Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шахмат фигурасы
Chess piece
Пешка (♙, ♟) шахмат ойынында ең көп саны бар және ең әлсіз фигура. Ол бір шаршыны тікелей алға жылжыта алады, алғашқы қозғалысында екі шаршыны тікелей алға жылжыта алады, және бір шаршыны диагональ бойынша алға қарай соққымен ала алады. Әр ойыншы ойынды сегіз пешкамен бастайды, олардың әрқайсысы екінші қатардағы шаршыда тұрады. Ақ пешкалар a2-ден h2-ге дейін, ал қара пешкалар a7-ден h7-ге дейін орналасады. Жекелеген пешкалар тұрған шаршысымен аталады. Мысалы, "ақтардың f пешкасы" немесе "қаралардың b пешкасы" деп айтылады. Балама ретінде, оларды ойынның басында сол тік қатарда тұрған фигура арқылы да атауға болады, мысалы, "ақтың патшалық епископ пешкасы" немесе "қараның ханзадалық ат пешкасы". Сонымен қатар, қонақ пешкасы (a немесе h тік қатарындағы кез келген пешка), ат пешкасы (b немесе g тік қатарында), епископ пешкасы (c немесе f тік қатарында), ханзада пешкасы (d тік қатарында), патша пешкасы (e тік қатарында) және орталық пешка (d немесе e тік қатарында) деп атау да жиі қолданылады. Пешка тарихи тұрғыдан солдаттарды немесе жаяу әскерді, немесе әсіресе қаруланған шаруаларды немесе пикмендерді бейнелейді.
The pawn (♙, ♟) is the most numerous and weakest piece in the game of chess. It may move one square directly forward, it may move two squares directly forward on its first move, and it may capture one square diagonally forward. Each player begins a game with eight pawns, one on each square of their second The white pawns start on a2 through h2; the black pawns start on a7 through h7. Individual pawns are referred to by the on which they stand. For example, one speaks of "White's f pawn" or "Black's b pawn". Alternatively, they can be referred to by the piece which stood on that file at the beginning of the game, e. g. "White's king bishop's pawn" or "Black's queen knight's pawn". It is also common to refer to a rook's pawn, meaning any pawn on the a or h files, a knight's pawn (on the b or g files), a bishop's pawn (on the c or f files), a queen's pawn (on the d file), a king's pawn (on the e file), and a central pawn (on the d or e files). The pawn historically represents soldiers or infantry, or more particularly, armed peasants or pikemen.
Орналастыру және жылжыту
Әр ойыншы ойынды екінші қатарда орналасқан сегіз пішкемен бастайды. Пішке алға қарай бос алаңға тік қозғалуы мүмкін. Пішке алғаш рет қозғалғанда, екі алаң да бос болса, екі алаңға тік жылжу мүмкіндігі бар. Басқа фигуралардан өзгеше, пішке тек алға қана қозғала алады. Екінші суретте c4-тегі пішке c5-ке жылжуы мүмкін; e2-дегі пішке e3-ке немесе e4-ке жылжуы мүмкін.
Each player begins the game with eight pawns placed along their second rank. A pawn may move by vertically advancing to a vacant square ahead. The first time a pawn moves, it has the additional option of vertically advancing two squares, provided that both squares are vacant. Unlike other pieces, the pawn can only move forwards. In the second diagram, the pawn on c4 can move to c5; the pawn on e2 can move to either e3 or e4.
Ұстау
Басқа фигуралардан өзгеше, піл (пешка) қозғанда дәл сол бағытта ұстамайды. Піл (пешка) бір шаршыны солға немесе оңға диагональ бойынша жылжып (суретті қараңыз), жау фигурасын өз орнынан ығыстыру арқылы немесе "en passant" әдісімен ұстай алады. "En passant" тұтқындауы пілдің екі шаршыға жылжуынан кейін, ал ол өткен шаршыға жау пілі шабуыл жасағанда мүмкін болады. Жау пілі, егер піл бір шаршы ғана жылжыған болса, жылжыған пілді "өткен кезде" ұстауға құқылы. Ұстаған піл жылжыған піл өткен шаршыға көшеді (суретті қараңыз), ал жылжыған піл тақтадан алынады. Жылжыған пілді "en passant" әдісімен ұстау мүмкіндігі, екі шаршылық жылжудан кейін бірден пайдаланылуы керек, әйтпесе ол мүмкіндік ойынның соңына дейін жоғалады. "En passant" тұтқындауы – шахматтағы жалғыз тұтқындау, онда ұстаған фигура ұсталған фигураның орнына сол шаршыда тұрмайды.
