Кіріспе

Өлшем құралдарының дұрыстығын тексеру

Дұрыстығын бағалау үшін, таразы немесе сызғыш сияқты өлшем құралын тексеру.

Өлшем технологиясы және метрологияда калибрлеу – сыналып жатқан құралдан алынған өлшемдерді белгілі дұрыстығы бар калибрлеу стандартының өлшемдерімен салыстыру. Мұндай стандарт белгілі дұрыстығы бар басқа өлшем құралы, кернеу, дыбыс немесе метрлік сызғыш сияқты физикалық заттарды тудыратын құрал болуы мүмкін. Салыстыру нәтижесі төмендегілердің бірін көрсетуі мүмкін:

* сыналып жатқан құралда маңызды қателер анықталмады;
* маңызды қате анықталды, бірақ түзетулер жасалмады;
* қателерді қанағаттанарлық деңгейге түзету үшін түзетулер енгізілді.

Қатаң айтқанда, "калибрлеу" термині салыстыру әрекетін ғана білдіреді және одан кейінгі түзетулерді қамтымайды. Калибрлеу стандарты әдетте метрологиялық орган ұстап тұратын ұлттық немесе халықаралық стандартқа сәйкес келеді.

BIPM анықтамасы

Халықаралық өлшемдер және салмақтар бюросының (BIPM) калибрлеуді ресми анықтамасы мынадай: «Белгіленген жағдайларда, бірінші қадамда өлшем стандарттары ұсынатын өлшем белгісіздігімен берілген шамалық мәндер мен калибрленетін құрал немесе екінші стандарттың сәйкес көрсеткіштерінің өлшем белгісіздігі арасындағы қатынасты орнату және екінші қадамда осы ақпаратты көрсеткіштен өлшем нәтижесін алу үшін пайдалану операциясы». Бұл анықтама калибрлеу процесінің таза салыстыру екенін көрсетеді, бірақ сыналып жатқан құрылғы мен стандарттың дәлдігін байланыстыратын өлшем белгісіздігі тұжырымын енгізеді.

Қазіргі заманғы калибрлеу процестері

Дәлдік пен белгісіздіктің қажеттілігінің артуы және халықаралық тұрғыдан үйлесімді әрі салыстырмалы стандарттарды қажет ету ұлттық зертханалардың құрылуына алып келді. Көптеген елдерде Ұлттық метрология институты (NMI) бар, ол негізгі өлшем стандарттарын (басты SI бірліктері және бірқатар туынды бірліктер) сақтайды, олар клиенттердің құралдарын калибрлеу арқылы іздестіруді қамтамасыз етеді. NMI сол елдің (көбінесе басқа елдердің де) метрологиялық инфрақұрылымын қолдайды, стандарттардың ең жоғары деңгейінен өлшеуге қолданылатын құралға дейін үздіксіз тізбек құрады. Ұлттық метрология институттарының мысалдары: Ұлыбританиядағы NPL, АҚШ-тағы NIST, Германиядағы PTB және тағы да басқалары. Өзара тану туралы келісімге қол қойылғаннан бері, кез келген қатысушы NMI-ден іздестіруді алу оңай болды және енді компанияға өзі орналасқан елдің NMI-нен, мысалы Ұлыбританиядағы Ұлттық физикалық зертханасынан өлшеулер үшін іздестіруді алудың қажеті жоқ.

