Кіріспе

Америкалық ақын және Нобель сыйлығының лауреаты (1943–2023)

Луиза Элизабет Глюк (/g//l//ɪ//k/ GLIK; 22 сәуір 1943 – 13 қазан 2023) – американдық ақын және эссеші. Ол 2020 жылғы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды, оның төрешілері «жеке өмірді әмбебап ететін, қатал сұлулықпен ерекшеленетін оның айқын поэтикалық дауысын» жоғары бағалады. Оның басқа марапаттарының ішінде Пулитцер сыйлығы, Ұлттық гуманитарлық медалі, Ұлттық кітап сыйлығы, Ұлттық кітап сыншылары шеңберінің сыйлығы және Боллинген сыйлығы бар. 2003 жылдан 2004 жылға дейін ол АҚШ-тың ақын лауреаты болды. Глюк Нью-Йорк қаласында дүниеге келіп, Лонг-Айлендте өсті. Ол орта мектепте анорексия нервозадан зардап шеге бастады, бірақ кейіннен бұл аурудан құтылды. Сара Лоуренс колледжі мен Колумбия университетінде оқыды, бірақ академиялық дәреже алған жоқ. Ол авторлық қызметімен қатар, бірнеше академиялық оқу орындарында поэзиядан сабақ берді. Глюк көбінесе автобиографиялық ақын ретінде сипатталады; оның туындылары эмоционалдық күштілігімен және жеке тәжірибелер мен қазіргі өмір туралы толғану үшін мифология немесе табиғат бейнелерін жиі пайдалануымен белгілі. Оның өлеңдері тақырыптық тұрғыдан травма, құштарлық және табиғат сияқты мәселелерді зерттейді. Осы арқылы олар қайғы мен оқшаулықтың ашық білдірілуімен танымал болды. Ғалымдар оның поэтикалық кейіпкерлерін құруына және оның өлеңдеріндегі автобиография мен классикалық миф арасындағы байланысқа да назар аударды. Глюк Йель университетінде поэзия практикасы бойынша Фредерик Айсман профессоры және Стэнфорд университетінде ағылшын тілі профессоры қызметін атқарды. Ол уақытын Кембридж (Массачусетс), Монпельер (Вермонт) және Беркли (Калифорния) қалалары арасында бөліп өткізді.

Ерте өмір

Луиза Глюк 1943 жылдың 22 сәуірінде Нью-Йорк қаласында дүниеге келді. Ол бизнесмен Даниэль Глюк пен үй шаруасындағы Беатрис Глюктің екі қызының үлкені еді. Глюктің анасы орыс еврейінің ұрпағы болған. Олар 1900 жылдың желтоқсан айында АҚШ-қа көшіп келіп, кейін Нью-Йоркте азық-түлік дүкені ашқан. Глюктің әкесі, АҚШ-та туған болатын, жазушы болуды армандаған, бірақ інісімен бірге бизнеспен айналысты. Олар бірлесіп X Acto пышағын ойлап тапқанда сәттілікке жетті. Глюктің анасы Велсли колледжін бітірген. Бала кезінде Глюктің ата-анасы оған грек мифологиясын және Жанна д'Арк сияқты классикалық әңгімелерді үйреткен. Ол өте ерте жастан өлең жазуды бастады. Жасөспірім шағында Глюк нервтік анорексияға шалдықты. Басқа жағдайларда ол ауруын туылмастан бұрын қайтыс болған үлкен әпкесінің өлімімен байланыстырды. Ол бұл туралы былай деп жазды: "Мен бір күні өлетінімді түсіндім. Менің әлдеқайда анық, жан тебірене сезінгенім – мен өлуге іш тартпайтынмын". Осы жағдайының салдарынан Глюк колледжге күндізгі оқуға түспеді. Ол жоғары білімнен бас тартып, терапия алуды қажет деп санағанын былай түсіндірді: "Менің эмоционалдық жағдайым, мінез-құлқымның өте қаталдығы және ритуалға деген күйреуге ұшырайтын тәуелділігім басқа білім алу формаларын мүмкін емес етті". Оның орнына ол Сара Лоуренс колледжінде поэзия сабағына қатысты және 1963 жылдан 1966 жылға дейін Колумбия университетінің Базалық білім беру мектебінде поэзия семинарына қатысты, онда дипломсыз студенттерге арналған курстар ұсынылды. Сол жерде ол Леони Адамс пен Стэнли Куницпен оқыды. Ол осы ұстаздарды ақын ретінде өсуіне үлкен үлес қосқан ұстаздар деп есептеді.