Unlike other pieces, the pawn does not capture in the same way that it moves. A pawn captures by moving diagonally forward one square to the left or right (see diagram), either replacing an enemy piece on its square or capturing en passant. An en passant capture can occur after a pawn makes a move of two squares and the square it passes over is attacked by an enemy pawn. The enemy pawn is entitled to capture the moved pawn "in passing" as if the latter had advanced only one square. The capturing pawn moves to the square over which the moved pawn passed (see diagram), and the moved pawn is removed from the board. The option to capture the moved pawn en passant must be exercised on the move immediately following the double step pawn advance, or it is lost for the remainder of the game. The en passant capture is the only capture in chess in which the capturing piece does not replace the captured piece on the same square.
Жылжыту
Соңғы қатарға жеткен пешка ханшайымға, мұнараға, пілге немесе сол түстің жылқысына айналады. Пешка бірден жаңа фигурамен ауыстырылады. Фигураны таңдау тек алынған фигуралармен ғана шектелмейді, сондықтан ойыншы теория бойынша тақтада тоғыз ханшайым, он мұнара, он піл немесе он жылқы болуы мүмкін. Ханшайымға айналуды «ханшайым болу» деп, ал басқа кез келген фигураға айналуды «төмендету» деп атайды. Төмендету көбінесе жылқыға айналу арқылы жасалады, әдетте шахматты жеңу немесе шанышқыны жасау үшін, сондай-ақ маңызды материалдық артықшылық алу үшін және басқа да себептермен. Мұнараға немесе пілге төмендету, тұйықталудан немесе оны тудырудан сақтану үшін, немесе әдемілік үшін қолданылады. Кейбір шахмат жиынтықтарында әр түстің қосымша ханшайымы болады, бірақ көптеген стандартты жиынтықтарда қосымша фигуралар болмайды, сондықтан тақтада пешканы ауыстыру үшін қолданылатын физикалық фигура әдетте бұрын алынған фигура болады. Достастық ойындарда, егер дұрыс фигура болмаса, қосымша ханшайымды көрсету үшін бұрын алынған мұнараны кері бұру немесе екі пешканы бірге бір шаршыға қою жиі қолданылады. Бірақ турнирлерде мұндай әрекеттерге жол жоқ; алғашқы жағдайда төреші кері бұрылған фигураның шын мәнінде мұнара екенін анықтауы мүмкін.
A pawn that advances to its last rank is promoted to a queen, rook, bishop, or knight of the same color. The pawn is replaced by the new piece on the same move. The choice of promotion is not limited to pieces that have been captured; thus, a player could, in theory, have as many as nine queens, ten rooks, ten bishops, or ten knights on the board. Promotion to a queen is also known as queening and to any other piece as underpromotion. Underpromotion is most often to a knight, typically to execute a checkmate or a fork to gain a significant material advantage, among other reasons. Underpromotion to rook or bishop is used to avoid or induce stalemate or for humorous reasons. While some chess sets include an extra queen of each color, most standard sets do not come with additional pieces, so the physical piece used to replace a promoted pawn on the board is usually one that was previously captured. In informal games, when the correct piece is not available, an additional queen is often indicated by inverting a previously captured rook or by placing two pawns on the same square. In tournament games, however, this is not acceptable; in the former case, it may result in the arbiter ruling that the upturned piece is in fact a rook.
Күршік құрылымы
Шахмат тақтасындағы піштер құрылымы, піштердің орналасуы, көбінесе ойынның стратегиялық сипатын анықтайды. Басқа фигураларды уақытша дұрыс орналаспаса, көбінесе қолайлырақ орынға жылжытуға болады, ал дұрыс орналаспаған піштің қозғалысы шектеулі және көбінесе оны басқа орынға ауыстыру мүмкін емес. Піштер диагональмен соғып алады және тікелей алға жылжуына кедергі келтірілуі мүмкін болғандықтан, қарсы піштер әр түстің екі немесе одан да көп піштерінің диагоналінде тұйықталып қалуы мүмкін, онда әр ойыншы бір түстің шаршыларын бақылайды. Диаграммада қара және ақ піштер d және e қатарында бекітілген. Мұнда ақ түстілердің ұзақ мерзімді артықшылығы бар. Ақ түстілер қараға қарағанда өз фигуралары үшін жақсы шаршыларды табуда оңайырақ болады, әсіресе қараның c8 шаршысындағы кемістігіне назар салғанда, ол қара піштердің жақсы шаршы табуына немесе патшалық жаққа көмектесуіне кедергі келтіреді. Екінші жағынан, ақ піштердің орталық піштер шамалы осал және шабуылға ұшырауы мүмкін. Қара ақ піштер тізбегін бірден c5 және кейінірек f6 жүрісімен бұзуға тырыса алады.