Калибрлеу сапасы

Калибрлеу сапасын жақсарту және сыртқы ұйымдардың нәтижелерін қабылдауы үшін калибрлеу мен одан кейінгі өлшемдердің халықаралық деңгейде анықталған өлшем бірліктеріне «байланыстылығы» (ізделмелілігі) болуы қажет. Байланыстылықты (ізделмелілікті) орнату – ұлттық стандарттармен (мысалы, АҚШ-тағы NIST), халықаралық стандарттармен немесе сертификатталған эталондық материалдармен тікелей немесе жанама байланысты стандартқа ресми салыстыру арқылы жүзеге асырылады. Бұл мемлекеттік стандарттау зертханалары немесе метрологиялық қызметтерді ұсынатын жеке компаниялар арқылы іске асырылуы мүмкін. Сапа менеджменті жүйелері барлық өлшеу құралдарын ресми, мерзімді және құжатталған түрде калибрлеуді қамтитын тиімді метрологиялық жүйені талап етеді. ISO 9000 және ISO 17025 стандарттары осы ізделмелі (байланысты) әрекеттердің жоғары деңгейде болуын және оларды сандық түрде бағалау мүмкіндігін белгілейді. Калибрлеу сапасын көрсету үшін калибрлеу мәні көбінесе белгілі сенімділік деңгейіне дейінгі ізделмелі (байланысты) белгісіздік туралы мәлімдемемен бірге келтіріледі. Бұл мұқият белгісіздік талдауы арқылы бағаланады. Кейде жабдықты тозу деңгейінде пайдалану үшін DFS (Техникалық Ережеден Алшақтық) қажет болуы мүмкін. Мұндай жағдай туғанда, бұл жазбаша түрде жасалуы және калибрлеуші техниканың техникалық көмегімен басшы тарапынан бекітілуі тиіс. Өлшеу құрылғылары мен аспаптар олардың өлшеуге арналған физикалық шамаларына сәйкес жіктеледі. Бұл халықаралық деңгейде әртүрлі, мысалы, АҚШ-та NIST 150 2G және Үндістанда NABL 141. Бұл стандарттар электромагниттік сәулеленуді (RF зондтары), дыбысты (дыбыс деңгейін өлшегіш немесе шу дозиметрі), уақытты және жиілікті (интервалометр), иондаушы сәулеленуді (Гейгер санағышы), жарықты (жарық өлшегіш), механикалық шамаларды (шектеу коммутаторы, қысым өлшегіш, қысым коммутаторы) және термодинамикалық немесе жылулық қасиеттерді (термометр, температураны реттегіш) өлшейтін құралдарды қамтиды. Әрбір сынақ құрылғысы үшін стандартты құрал тиісінше өзгереді, мысалы, қысым өлшегішті калибрлеу үшін өлшегіш салмақтар жиынтығы және температура өлшегішті калибрлеу үшін құрғақ блок температурасы.

Мақсаты мен қолданылу аясы

Калибрлеу процесі калибрлеуді қажет ететін өлшеу құралының жобалануымен басталады. Жоба калибрлеу аралығында "калибрлеуді сақтап тұруға" қабілетті болуы керек. Яғни, жоба белгілі бір уақыт ішінде көрсетілген қоршаған орта жағдайларында қолданылғанда "инженерлік толеранттылық шегінде" өлшемдер жасауға мүмкіндік беруі тиіс. Мұндай сипаттамалары бар жоба нақты өлшеу құралдарының күтілгендей жұмыс істеу мүмкіндігін арттырады. Қысқасы, калибрлеудің мақсаты – өлшеу сапасын ұстап тұру, сондай-ақ нақты құралдың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ету.

Қажетті стандарттар мен дәлдік

Келесі қадам – калибрлеу процесін анықтау. Стандартты немесе стандарттарды таңдау – калибрлеу процесінің ең көзге түсетін бөлігі. Идеалды жағдайда, стандарттың өлшеу белгісіздігі калибрленетін құрылғының өлшеу белгісіздігінен 1/4-тен кем болуы тиіс. Бұл мақсатқа қол жеткізілген кезде, қолданылған барлық стандарттардың жиынтық өлшеу белгісіздігі, соңғы өлшеу де 4:1 қатынасымен жасалғанда, маңызсыз деп есептеледі. Бұл қатынас, мүмкін, алғаш рет АҚШ Қорғаныс министрлігінің метрология бағдарламасының ертедегі спецификациясы – MIL STD 45662A-ға қоса берілген 52-ші нұсқаулықта ресмилендірілген. 1950 жылдары енгізілгеннен бастап 1970 жылға дейін ол 10:1 құрады, бірақ технологияның дамуы электрондық өлшеулер үшін 10:1 қатынасын мүмкін емес етті. Қазіргі заманғы жабдықтармен 4:1 дәлдік сақтау қиын. Калибрленетін сынақ жабдығы жұмыс стандартымен бірдей дәл болуы мүмкін. Сыналатын калибрді эталондық бас калибрге және реттелетін қысым көзіне қосу, калибрдің диапазоны бойынша белгілі бір нүктелерде эталондық және сынақ калибрлеріне сұйықтық қысымын қолдану және екеуінің де көрсеткіштерін салыстыру қажет. Сыналатын калибрдің нөлдік нүктесі мен қысымға реакциясы жоспарланған дәлдікке мүмкіндігінше сәйкес келетінін қамтамасыз ету үшін реттелуі мүмкін. Процестің әрбір қадамы қолмен тіркеуді талап етеді. Автоматты қысым калибраторы – электрондық басқару блогын, азот сияқты газды сығыстыруға арналған қысым күшейткішті, гидравликалық аккумулятордағы қажетті деңгейлерді анықтауға арналған қысым түрлендіргішті және сұйықтық тұзақтары мен калибр фитингтері сияқты қосымша жабдықтарды біріктіретін құрылғы. Автоматты жүйе деректерді жинау мүмкіндігін де қамти алады, бұл деректерді тіркеу үшін автоматты түрде жинауға мүмкіндік береді.