Мансап

Поэзия шеберханаларына қатысқанда Глюк өлеңдерін жариялай бастады. Оның алғашқы жариялануы «Мадемуазель» журналында болды, одан кейін «Поэзия», «Нью-Йоркер», «Атлантик Айлық», «Нация» және басқа да басылымдарда өлеңдері жарық көрді. Колумбия университетін бітіргеннен кейін Глюк кеңседе хатшы болып жұмыс істеп, өзін асырады. 1967 жылы Чарльз Герц кішіге үйленді. 1968 жылы Глюк өзінің алғашқы өлеңдер жинағын – «Туған бала» кітабын шығарды, ол сыншылар тарапынан оң пікірлер алды. Ақын Роберт Хасс осы кітапты «қатаң, шеберлікпен жазылған, қайғыға толы» деп сипаттады. Бірақ 2003 жылы сыншы Стефани Берт осы жинақ туралы ой бөлісіп, «Роберт Лоуэлл мен Сильвия Платтың ықпалымен жазылған, күшті бірақ ауыр ақын» деді. Кітап жарық көргеннен кейін Глюк ұзақ уақыт бойы жазуға шамасы келмей қиналды, ол 1971 жылға дейін сақталды, ол Вермонттағы Годдард колледжінде поэзиядан сабақ бере бастады. Осы кезеңде жазған өлеңдері «Маршлендтегі үй» (1975) атты екінші кітабына енді, көптеген сыншылар оны оның өзгеше дауысын тапқан туындысы деп бағалады. 1973 жылы Глюк серіктесі Кит Монлимен бірге Ноа есімді ұлын дүниеге келтірді, ол оның өміріндегі алғашқы екі жылында оны тәрбиелеуге көмектесті. Чарльз Герц кішімен некесі ажырасып, 1977 жылы Годдард колледжінде жазғы жазу бағдарламасын ұйымдастырған жазушы Джон Драноуға үйленді. 1980 жылы Драноу мен Фрэнсис Войт, ақын Эллен Брайант Войттың күйеуі, «Нью-Англия Кулинарлық институтын» жеке, коммерциялық колледж ретінде құрды. Глюк пен Брайант Войт институттың алғашқы инвесторлары болды және директорлар кеңесіне сайланды. Бірақ, жалпы алғанда, кітап жақсы қабылданып, мақтауға ие болды. «Американдық поэзия» журналында Мэри Кинзи кітаптың «мұңайған, қиын жағдайдағы, сөйлеуге кедерігі бар жандарды» көрсетуін жоғары бағалады. «Поэзия» журналында жазған ақын және сыншы Дж. Д. МакКлэччи осы кітапты «Глюктің бұрынғы туындыларынан айқын үлкен қадам» және «жылдың ең көрнекті кітаптарының бірі» деп атады. Сол жылы Глюктің Вермонттағы үйі өртеніп, көптеген мүліктері жойылды. «Джорджия ревью» журналында жазған сыншы Питер Стит осы кітап Глюктің «біздің заманымыздың маңызды ақындарының бірі» екенін көрсеткенін мәлімдеді. Жинақтағы «Құрғақ апельсин» өлеңі феминистік гимнмен салыстырылып, поэзия антологиялары мен колледж курстарына жиі енгізілгендіктен «антологиялық туынды» деп аталды. 1984 жылы Глюк Массачусетс штатындағы Уильямс колледжінің ағылшын тілі кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Келесі жылы әкесі қайтыс болды. Осы қайғылы оқиға оны «Арарат» (1990) атты жаңа өлеңдер жинағын бастауға итермеледі, оның атауы Жараттыру туралы айтылған су тасқынының тауына сілтеме жасайды. 