Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уэльстің соңғы тума князі (1258–1282)
Last native prince of Wales (1258–1282)
Лайвелин ап Груффуд (шамамен 1223 – 11 желтоқсан 1282), Лайвелин II, сондай-ақ Лайвелин Соңғы (Лайвелин Эйн Лайв Олаф) деп те аталады, Гвинед князі болды, және кейін 1258 жылдан бастап, 1282 жылы Кильмериде қайтыс болғанға дейін Уэльс князі (Princeps Walliae; Tywysog Cymru) ретінде мойындалды. Лайвелин Грюффид ап Льюэллин Фаврдың ұлы және Льюэллин Ұлы (Льюэллин I) немересі болды. Ол Уэльстің Англияның I Эдуард басып алғанға дейінгі соңғы тума және тәуелсіз княздарының бірі болды, содан кейін 1400–1415 жылдардағы Уэльс көтерілісі кезінде Оуайн Глиндур осы титулды иеленгенге дейін.
Llywelyn ap Gruffudd (c. 1223 – 11 December 1282), Llywelyn II, also known as Llywelyn the Last (Llywelyn Ein Llyw Olaf), was the prince of Gwynedd, and later was recognised as the prince of Wales (Princeps Walliae; Tywysog Cymru) from 1258 until his death at Cilmeri in 1282. Llywelyn was the son of Gruffydd ap Llywelyn Fawr and grandson of Llywelyn the Great (Llywelyn I), and he was one of the last native and independent princes of Wales before its conquest by Edward I of England and English rule in Wales that followed, until Owain Glyndŵr held the title during the Welsh Revolt of 1400–1415.
Гвиненд
Льюэллин мен Оуэйн Генрих патшамен келісімге келді және 1247 жылы Вудсток сарайында Вудсток шартын жасады. Олар қабылдауға мәжбүр болған шарттар оларды Конвидің батысына (Гвинедд Ууч Конви) – Сноудония және Англси аймағымен шектеді, бұл аймақ олар екеуінің арасында бөлістірілді. Конвиден шығысқа қарай орналасқан Гвинеддтің қалған бөлігі, Перфеддвалд деп белгілі, Генрих патшаның билігіне өтті.
Llywelyn and Owain came to terms with King Henry and in 1247, signed the Treaty of Woodstock at Woodstock Palace. The terms they were forced to accept restricted them to the west of Conwy (Gwynedd Uwch Conwy) around Snowdonia and Anglesey, which was divided between them. The other half of Gwynedd east of Conwy known as the Perfeddwlad was taken over by King Henry.
Бүкіл Уэльс
1257 жылы Льюэллин өз мүддесін белсенді түрде ілгерілете келе, Гвартейрнион жерлерін бағындырып, англо-нормандық туысы Роджер Мортимерді қуды. Содан кейін Поуистің жеріне көшті, бұл оның валлийлік әріптесі Гвенвинвинге және Оңтүстік Уэльстегі Дехьюбартқа әсер етті. Ол өз туыстарына нормандардың үстемдігіне қарсы тұруға көмектесіп, тіпті Бристоль шығанағына дейін жетті, ораза айында қирату іздерін қалдырды. Валлийлерді азат етуіне қарамастан, оның кеткенінен кейін кейбіреулері қайтадан ағылшындардың жағына қосылды. Ағылшындар Шотландиядан күш жинап, Уэльстегі Деганвиге қарсы шабуыл жасады, бірақ ресми түрде Льюэллиннің Уэльс территориясы болған Конвиге енбеді. Генрих III Ирландия теңіз күштерінің батыстан шабуыл жасап, Льюэллинді қоршауға алуын күтті, бірақ күштер келмеді. Агрессивті әрекеттерден кейін 1258 жылы бейбіт келісімге қол жеткізілді, бірақ Марш лордтары оны толық орындамады. Дехьюбарттың басшысы Рис Файхан енді Льюэллинді үстемдік ететін билеуші ретінде мойындады, бірақ бұл Льюэллин үшін мәселе тудырды, себебі Рис жерлері Мареддудқа берілген еді. Льюэллин Риске жерлерін қайтарды, бірақ корольдің елшілері Мареддудқа жүгініп, ол тарап аударса Рис жерлерін беретінін ұсынды. 1257 жылдың соңында Мареддуд Генрихке адалдық серт берді. 1259 жылы Льюэллин Мареддудты Рождествоға дейін Крикит қамалында қамауға алды. Мареддуд тек ұлын кепіл ретінде тапсырғаннан кейін ғана босатылды, содан кейін Динефур Гвинедтің вассалдық патшалығына айналды. 1258 жылдың басында Льюэллин Уэльс принці атағын алды, ал 1263 жылы Льюэллиннің інісі Дафид принцке қарсы шығып, король Генрихке бағынды. 