Процесс сипаттамасы мен құжаттамасы

Жоғарыда көрсетілген барлық ақпарат калибрлеу процедурасында жиналады, ол – нақты сынақ әдісі. Бұл процедуралар калибрлеуді сәтті жүзеге асыру үшін қажетті барлық қадамдарды қамтиды. Дайындаушы бір процедураны ұсынуы мүмкін, немесе ұйым өзінің барлық талаптарын қамтитын процедураны әзірлеуі мүмкін. АҚШ-тағы Мемлекеттік-кәсіптік деректер алмасу бағдарламасы (GIDEP) сияқты калибрлеу процедуралары үшін ақпаратты жинау орталықтары бар. Осы нақты процесс әрбір стандарт үшін қайталанады, лабораториядағы ең аз белгісіздікке ие өлшем стандарттарына – көшіру стандарттарына, сертификатталған эталондық материалдарға және/немесе табиғи физикалық тұрақтыларға дейін. Бұл калибрлеудің дәйектілігін қамтамасыз етеді. Калибрлеу процесін әзірлеу кезінде қарастырылатын басқа факторлар туралы Метрологияға жүгініңіз. Мұның бәрінен кейін, жоғарыда талданған нақты типтегі жеке құралдарды калибрлеуге болады. Процесс әдетте негізгі зақымды тексеруден басталады. Ядролық электр станциялары сияқты кейбір ұйымдар, кез келген жоспарлы техникалық қызмет көрсетуге дейін «қалай тапты» калибрлеу деректерін жинайды. Жоспарлы техникалық қызмет көрсетуден және калибрлеу кезінде анықталған кемшіліктерді жойғаннан кейін «қалай қалды» калибрлеуі жүргізіледі. Көбінесе, калибрлеуші техникке бүкіл процесс сеніп тапсырылады және ол калибрлеу сертификатына қол қояды, ол сәтті калибрлеуді растайды. Жоғарыда сипатталған негізгі процесс қиын және қымбат міндет болып табылады. Құралдарды қолдаудың орташа құны, қабылданған ереже бойынша, бастапқы сатып алу бағасының шамамен 10% құрайды. Сканирлеуші электрондық микроскоптар, газ хроматографтары және лазерлік интерферометрлер сияқты ерекше құрылғыларды ұстау одан да қымбат болуы мүмкін. Жоғарыда сипатталған негізгі калибрлеу процесінде «бір өлшемді» құрылғы бар. Бірақ, ұйымға байланысты, калибрлеуді қажет ететін құрылғылардың көпшілігі бір құралда бірнеше диапазонға және көптеген функцияларға ие болуы мүмкін. Жақсы мысал – қазіргі заманғы осциллограф. Толық калибрлеу үшін 200 000-ға жуық параметрлердің комбинациясы болуы мүмкін және толыққанды калибрлеуді қаншалықты автоматтандыруға болады деген шектеулер бар. Құралға рұқсатсыз кіруді болдырмау үшін калибрлеуден кейін әдетте бұзылмайтын пломбалар қойылады. Осциллограф тірегінің суреті оларды көрсетеді және құрал соңғы рет калибрленгеннен бері алынбағанын көрсетеді, себебі олар құралдың реттеу элементтеріне рұқсатсыз қол жеткізуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, соңғы калибрлеу күні көрсетілген және келесі калибрлеуді қашан қажет ететіні калибрлеу аралығымен анықталады. Кейбір ұйымдар әр құралға бірегей идентификатор тағайындайды, бұл жазбаларды стандарттауға және нақты калибрлеу жағдайына кіретін керек-жарақтарды қадағалауға көмектеседі. Калибрленетін құралдар компьютерлермен интеграцияланған кезде, интеграцияланған компьютерлік бағдарламалар мен кез келген калибрлеу түзетулері де бақылауда болады.