2012 жылы «Нью-Йорк таймс» газетінде Дуайт Гарнер осы кітапты «соңғы 25 жылда жарық көрген американдық поэзияның ең қатыгез және қайғылы туындысы» деп атады. Глюк осы жинақты өзінің ең танымал және сыншылар тарапынан жоғары бағаланған кітабы «Жабайы ирис» (1992) арқылы жалғастырды, онда бау-бақша гүлдері бағбанмен және өмірдің мәні туралы құдаймен сөйлеседі. «Publishers Weekly» басылымы оны «өте әдемі поэзиясы бар маңызды кітап» деп жариялады. «Christian Science Monitor» журналында жазған сыншы Элизабет Лунд оны «тасымалдаушы туынды» деп атады. 1993 жылы бұл кітап Пулитцер сыйлығын жеңіп алды, бұл Глюктің танымал американдық ақын ретінде беделін нығайтты. 1990 жылдар Глюкке әдеби жетістіктер әкелгенімен, бұл жеке қиындықтар кезеңі болды. Оның Джон Драноумен некесі 1996 жылы ажырасумен аяқталды, оның күрделі табиғаты олардың іскерлік қарым-қатынасына әсер етті, нәтижесінде Драноу «Нью-Англия Кулинарлық институтындағы» лауазымынан шеттетілді. Глюк өзінің тәжірибелерін жазуға арнады, бұл оның мансабының жемісті кезеңіне айналды. 1994 жылы ол «Дәлелдер мен теориялар: Поэзия туралы эсселер» атты эсселер жинағын жариялады. Содан кейін ол «Шалғындықтар» (1996) кітабын шығарды, ол махаббат табиғаты мен некелердің бұзылуы туралы өлеңдер жинағы. Одан кейін ол тағы екі жинақ шығарды: «Жаңа өмір» (1999) және «Жеті жас» (2001). 2004 жылы 2001 жылдың 11 қыркүйегінде болған террористик шабуылдарға жауап ретінде Глюк «Қазан» атты кітапты жариялады. Ол алты бөлімнен тұратын бір өлең, ол жарақат пен азаптың қырларын зерттеу үшін ежелгі грек мифологиясын пайдаланды. Сол жылы ол Йель университетінде Розенкранц жазушысы болып тағайындалды. Йель университетінің профессорлық-оқытушылық құрамына кіргеннен кейін Глюк поэзияны жариялауды жалғастырды. Осы кезеңде жарық көрген кітаптарына «Аверно» (2006), «Ауыл өмірі» (2009) және «Адал және ізгі түн» (2014) кіреді. 2012 жылы оның жарты ғасырлық өлеңдер жинағы «Өлеңдер: 1962–2012» басылып шыққанда, оны «әдеби оқиға» деп атады. Оның тағы бір эсселер жинағы «Америкалық түпнұсқалық» деп аталады, ол 2017 жылы жарық көрді. 2020 жылдың қазан айында Глюкке Әдебиет бойынша Нобель сыйлығы табысталды, ол 1901 жылы сыйлық табылғаннан бергі бері сыйлық алған он алтыншы әйел болды. COVID-19 пандемиясының шектеулеріне байланысты ол сыйлығын үйде алды. Нобель лекциясында, жазба түрінде сөйлеген сөзінде, ол Уильям Блейк пен Эмили Дикинсонның поэзиясымен ерте жастағы танысуын атап өтті, ақындар, оқырмандар және кең жұртшылық арасындағы қарым-қатынасты талқылады. 2021 жылы Глюктің «Жексенбілік рецепттер» атты жинағы жарық көрді. 2022 жылы ол Йель университетінде поэзиядан тәжірибелі профессор болып тағайындалды. 2023 жылы ол Стэнфорд университетінде ағылшын тілінің профессоры болып тағайындалды, онда ол шығармашылық жазу бағдарламасында сабақ берді. Глюктің қарындасы актриса Абигейл Сэвидж. Ол өмірі бойы Вермонт штатының романісі Катрин Дэвистің жақын достасы және сенімді серігі болды. Екеуі де өзінің ұзақ жылдық достығы мен жазу мансабында шығармашылық кеңес алу үшін өзінің жаңа туындыларын бөлісіп, хат алмасып отырды. Глюк 2023 жылдың 13 қазанында, 80 жасында Массачусетс штатындағы Кембридж қаласындағы үйінде рактан қайтыс болды.