1260 жылдың қаңтарында Льюэллин ішкі саясатын жалғастырып, Бюэлттің Роджер Мортимерін қуды. Бұл соғыс актісі болды, одан кейін 1 тамызда Оксфордта жарияланған ағылшын жарлығы жарияланды. Шрусбери мен Честерде Льюэллиннің билігін жою мақсатымен әскерлер жиналды. Алайда, ағылшындар бұл мәселе бойынша келісімге келе алмады және тағы 2 жылға бітім шарты жасалды. 2 жылдан кейін ағылшындар қамал салуды жалғастырды, бұл валлийлердің наразылығына себеп болды, олар Льюэллиннің көмегін сұрап, өздерінің Мэйлиенйдд жерлерін қорғауға көмектесті. Содан кейін Льюэллин Оңтүстік Уэльске қарай кеңейді, Брекон иелігінен валлийлердің адалдығын алды, олар да өздерінің англо-нормандық марш лорды Мортимерді қуды. Бұл жетістігі Гвинед пен Льюэллин үшін жаңа дәуірді бастаған Монфорт отбасының назарына ілікті. Аумақтың өзгеруі Эдуард I-ді 1254 жылдан бері алғаш рет Уэльске оралуға мәжбүр етті. 1263 жылдың 12 желтоқсанында Истуманнерде Груффид ап Гвенвинвин (Матрафаль, Поуис Венвинвин) Льюэллиннің алдында құрмет көрсетіп, адалдық серт берді. Оның орнына Льюэллин шамамен алты жыл бұрын тартып алған жерлері оған қайтарылды.
During 1257, Llywelyn aggressively pursued his interests and gained control of lands in Gwrtheyrnion, driving out his cousin, the Anglo Norman, Roger Mortimer. Then to Powys, which affected his fellow Welshman, Gwenwynwyn, and Deheubarth in South Wales, helping his kin against Norman control going as far as the Bristol channel, leaving a trail of destruction during the time of Lent. Despite liberating his fellow Welsh folk, some would return to siding with the English upon his departure. The English retaliated by mobilising a force from Scotland to Deganwy in Wales but did not cross into Conwy, which was officially Llywelyn's Welsh territory. Henry III waited for an Irish naval force to attack on land from the west to corner Llywelyn, however, his force never arrived. The acts of aggression were followed by a peace truce for 1258, of which the Marcher Lords, did not completely abide by. The leader of Deheubarth, Rhys Fychan now accepted Llywelyn as overlord, but this caused problems for Llywelyn, as Rhys's lands had already been given to Maredudd. Llywelyn restored his lands to Rhys, but the king's envoys approached Maredudd and offered him Rhys's lands if he would change sides. Maredudd paid homage to Henry in late 1257. After the betrayal, in 1259, Llywelyn jailed Maredudd until Christmas in Criccieth Castle. Maredudd was released only for him to surrender a son as hostage, it was then Dinefwr became a vassal kingdom of Gwynedd. In early 1258, Llywelyn was using the title Prince of Wales, and, in 1263, Llywelyn's brother, Dafydd was hostile against the Prince and submitted himself to King Henry. Then in January 1260, Llywelyn pursued his interests internally by dislodging Roger Mortimer of Buellt. This would be an act of war which would be followed by an English decree which was summoned in Oxford on August 1. Armies assembled at Shrewsbury and Chester with the sole purpose of removing Llywelyn from power. However, the English could not come to an agreement in government over the matter, and a truce was enacted again for a further 2 years. After 2 years the English continued castle building which caused a revolt from the Welsh, who in turn requested and were assisted by Llywelyn in defending their lands in Maelienydd. After, Llywelyn continued his expansion into south Wales to the Lordship of Brecon, where he received fealty from the Welsh who too ousted their Anglo Norman Marcher Lord Mortimer. This success brought him to the attention of the Montfort family, which would start a new era for Gwynedd and Llywelyn. The change in territory forced Edward I to return to Wales for the first time since 1254. On 12 December 1263, in the commote of Ystumanner, Gruffydd ap Gwenwynwyn (Mathrafal, Powys Wenwynwyn) did homage and swore fealty to Llywelyn. In return he was made a vassal lord and the lands taken from him by Llywelyn about six years earlier were restored to him.
