Кіріспе

Ғарышта айналатын денеге әсер ететін күш – Ярковский эффектісі. Бұл эффект импульс тасымалдайтын жылу фотондарының анизотроптық шығарылуынан туындайтын күш. Ол көбінесе метеориттермен немесе шағын астероидтармен (шамамен 10 см-ден 10 км-ге дейін диаметрі бар) байланысты қарастырылады, себебі оның әсері осы денелерге ең көп тиесілі.

Ашу тарихы

Эффектті поляк-ресейлік инженер-құрылысшы Иван Осипович Ярковский (1844–1902) ашқан. Бос уақытында ғылыми мәселелермен айналысқан Ярковский шамамен 1900 жылы жазған бір памфлетінде, ғарышта айналатын дененің күнделікті қызуы оған әсер ететін күшті тудыратынын, бұл күш өте шағын болғанымен, метеориттер мен шағын астероидтар сияқты кішкентай денелердің орбиталарында ұзақ мерзімді үлкен өзгерістерге алып келуі мүмкін екенін атап көрсеткен. Ярковскийдің бұл ойы естен шығып кетпегені үшін эстон астрономы Эрнст Ж. Опик (1893–1985) шамамен 1909 жылы Ярковскийдің памфлетін оқыған. Он жылдар өткен соң, Опик памфлетті есте сақтап, Ярковский эффектының Күн жүйесіндегі метеориттердің қозғалысына тигізетін ықтимал маңыздылығын талқылады.

Механизм

Ярковский эффектісі сәулелену арқылы жылытылған дененің температурасының өзгеруі (соның салдарынан дененің шығаратын жылулық сәулеленуінің қарқындылығы) келіп түсетін сәулеленудің өзгеруінен кейінірек болуымен байланысты. Яғни, дененің беті алғаш жарықтанғанда жылуға уақыт керек, ал жарық тоқтағанда салқындауға уақыт керек. Жалпы, әсердің екі компоненті бар:

Күндізгі әсер: Күнмен жарықтандырылған айналатын дененің (мысалы, астероид немесе Жердің) беті күндіз күн сәулесімен жылынады және түнде салқындайды. Дененің жылулық қасиеттері Күннен сәулеленуді сіңіру мен жылу түрінде сәулеленуді шығару арасында уақытша кешігуге себеп болады, сондықтан айналатын дененің ең ыстық нүктесі дененің бетіндегі "сағат 2-де" немесе түстен кейін пайда болады. Бұл сәулеленуді сіңіру және қайта шығару бағыттары арасындағы айырмашылыққа әкеледі, нәтижесінде орбитаның қозғалыс бағыты бойынша күш пайда болады. Егер дененің айналуы проградтық болса, күш орбитаның қозғалыс бағытында болады және орбитаның үлкен жарты осьтің тұрақты өсуіне себеп болады; дененің Күннен спираль тәрізді алыстауына әкеледі. Ретроградтық айналу спираль тәрізді ішке қарай жылжуға себеп болады. Күндізгі әсер диаметрі шамамен 100 м-ден жоғары денелер үшін басым компонент болып табылады.

Маусымдық әсер: Бұл Күнді айналып жүретін айналмасыз дененің идеалды жағдайында түсіну оңай, онда әрбір "жыл" дәл бір "күннен" тұрады. Ол орбитасымен қозғалғанда, ұзақ уақыт бойы қыздырылған "көктем" жарты шар орбиталық қозғалыс бағытында болады. Бұл бағыттағы жылулық сәулеленудің артық болуы тежеу күшін тудырады, ол әрқашан Күнге қарай спираль тәрізді ішке қарай жылжуға себеп болады. Іс жүзінде, айналатын денелер үшін бұл маусымдық әсер осьтік бұрылыспен бірге артады. Ол тек күндізгі әсер жеткілікті түрде аз болған жағдайда ғана басым болады. Бұл өте жылдам айналудың (түн жағында салқындауға уақыт жоқ, сондықтан температураның бойлық таралуы біркелкі), кішкентай мөлшерінің (барлық дененің барлық бөлігі қыздырылады) немесе 90°-қа жақын осьтік бұрылыстың салдары болуы мүмкін. Маусымдық әсер кішкентай астероид фрагменттері үшін маңызды (бірнеше метрден шамамен 100 метрге дейін), егер олардың беттері оқшаулағыш реголит қабатымен жабылмаса және олардың айналуы өте баяу болмаса. Сонымен қатар, дененің айналу осі соқтығысулар арқылы бірнеше рет өзгеруі мүмкін (соның салдарынан күндізгі әсердің бағыты да өзгереді) ұзақ уақыт аралығында маусымдық әсер де басым болады. Тікелей өлшеусіз, белгілі бір астероидтің орбитасында Ярковский әсерінің нақты нәтижесін болжау өте қиын. Себебі әсердің шамасы көптеген айнымалыларға байланысты, оларды бақылаудың шектеулі мәліметінен анықтау қиын. Бұған астероидтің нақты пішіні, бағыты және альбедосы жатады. Есептеулерді жергілікті кратерлер немесе жалпы дөңгелек пішіннің әсерінен болатын көлеңке және жылулық "қайта жарықтандыру" әсері де қиындатады. Ярковский эффекті сондай-ақ сәулелену қысымымен бәсекелеседі, оның таза әсері альбедоның өзгеруі немесе сфералық емес пішіні бар денелер үшін ұқсас шағын ұзақ мерзімді күштерді тудыруы мүмкін. Мысалы, 90° көлбеулігі бар дөңгелек орбитадағы шар тәрізді денеде таза маусымдық Ярковский әсерінің қарапайым жағдайында, үлкен жарты осьтің өзгеруі біркелкі альбедо жағдайы мен күшті солтүстік-оңтүстік альбедо асимметриясы жағдайында екі есеге дейін айырмашылық болуы мүмкін. Дененің орбитасы мен айналу осіне байланысты үлкен жарты осьтің Ярковский өзгеруі шар пішінінен шар пішіндес пішінге ауысу арқылы кері айналуы мүмкін. Осы қиындықтарға қарамастан, Ярковский эффектін пайдалану Жерге жақын астероидтердің Жерге соқтығысу мүмкіндігін өзгерту үшін зерттеліп жатқан сценарийлердің бірі болып табылады. Мүмкін астероидті бұру стратегияларына астероидтің бетін "бояу" немесе күн сәулесін астероидке бағыттау жатады, бұл Ярковский әсерінің қарқындылығын өзгертіп, астероидтің Жермен соқтығысудан алыс орбитасын өзгертеді. 2016 жылдың қыркүйек айында ұшырылған OSIRIS REx миссиясы Бенну астероидіндегі Ярковский әсерін зерттейді. 2020 жылы астрономдар 99942 Апофис астероидінің Ярковский үдеуін растады. Бұл зерттеулер астероидтардың соқтығысуын болдырмау үшін маңызды, өйткені 99942 Апофис 2068 жылы Жерге соқтығысу мүмкіндігі өте аз деп есептелді, ал Ярковский эффекті болжаудың маңызды белгісіздігі болды. 2021 жылы көп салалы кәсіби әуесқойлық бірлестігі Gaia спутнигі мен жер бетінен алынған радар өлшемдерін әуесқой жұлдыздық оккультациялық байқаулармен біріктіріп, 99942 Апофистің орбитасын одан әрі нақтылады және Ярковский үдеуін 0,5% дейін жоғары дәлдікпен өлшеді. Осы мәліметтердің арқасында астрономдар Жермен соқтығысу мүмкіндігін кем дегенде келесі 100 жылға жойды.