Жұмыс

Глюктің еңбегі академиялық зерттеулер нысаны болды. Оның құжаттары, қолжазбалары, хат алмасулары және басқа материалдары Йель университетінің Бейнеке сирек кітаптар мен қолжазбалар кітапханасында сақтаулы.

Нысан

Глюк лирикалық өлеңдерімен, тілдік дәлдік пен қараңғы тонмен танымал. Ақын Крейг Морган Тейшер оны "сөздер әрқашан сирек, қиынмен алынған және бекерге жұмсалмаған" жазушы деп сипаттады. Ғалым Лора Квиннидің пікірінше, Глюк сөздерді сақтықпен қолдану арқасында "Эмили Дикинсоннан Элизабет Бишопқа дейінгі американдық ақындар қатарынан" өтеді. Глюк өлеңдерінің формасы оның өмірі бойында өзгерді, бастапқыда қысқа, лаконикалық лирикалық өлеңдерден, ықшам жолдардан тұратын шығармалардан басталып, кітап көлеміндегі байланысты циклдарға дейін кеңейді. Оның туындылары ұйқас немесе аллитерация сияқты поэтикалық тәсілдермен танымал емес. Керісінше, ақын Роберт Хан оның стилін "радикалды түрде көзге түспейтін" немесе "іс жүзінде стильдің болмауы" деп атады, ол "салтанатты интонацияларды" әңгімелесу стилімен үйлестіретін дауысқа сүйенеді. Сыншы Майкл Роббинс Глюк поэзиясы, Сильвия Плат немесе Джон Беррименнің сырлы поэзиясынан айырмашылығы, "жеке өмірдің құрылған иллюзиясына" негізделгенін айтады. Яғни, Роббинс пікірінше, егер ол тыңдаушыларға жүгінбесе, ол сырлы ақын бола алмайды. Ал Квинни одан әрі барып, Глюк үшін сырлы өлеңнің "жеткіліксіз" екенін айтады.

Тақырыптар

Глюктің шығармалары тақырыптық тұрғыдан алуан түрлі болғанымен, ғалымдар мен сыншылар бірнеше маңызды тақырыптарды анықтады. Ең бастысы, Глюктің поэзиясы травмаға ден қояды, өйткені ол өмірі бойы өлім, жоғалту, азап, сәтсіз қарым-қатынастар және жазылу мен жаңару туралы жазды. Ғалым Дэниел Моррис тіпті Глюктің өлеңдерінде дәстүрлі түрде қуаныш немесе идиллиялық бейнелер қолданылса да, "олар автордың өлімге, күнәсіздіктің жоғалуына қатысты сезімін көрсетеді" деп жазады. Дегенмен, Глюк үшін травма, әрине, өмірді жақсырақ бағалауға жол ашты. Осы тұста, «Ахиллдің жеңісі» шығармасындағы жеңіс – Ахиллдің өлімді қабылдауы, оның толыққанды адам болуына мүмкіндік береді. Глюктің тағы бір жиі кездесетін тақырыбы – құштарлық. Глюк махаббат немесе түсініктерге деген құштарлық сияқты көптеген құштарлық түрлері туралы тікелей жазды, бірақ оның көзқарасы екіұштылықпен ерекшеленеді. Моррис Глюктің өлеңдері, көбінесе қарама-қайшы пікірлерді ұстанатын, «оның мәртебеге, билікке, моральға, жынысқа және, ең бастысы, тілге қатысты екіұшты қарым-қатынасын» көрсетеді деп санайды. Жазушы Роберт Бойер Глюктің екіұштылығын «қатты өзіндік сараптаманың» нәтижесі деп сипаттаған. Ол «Глюктің өлеңдері ең жақсы жағдайда әрдайым кері тарту мен бекіту, сезімталдық және ойлау арасында қозғалады. Жерге батып, шындықтан алыс көрінетін ақын үшін ол күнделікті кереметке және күшті эмоциялардың кенеттен тууына қуатты жауап береді» дейді. Глюктің шығармаларындағы бәсекелес құштарлықтар арасындағы шиеленіс оның әр өлеңде әртүрлі тұлғаларды қабылдауында және әр өлеңдер жинағына әртүрлі көзқараспен қарауында көрінеді. Бұл ақын және ғалым Джеймс Лонгенбахты «өзгеріс Луиза Глюк үшін ең жоғары құндылық» және «егер ол өзгерісті қатты қаласа, соған да қарсы тұрады, оған қол жеткізу ең қиын» деп мәлімдеуге итермеледі. Глюктің тағы бір қызығушылығы – табиғат, оның көптеген өлеңдері осы ортада жазылған. «Жабайы Ирис» шығармасында өлеңдер гүлдердің ақылды, сезімтал дауыстары бар бақта өтеді. Алайда, Моррис «Бұздықтағы үй» табиғатқа да қатысты екенін және оны романтика дәуірінің табиғат поэзиясының қайта қаралуы ретінде қарастыруға болатындығын атап көрсетеді. «Арарат» шығармасында да «гүлдер аза тұту тіліне айналады», олар естелік шараларын өткізуге де, «табиғатқа иелік ету» үшін аза тұрушылар арасындағы бәсекеге де пайдалы. Осылайша, Глюктің шығармаларында табиғатқа сынмен қарау да, оны қабылдау да мүмкін. Автор және сыншы Алан Уильямсонның айтуынша, кейде ол құдайлықты да білдіреді, мысалы, «Celestial Music» өлеңінде баяндамашы «әлемді сүйген кезде аспан музыкасын естисің» дейді немесе «The Wild Iris» шығармасында құдай ауа райының өзгеруі арқылы сөйлейді. Глюктің поэзиясы сондай-ақ неден бас тартатынымен де ерекшеленеді. Моррис былай деп дәлелдейді:

Әсерлер

Глюк өзінің шығармашылығына психоанализдің әсерін, сондай-ақ ежелгі аңыздар, параболалар мен мифологиядан алған ерте білімін көрсетті. Одан бөлек, ол Леони Адамс пен Стэнли Куництің де ықпалын мойындады. Ғалымдар мен сыншылар оның шығармаларына Роберт Лоуэлл, Райнер Мария Рилке сияқты авторлардың әдеби ықпалын атап өтті.

Құрметтер

Глюк өзінің еңбегі үшін көптеген наградалар алды. Төменде оның барлық еңбектері мен жекелеген туындылары үшін алған құрметтері тізімделген.

Сайланған немесе шақырылған лауазымдар

1999 жылы Глюк, Рита Доув және У. С. Мервин ақындарымен бірге, Конгресс кітапханасының екі жүз жылдық мерейтойына арнайы кеңесші ретінде қызмет етуге шақырылды. Осы лауазымда ол Конгресс кітапханасына 200 жылдығын тойлауға арналған бағдарламаны анықтауға көмектесті. 1999 жылы ол Америка ақындары академиясының канцлері болып сайланды және 2005 жылға дейін осы қызметін атқарды. 2003 жылы ол Йельдің жас ақындар сериясының төрешісі болып тағайындалды және 2010 жылға дейін осы лауазымды иеленді. Йель сериясы – АҚШ-тағы ең ежелгі жылдық әдеби сайыс. Төреші болған кезеңінде ол Джей Хоплер, Питер Стрекфус және Фади Жудах сияқты ақындардың туындыларын жариялауға ие болды. Глюк Стэнфорд университеті, Бостон университеті, Солтүстік Каролина университеті, Гринсборо және Айова жазушылар шеберханасы сияқты көптеген оқу орындарында қонақ лекторы болып жұмыс істеді.

Өлеңдер жинақтары

Тұңғыш. Жаңа американдық кітапхана, 1968 жыл. Маршлендтегі үй. "Экко" баспасы, 1975 жыл. Төмен түсетін бейне. "Экко" баспасы, 1980 жыл. Ахиллдің жеңісі. "Экко" баспасы, 1985 жыл. Арарат. "Экко" баспасы, 1990 жыл. Жабайы Ирис. "Экко" баспасы, 1992 жыл. Медоулендтер. "Экко" баспасы, 1997 жыл. Вита Нова. "Экко" баспасы, 1999 жыл. Жеті кезең. "Экко" баспасы, 2001 жыл. Аверно. Фаррар, Штраус және Жиру, 2006 жыл. Ауылдық өмір. Фаррар, Штраус және Жиру, 2009 жыл. Өлеңдер: 1962–2012. Фаррар, Штраус және Жиру, 2012 жыл. Адал және ізгі түн. Фаррар, Штраус және Жиру, 2014 жыл. Ұжымның қысқы рецепттері. Фаррар, Штраус және Жиру, 2021 жыл.

Жалпы нұсқалар

Өлеңдердің алғашқы төрт кітабы. "Экко" баспасы, 1995 жыл. Өлеңдердің алғашқы бес кітабы. "Карканет" баспасы, 1997 жыл.

Кітаптар

Бақ. Антей баспасы, 1976 ж. Қазан. Сарабанде кітаптары, 2004 ж.

Очерктер жинағы

Дәлелдер мен теориялар: Поэзия туралы эсселер. "Экко" баспасы, 1994 жыл. Америкалық түпнұсқалық: Поэзия туралы эсселер. "Фаррар, Штраус және Жиру", 2017 жыл.

Көркем әдебиет

Мэригольд пен Роза: Әңгіме. Фаррар, Штраус және Жиру, 2022 жыл.