Уэльстегі үстемдік
Льюэллиннің мүддесі енді тек Уэльске ғана шектелмеді. Англияда Симон де Монфорт (Кіші) 1264 жылы Льюес шайқасында (Екінші барон соғысы) корольдің қолдаушыларын жеңіп, король мен лорд Эдуардты тұтқынға алды. Льюэллин де Монфортпен келіссөздер бастады және 1265 жылы оған тұрақты бейбітшілік үшін 25 000 марка ұсынды, оның 5 000-ы дереу, ал содан кейін жылына 3 000-ы төленуі тиіс еді. 1265 жылғы 22 маусымда Пиптон шарты жасалды, ол Льюэллин мен де Монфорт арасында одақты белгіледі, бірақ Папа Клемент IV Льюэллинді айыпталып шығарылған Монфортпен одақтаспауға ескертті. Княздықтың толық билігімен қатар, Льюэллинге Мод, Ховард, Эльсмир және Монтгомери қамалдары ұсынылды. Король Генрих дау шешілгенше қаланы басып алу үшін епископты жіберді, бірақ Гилберт алдап қаланы қайтарып алғанда, король ештеңе жасай алмады. 1272 жылдың соңында король Генрих қайтыс болғаннан кейін, Англияның жаңа королі Эдуард I крест жорығымен елден кеткен кезде, көптеген авторлар Ллойдтың ұстанымын қабылдап, Екатеринаның бар екенін жоққа шығарды. Басқалары ортағасырлық қолжазбаларда Глиндврге дейін Екатеринаның тегін көрсететін дәлелдерді қабылдауды жалғастырды, бірақ бұл құжаттар Льюэллиннің өлімінен кейін ғасырлар өткен соң ғана табылды және замандас көздерден емес. Екатерина есімді тағы бір қызының болу мүмкіндігі генеалогтар мен «Heralds» басылымының және басқа да беделді авторлардың назарына ілікті, бұл Льюэллин мен оның әйелінің тек бір баласы болғанын айтатын ортағасырлық дереккөздердің шатастығын арттырды.
Llywelyn's interests were now not solely excluded to Wales. In England, Simon de Montfort (the Younger) defeated the king's supporters at the Battle of Lewes in 1264 (Second Barons' War), capturing the king and Lord Edward. Llywelyn began negotiations with de Montfort, and in 1265, offered him 25,000 marks in exchange for a permanent peace, 5,000 of which immediately and then 3,000 a year thereafter. The Treaty of Pipton, 22 June 1265, established an alliance between Llywelyn and de Montfort, although Pope Clement IV warned Llywelyn against allying himself with the excommunicated Montfort. As well as the rule of the whole Principality, Llywelyn was offered the castles of Maud, Hawarden, Ellesmere, and Montgomery. King Henry sent a bishop to take possession of the castle while the dispute was resolved but when Gilbert regained the castle by trickery, the king was unable to do anything about it. Following the death of King Henry in late 1272, with the new King Edward I of England away from the kingdom on a crusade, Many authors have subsequently adopted Lloyd’s position and deny the existence of Catherine. Others continue to accept the evidence of Catherine's supposed lineage through to Glyndwr in medieval manuscripts, however, this documentation was only discovered centuries after Llywelyn's death, and not from contemporary sources. The potential existence of another daughter called Catherine was adopted by genealogists in the publication of the Heralds and by other respected authors, adding to the confusion of medieval sources stating Llywelyn and his wife only had one child.