The pawn structure, the configuration of pawns on the chessboard, mostly determines the strategic flavor of a game. While other pieces can usually be moved to more favorable positions if they are temporarily badly placed, a poorly positioned pawn is limited in its movement and often cannot be so relocated. Because pawns capture diagonally and can be blocked from moving straight forward, opposing pawns can become locked in diagonal of two or more pawns of each color, where each player controls squares of one color. In the diagram, Black and White have locked their d and e pawns. Here, White has a long term advantage. White will have an easier time than Black in finding good squares for their pieces, particularly with an eye to the Black, in contrast, suffers from a on c8, which is prevented by the black pawns from finding a good square or helping out on the kingside. On the other hand, White's central pawns are somewhat and vulnerable to attack. Black can undermine the white pawn chain with an immediate c5 and perhaps a later f6.
Оқшауланған пеш
Жанама тізімдегі пілдер шабуыл мен қорғанысқа бір-біріне көмектесе алады. Жанындағы тізімдерде достық пілдері жоқ піл – оқшауланған піл. Оқшауланған пілдің алдындағы шаршы ұзаққа созылатын әлсіздікке айналуы мүмкін. Алдыңғы қатарға қойылған кез келген фигура сол пілдің жылжуын ғана шектемейді, сонымен қатар басқа пілдермен де алынып тасталмайды. Диаграммада қара d5-те оқшауланған пілге ие. Егер патшалар мен пілдерден басқа барлық фигуралар алынып тасталса, онда сол пілдің әлсіздігі ойын соңында қара үшін қатаң жазаға алып келуі мүмкін. Дегенмен, орта ойында қаралар ақтарға қарағанда сәл еркін қозғалып, ойын соңына дейін оқшауланған пілді айырбастауға тырысуы мүмкін.
Pawns on adjacent files can support each other in attack and defense. A pawn which has no friendly pawns in adjacent files is an isolated pawn. The square in front of an isolated pawn may become an enduring weakness. Any piece placed directly in front not only blocks the advance of that pawn but also cannot be driven away by other pawns. In the diagram, Black has an isolated pawn on d5. If all the pieces except the kings and pawns were removed, the weakness of that pawn might prove fatal to Black in the endgame. In the middlegame, however, Black has slightly more freedom of movement than White and may be able to trade off the isolated pawn before an endgame ensues.
Өткен пеш
Ілгері жылжу кезінде қарсыластың пешкаларымен тоқтатылмайтын немесе алынбайтын пешка – өткізілген пешка. Диаграммада ақтардың c5-те қорғалған өткізілген пешкасы, ал қаралардың h5-те сыртқы өткізілген пешкасы бар. Конецті ойындар көбінесе пешкасын бірінші жеткізген ойыншымен жеңіледі, сондықтан конецті ойында өткізілген пешка, әсіресе қорғалған өткізілген пешка (пешкамен қорғалған өткізілген пешка) шешуші болуы мүмкін. Осыған байланысты, шахмат тақтасының бір жағында бір ойыншыға тиесілі пешкалардың көп болуы – пешка басымдығы стратегиялық маңызға ие, себебі оны көбінесе өткізілген пешкаға айналдыруға болады. Диаграммадағы позиция шамамен тең болып көрінуі мүмкін, себебі әр жақта патша мен үш пешка бар, ал патшалардың орналасуы шамамен бірдей. Шындығында, ақтар осы конецті ойында қорғалған өткізілген пешканың күшімен жеңеді, қай ойыншы бірінші жүргеніне қарамастан. Қара патша бір мезгілде тақтаның екі жағында бола алмайды – оқшауланған h пешкасын қорғау үшін де, ақтардың c пешкасын жеткізуден тоқтату үшін де. Осылайша ақтар h пешкасын алады және ойынды жеңеді.
A pawn which cannot be blocked or captured by enemy pawns in its advance to promotion is a passed pawn. In the diagram, White has a protected passed pawn on c5 and Black has an outside passed pawn on h5. Because endgames are often won by the player who can promote a pawn first, having a passed pawn in an endgame can be decisive – especially a protected passed pawn (a passed pawn that is protected by a pawn). In this vein, a pawn majority, a greater number of pawns belonging to one player on one side of the chessboard, is strategically important because it can often be converted into a passed pawn. The diagrammed position might appear roughly equal, because each side has a king and three pawns, and the positions of the kings are about equal. In truth, White wins this endgame on the strength of the protected passed pawn, regardless which player moves first. The black king cannot be on both sides of the board at once – to defend the isolated h pawn and to stop White's c pawn from advancing to promotion. Thus White can capture the h pawn and then win the game.