Шығу тегі

"Калибрлеу" және "калибрлеу" сөздері ағылшын тіліне Америка Азамат соғысы кезінде артиллерия сипаттамаларында енген, бұл сөздердің мылтықтың калибрін өлшеуден шыққандығы саналады. Ежелгі Мысыр, Месопотамия және Инд өркениеттері арасында өлшеу және калибрлеудің ең алғашқы белгілі жүйелері құрылған сияқты, қазба жұмыстары құрылыста бұрыштық бөлімдерді қолдануды көрсетіп тұр. "Калибрлеу" термині алғаш рет сызықтық қашықтықты және бұрыштарды бөлу машинасы арқылы, сондай-ақ салмақ өлшегіш арқылы гравитациялық массаны өлшеумен байланысты болған болуы мүмкін. Осы екі өлшем түрі және олардың тікелей туындылары ерте өркениеттерден бастап шамамен 1800 жылға дейін барлық сауда және технологиялық дамуды қамтамасыз етті.

Қысымды аспаптарды бастапқы калибрлеу

Басымды өлшейтін ең алғашқы құрылғылардың бірі – 1643 жылы Торричелли жасаған, сынапты пайдаланып атмосфералық қысымды өлшейтін сынап барометрі. Ұзақ уақыттан кейін сумен толтырылған манометрлер ойлап табылды. Бұл құрылғылардың бәрі гравиметриялық принциптерге негізделген сызықтық калибровкаға ие болды, мұнда деңгейлердегі айырмашылық қысымға пропорционалды келеді. Әдеттегі өлшем бірліктері – сынап немесе судың дюймдермен өлшенген мөлшері. Оң жақтағы тікелей оқылатын гидростатикалық манометрдің құрылымында қолданылатын қысым Pa сұйықтықты манометрдің U-түтігінің оң жағына итеріп, ал түтіктің жанындағы ұзындық шкаласы деңгейлер арасындағы айырманы өлшейді. Нәтижедегі "H" биіктік айырмасы – атмосфералық қысымға қатысты қысымның немесе вакуумның тікелей өлшемі. Егер дифференциалдық қысым болмаса, екі деңгей де тең болады және бұл нөлдік нүкте ретінде қолданылады. Өнеркәсіптік революция кезінде манометрге қарағанда практикалықрақ болған "жайындама" қысым өлшегіш құрылғылар пайда болды. Мысалы, жоғары қысымды (50 фунт/квадрат дюймға дейін) бу машиналарында сынап қолданылып, шкала ұзындығын шамамен 60 дюймға дейін қысқартты, бірақ мұндай манометрлер қымбатқа соқты және зақымдануға бейім болды. Бұл жаңа, жартылай емес оқу құралдарын жасауға түрткі болды, олардың ішінде Эжен Бурдонның ойлап тапқан Бурдон түтігі ерекше көзге түседі. Оң жақтағы Бурдон өлшегіштің алдыңғы және артқы көрінісінде төменгі фитингтегі қолданылатын қысым қысымға пропорционалды түрде жалпақталған құбырдың иілуін азайтады. Бұл көрсеткішке байланысқан түтіктің бос ұшын қозғалтады. Құрал калибрлеу стандарты ретінде қолданылатын манометрге сәйкес калибрленеді. Бірлік ауданына шаққандағы қысымның жанама шамаларын өлшеу үшін калибрлеудің қателігі манометр сұйықтығының тығыздығына және биіктік айырмасын өлшеу тәсіліне байланысты болады. Осыдан басқа, фунт/квадрат дюйм сияқты өлшем бірліктерін анықтап, шкалаға белгілеуге болады.