Қоса берілу
Льюэллиннің қазасымен Уэльстің рухы мен қарсы тұруға деген ниеті сарқылып кетті. Дәффид – Льюэллиннің тағайындалған мұрагері еді. Ол бірнеше ай бойы күресті жалғастырды, бірақ 1283 жылдың маусым айында Абергвингрегинге жақын Бера тауында отбасымен бірге қолға түсті. Ол Эдуардтың алдына жеткізіліп, содан кейін Шрусбериге апарылды, онда Парламенттің арнайы отырысы оны өлім жазасына кесті. Оны көшелерде сүйреп, асып, кесіп, төрт бөлікке бөлді. 1283 жылғы соңғы жеңілістен кейін Гвинед барлық патшалық белгілерінен, қасиетті заттарынан және регалиясынан айырылды. Эдуард Гвинед әулетінің патшалық резиденциясын иеленуге ерекше қуанды. 1284 жылдың тамызында ол Гвинедтегі Абергвингрегинде өз сарайын құрды. Ол Гвинедтен патшалық белгілерін алып тастады; Вестминстердегі Әйетті Эдуард шіркеуіне салтанатты түрде тәж сыйға тартылды; Льюэллиннің, оның әйелінің және ағасы Дәффидтің мөрлерінен жасалған матрицалар патшаның Вейл Роял аббаттығына сыйлаған тостаған жасау үшін балқытылды, ол 1538 жылы бұл мекеменің таратылуына дейін содан кейін соңғы аббаттың отбасына тиді. Гвинедтегі ең құнды діни жәдігер, Нейттің айқасы деп аталатын Шын айқастың бөлігі, 1285 жылдың мамыр айында Лондон арқылы патша, патшайым, Кентербери архиепископы мен он төрт епископ, сондай-ақ патшалықтың беделді тұлғалары бастаған салтанатты шерумен көрсетілді. Эдуард осылайша Гвинед әулетінің тарихи және діни регалиясын иеленіп, оның әулетінің құлауын және княздықтың оның тәжіне қосылуын әлемге жариялады. Замандас жазбагер осы оқиғаға байланысты: «Содан кейін Уэльстің бәрі құлап кетті» дегенді айтқан деседі. Льюэллиннің көптеген туыстары тұтқында өмірін аяқтады, бірақ оның кіші інісі Родри ап Груффидд ерекше еді, өйткені ол бұрыннан-ақ тәжге деген құқығын сатқан және өте жайбажайлы болуға тырысқан, ал 1294 жылы көтеріліс ұйымдастырып, қысқа мерзімге Уэльс принці атағын алған алыс туысы Мадог ап Льюэллин болды. Льюэллин мен Элеонораның жаңа туған қызы Гвенлиан Уэльс 1283 жылы Эдуардтың әскерлерімен тұтқындалды. Ол өмірінің соңына дейін Англиядағы Семпрингхам монастырында тұрды, 1317 жылы монах болды және 1337 жылы баласыз қайтыс болды, мүмкін өзінің тарихы туралы көп білмеген және ана тілінде сөйлей алмаған. Дәффидтің екі аман қалған ұлы тұтқындалып, Бристоль түрмесіне қамалды, онда көп жылдардан кейін қайтыс болды. Льюэллиннің үлкен ағасы Оуайн Гох 1282 жылы жазбалардан жоғалып кетті. Льюэллиннің аман қалған ағасы Родри (1272 жылдан бері Уэльстен қуылған) аман қалды және Глостершир, Чешир, Суррей және Поуис округтерінде меншіктерге ие болды және шамамен 1315 жылы қайтыс болды. Оның немересі Оуайн Лаугок кейінірек Уэльс принці атағын алды.
