. Беттік үдеу жоғары айналу жылдамдығына байланысты шеттерінде ең төмен. Сондай-ақ, ол "белі" маңында төмен, себебі астероидтың массасы осы жерден алыс екі жартысына шоғырланған. Галилей жақында беткейден төмен қарай реголит қозғалысының белгілерін байқады. Иданың реголиті оливин мен пироксен силикатты минералдарынан тұрады. Оның сыртқы түрі уақыт өте келе "ғарыш әсері" деп аталатын процесс арқылы өзгереді. Иданың реголитінде шамамен 20 ірі (40–150 м көлденеңі) шығарылым блогы анықталды. Шығарылым блогының соқтығысу оқиғаларынан жылдам ыдырайтыны күтілуде, сондықтан беттегілер жақында пайда болған немесе соқтығысу кезінде ашылған болуы керек. Олардың көпшілігі Ласко және Мамонт кратерлерінде орналасқан, бірақ олар сол жерде пайда болмаған болуы мүмкін. Иданың 1-ші аймағында екі негізгі құрылым бар. Олардың бірі – Таунсенд Дорсумы деп аталатын, Иданың бетімен 150 градусқа созылатын биік тізбек. Екінші құрылым – Вена Региосы деп аталатын үлкен ойыс. Олар Мамонт, Ласко және Картхнер кратерлеріне жақын орналасқан, бірақ олармен байланысты емес.

Кратерлер

Ида – Күн жүйесінде зерттелген кратерлері ең тығыз орналасқан денелердің бірі. Кратерлердің саны қанығу шегіне жеткен, яғни жаңа соққылар ескі кратерлердің іздерін жояды, нәтижесінде кратерлердің жалпы саны шамамен бірдей қалады. Оның беті әртүрлі өлшемдегі және тозу сатысындағы кратерлермен жабылған. 2-ші аймақта белгілі бір диаметрден үлкен кратерлердің көбісі орналасқан, ал 1-ші аймақта мүлдем ірі кратерлер жоқ. Азурра – Идаға соңғы рет үлкен соққы тигізген болуы мүмкін. Бұл соққыдан шашылған материал Ида бетінде үзіліс-үзіліс тараған. Кратерлердің пішінін ерекшелейтіні – бір жағында едені мен қабырғасы арасында анық шекарасы бар, жаңа және асимметриялық Фингал кратері. Олар Иданың айналасында біркелді тараған, бірақ Шоукутиен кратерінен солтүстікке қарайғы бөлігі тегіс және кратерлер аз. Соққылардың нәтижесінде пайда болған материал планеталарға қарағанда Идада өзгеше таралады, себебі оның жылдам айналуы, төмен гравитациясы және бейірленген пішіні бар.

Құрамы

Ида ұқсас астероидтермен оның шағылысу спектрлерінің ұқсастығына байланысты S типті астероид ретінде жіктелді. ОК метеориттерінде оливин және пироксен силикаттары, темір және фельдспардың әртүрлі мөлшерде кездесетіні анықталды. Галилей ғарыш кемесі Идада оливин мен пироксенді анықтады. Егер Иданың құрамы ОК метеориттеріне ұқсас болса (олардың тығыздығы 3,48-ден 3,64 г/см³-ге дейін өзгереді), онда Иданың кеуектілігі 11–42% құрайды. Иданың пішінімен бірдей біркелкі тығыздықтағы дене үшін есептелген инерция моментінің максималды мәні астероидтің айналу осімен сәйкес келеді. Бұл астероидтің ішінде тығыздықтың айтарлықтай өзгерістері жоқ екенін көрсетеді.

Шығу тегі

Ида шамамен диаметрі Коронис ата-аналық денесінің бөлінуінен пайда болды. Ида осы ядролық материалдың аз ғана бөлігін алып кетті. Дактилдің кішкентай өлшеміне байланысты, үлкен соқтығысу кезінде ұзақ уақыт бойы жойылмай қалуы екіталай. Жас есебіндегі айырмашылық Коронис ата-аналық денесінің жойылған кездегі қалдықтарынан кратерлердің пайда болу жиілігінің артуымен түсіндірілуі мүмкін.