Қосқан пеш
Бір пешпен соққыдан кейін ойыншы бір тік бойда екі пешпен қалуы мүмкін, мұндай пештер "қос пештер" деп аталады. Қос пештер, қатар тұрған пештерге қарағанда әлдеқайда әлсіз болады, себебі олар бір-бірін қорғай алмайды, көбінесе жанындағы пештермен де қорғала алмайды, ал алдыңғы пеш артқы пештің жылжуына кедерілді келтіреді. Диаграммада қаралар қос c пештерінің салдарынан стратегиялық кемшілікте ойнап отыр. Қос пештердің кейбір жағдайларда артықшылық беретін кездері де болады, әдетте, пештер бір тік бойдағы бір-біріне жақын квадраттарды қорғап, қарсыластың фигураларының енуіне жол бермейді. Қос және оқшауланған пештер көбінесе айқын кемшілік болып табылады. Қос оқшауланған пештердің алдындағы бір ғана фигура немесе пеш екеуін де тоқтатады және оларды оңай жылдыру қиын. Бір тік бойда үш пеш болуы сирек кездеседі, яғни "үш пеш".
After a capture with a pawn, a player may end up with two pawns on the same , called doubled pawns. Doubled pawns are substantially weaker than pawns which are side by side, because they cannot defend each other, they usually cannot both be defended by adjacent pawns, and the front pawn blocks the advance of the back one. In the diagram, Black is playing at a strategic disadvantage due to the doubled c pawns. There are situations where doubled pawns confer some advantage, typically when the guarding of consecutive squares in a file by the pawns prevents an invasion by the opponent's pieces. Pawns which are both doubled and isolated are typically a tangible weakness. A single piece or pawn in front of doubled isolated pawns blocks both of them, and cannot be easily dislodged. It is rare for a player to have three pawns in a file, i. e. tripled pawns.
Қате бұрыш пешоны
Шахмат ойынының соңында, бишоппен ойнағанда, бишоптың тақтадағы түсіне байланысты, дұрыс емес рука пионы болуы мүмкін. Бұл, әйтпесе жеңіске алып келетін кейбір позициялардың тең ойналуына себеп болады.
In chess endgames with a bishop, a may be the wrong rook pawn, depending on the square color of the bishop. This causes some positions to be draws that would otherwise be wins.
Этимологиясы мен сөздерді қолдануы
"Пион" термині көне француз тіліндегі "paon" сөзінен шыққан, ол орта ғасырлық латын тілінде "жаяу әскер" деген мағынаны білдіреді және "пеон" сөзімен туыс. Көптеген басқа тілдерде "пион" сөзі "paon" сөзінен (мысалы, поляк тілінде "pionek"), оның латын түбірінен немесе жаяу әскерді білдіретін басқа сөзден алынған. Кейбір тілдерде пионды "шаруа" немесе "фермер" деген сөзбен атайды, бұл соғыс кезінде төменгі топтардың жаяу әскер ретінде шақырылуын көрсетеді: венгр тілінде "paraszt", словен тілінде "kmet", неміс тілінде "Bauer", дат, норвег және швед тілдерінде "bonde", латыш тілінде "bandinieks". Ирланд тілінде "ficheall" ("шахмат") сөзінің кішіртпе түрі – "fichillín" кейде қолданылады, бірақ "ceithearnach" ("жаяу әскер") термині де қолданылады. Тай тілінде пионды "เบี้ย (bîia)" деп атайды, бұл ұсақ қабықшаны немесе аз құнды монетаны білдіреді. Түрік тілінде пион "piyon" деп аталады, бұл сөз 19 ғасырда француз тілінен алынған. Шахматтан тыс жағдайда "пион" сөзі "басқа біреудің мақсатына қызмет ету үшін пайдаланылатын адам" деген мағынаны білдіреді. Пион ең әлсіз фигура болғандықтан, оны көбінесе маңызсыздықты немесе толықтай қажетсіздікті білдіру үшін метафора ретінде қолданады, оның жалғыз пайдасы – басқару мүмкіндігінде ғана; мысалы, "Ол олардың ойынындағы жалғыз пион ғана".
The term pawn is derived from the Old French word paon, which comes from the Medieval Latin term for "foot soldier" and is cognate with peon. In most other languages, the word for pawn is similarly derived from paon (e. g., pionek in Polish), its Latin ancestor or some other word for foot soldier. In some languages the pawn is named after a term for "peasant" or "farmer", reflecting how the lower orders were conscripted as footsoldiers in wartime: Hungarian paraszt, Slovene kmet, German Bauer, Danish/Norwegian/Swedish bonde, Latvian bandinieks. In Irish, the term fichillín, a diminutive of ficheall ("chess") is sometimes used, though the term "ceithearnach" ("foot soldier") is also used. In Thai the pawn is called เบี้ย (bîia), which signifies a cowrie shell or a coin of little value. In Turkish the pawn is called piyon, borrowed from the French word Pion in the 19th century. Outside of the game of chess, "pawn" is often taken to mean "one who is manipulated to serve another's purpose". Because the pawn is the weakest piece, it is often used metaphorically to indicate unimportance or outright disposability, only having utility in the ability to be controlled; for example, "She's only a pawn in their game."