With the loss of Llywelyn, Welsh morale and the will to resist diminished. Dafydd was Llywelyn's named successor. He carried on the struggle for several months, but in June 1283 was captured in the uplands above Abergwyngregyn at Bera Mountain together with his family. He was brought before Edward, then taken to Shrewsbury where a special session of Parliament condemned him to death. He was dragged through the streets, hanged, drawn and quartered. After the final defeat of 1283, Gwynedd was stripped of all royal insignia, relics, and regalia. Edward took particular delight in appropriating the royal home of the Gwynedd dynasty. In August 1284, he set up his court at Abergwyngregyn, Gwynedd. With equal deliberateness, he removed all the insignia of majesty from Gwynedd; a coronet was solemnly presented to the shrine of St. Edward at Westminster; the matrices of the seals of Llywelyn, of his wife, and of his brother Dafydd were melted down to make a chalice which was given by the king to Vale Royal Abbey where it remained until the dissolution of that institution in 1538, after which it came into the possession of the family of the final abbot. The most precious religious relic in Gwynedd, the fragment of the True Cross known as Cross of Neith, was paraded through London in May 1285 in a solemn procession on foot led by the king, the queen, the archbishop of Canterbury and fourteen bishops, and the magnates of the realm. Edward was thereby appropriating the historical and religious regalia of the house of Gwynedd and placarding to the world the extinction of its dynasty and the annexation of the principality to his Crown. Commenting on this a contemporary chronicler is said to have declared "and then all Wales was cast to the ground." Most of Llywelyn's relatives ended their lives in captivity with the notable exceptions of his younger brother Rhodri ap Gruffydd, who had long since sold his claim to the crown and endeavoured to keep a very low profile, and a distant cousin, Madog ap Llywelyn, who in 1294 led a revolt and briefly claimed the title Prince of Wales. Llywelyn and Eleanor's baby daughter Gwenllian of Wales was captured by Edward's troops in 1283. She was interned at Sempringham Priory in England for the rest of her life, becoming a nun in 1317 and dying without issue in 1337, probably knowing little of her heritage and speaking none of her language. Dafydd's two surviving sons were captured and incarcerated at Bristol Gaol, where they eventually died many years later. Llywelyn's elder brother Owain Goch disappears from the record in 1282. Llywelyn's surviving brother Rhodri (who had been exiled from Wales since 1272) survived and held manors in Gloucestershire, Cheshire, Surrey, and Powys and died around 1315. His grandson, Owain Lawgoch, later claimed the title Prince of Wales.
Елтаңбасы
Лливелин ап Груффиддтің (және Оуэйн Глиндр мен Оуэйн Лаугохтың) қарулары мұнда графикалық түрде бейнеленген, бұл сурет 1270-80 жылдарға жатпайтын, Сидонс құжаттаған суреттерден алынған. Гербтің әртүрлі нұсқалары басқа да орамаларда кездеседі.
The Arms of Llywelyn ap Gruffydd (and of Owain Glyndwr and Owain Lawgoch ) are here shown graphically, being reproduced from the image on a roll of painted arms c.1270 80 as documented by Siddons. Other rolls exist where variations of the coat of arms are found.
Танымал мәдениетте
Лливелиннің өмірі Эдит Паргетердің Гвиненд квартеті ағайындарының тақырыбы болып табылады: 'Батыста күн шығуы' (1974); 'Ортаңғыдағы аждаһа' (1975); 'Күн батудың иттәрі' (1976); және 'Кешкі шам мен қараңғылық' (1977). 1982 жылы Уэльстің Ұлттық Эстеддфодында Бард кафедрасы Гералтт Ллойд Оуэнге оның "Cilmeri" шығармасы үшін берілді, оны Хайвел Тейфи Эдвардс 20 ғасырдың жалғыз шығармасы деп атады, ол Т. Гвинн Джонстың 1902 жылғы шедеврі – "Артурдың кетуі" ("Ymadawiad Arthur") шығармасына тең келеді. Оуэннің "Cilmeri" шығармасы Лливелин ап Груффидтың 1282 жылдың 11 желтоқсанында сол аттас ауылдың жанындағы шайқаста, Англия королі Эдуард I Уэльсті басып алуына қарсы көтеріліске жетекшілік ету кезінде қаза табуын қайта жасайды. Оуэннің өлеңі ханзадені трагедиялық батыр ретінде бейнелейді және оның құлдырауын Грюффуд аб-ир Йнад Кох ханзаденінің өлімінен кейін бірден жазған әйгілі аза тұтуынан кейін теңдесі жоқ қайғымен көркейтеді. Эдвардстың сөзіне сүйенсек, Оуэн ханзаденің өлімімен Уэльс халқының "ұлттық аман қалу үшін күресін" бейнелейді. Лливелин Фуар, Лливелин ап Груффид және Даффид ап Груффидтің өмірі Шарон Кей Пенменнің "Уэльс трилогиясы" тақырыбында: "Мұнда аждаһалар бар" (1985), "Көлеңке құлайды" (1988) және "Есеп айырысу" (1991). Сара Вудберидің "Cilmeri-ден кейін" атты тарихқа қатысты және уақыт саяхаты туралы ғылыми-фантастикалық сериясы Лливелиннің Cilmeri-дегі шабуылдан аман қалғанда, болашақтан келген адамдардың көмегімен және ұл табылғанда не болатынын зерттейді. Лливелин соңғысы – New Riders of the Purple Sage тобының "Llewellyn" әнінің тақырыбы. Ән Эдуард I-нің Уэльсті жаулап алуына, әсіресе 1282-83 жылдардағы науқанға арналған. Әншілердің айтуынша, "Қыркүйекте Эдвард [Эдуард I] Бердке көтерілді / Оның күштері күннен-күнге артып келеді / Лливелин оңтүстікке бет бұрды / Оның күштері жерде жатыр". Сондай-ақ, Лливелиннің өлімі туралы хабар "содан кейін көп ұзамай" келгендігі айтылады. Лливелин Жан Плейдидің "Эдуард Ұзынбас" романындағы екінші дәрежелі кейіпкер. Бертрис Смолл Лливелиннің өмірін өзінің "Махаббат естелігі" атты кітабына енгізді, ол оның заңсыз балаларының бірі Ронвиннің қияли өміріне негізделген.
The life of Llywelyn the Last is the subject of Edith Pargeter's Brothers of Gwynedd Quartet: 'Sunrise in the West' (1974); 'The Dragon at Noonday' (1975); 'The Hounds of Sunset' (1976); and 'Afterglow and Nightfall' (1977). The 1982 Bardic Chair at the National Eisteddfod of Wales was awarded to Gerallt Lloyd Owen for his awdl Cilmeri, which Hywel Teifi Edwards has called the only 20th century awdl, that matches T. Gwynn Jones' 1902 masterpiece Ymadawiad Arthur ("The Passing of Arthur"). Owen's Cilmeri reimagines the death of Llywelyn ap Gruffudd in battle near the village of the same name on 11 December 1282, while leading his doomed uprising against the occupation of Wales by King Edward I of England. Owen's poem depicts the Prince as a tragic hero and invests his fall with an anguish unmatched since Gruffudd ab yr Ynad Coch wrote his famous lament for the Prince immediately following his death. Owen also, according to Edwards, encapsulates in the Prince's death the Welsh people's continuing "battle for national survival." The lives of Llywelyn Fawr, Llywelyn ap Gruffydd and Dafydd ap Gruffydd are the subject of Sharon Kay Penman's "Welsh Trilogy": Here be Dragons (1985), Falls the Shadow (1988) and The Reckoning (1991). An alternate history/time travel science fiction series, After Cilmeri by Sarah Woodbury, explores what might have happened if Llywelyn had survived the ambush at Cilmeri, and had a son and assistance from people from the future. Llywelyn the Last is the subject of the New Riders of the Purple Sage song "Llewellyn". The song focuses on the Conquest of Wales by Edward I, but specifically on the Campaign of 1282–83. In the song, the band claims "In September, Edward [Edward I] moved up to the baird/ His forces stronger every day/ Llewellyn then turned southward bound/ His forces lay upon the ground." It also claims that the message of Llywelyn's death came "soon thereafter." Llywelyn is a minor character in Jean Plaidy's novel Edward Longshanks, the seventh novel of the Plantagenet Saga series. Bertrice Small includes Llywelyn's life in her book, A Memory of Love, which centres on the fictional life of one of his illegitimate children, Rhonwyn.