Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Микронезиядағы арал. Тынық мұхитындағы арал.
Island in Micronesia
the Pacific island
Понпей (бұрын Понпей немесе Аспанға көтерілу деп аталған, Понпей тілінен: "тас құрбандық алаңының (пей) үстінде (похн)") – үлкен Каролин аралдары тобының бөлігі болып табылатын Сеньявин аралдарының аралы. Понпей Микронезия Федеративтік Штаттарының (МФШ) төрт штатының бірі – Понпей штатының құрамына кіреді. Понпейдегі маңызды халық орталықтарына МФШ астанасы Паликир және Понпей штатының астанасы Колония кіреді. Понпей – МФШ-тағы ең үлкен арал, ауданы – , ең биік нүктесі – , 36 832 адам тұратын ең көп халқы бар және МФШ-тағы ең дамыған арал. Понпейде 8-ші немесе 9-шы ғасырдан бастап аралдың шығыс жағалауында жасалма аралдардан салынған Нан Мадол мегалиттері мен қираған қала орналасқан. Археологиялық маңызды орын, 1985 жылы ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Понпейде биологиялық әртүрлілік өте бай. Бұл жердегі ең ылғалды аймақтардың бірі, кейбір таулы жерлерде жылдық жауын-шашын мөлшері аса жоғары. Онда тек Понпей мен Косраеде ғана өсетін ка ағашы (Terminalia carolinensis) табады.
Pohnpei (formerly known as Ponape or Ascension, from Pohnpeian: "upon (pohn) a stone altar (pei)") is an island of the Senyavin Islands which are part of the larger Caroline Islands group. It belongs to Pohnpei State, one of the four states in the Federated States of Micronesia (FSM). Major population centers on Pohnpei include Palikir, the FSM's capital, and Kolonia, the capital of Pohnpei State. Pohnpei is the largest island in the FSM, with an area of , and a highest point of , the most populous with 36,832 people, and the most developed single island in the FSM. Pohnpei is home to the megaliths and ruined city of Nan Madol, built of artificial islands off the island's eastern shore beginning in the 8th or 9th century. An important archaeological site, it was declared a national historic site in 1985. Pohnpei contains a wealth of biodiversity. It is one of the wettest places on Earth with annual recorded rainfall exceeding each year in certain mountainous locations. It is home to the ka tree (Terminalia carolinensis) found only in Pohnpei and Kosrae.
Атауы
Понпей атауы понпей тілінен шыққан, сөзбе-сөз "тас құрбандық тұғырының үстінде" дегенді білдіреді. Бұл сөз Proto Chuukic Pohnpeic тіліндегі *fawo ni pei деген сөз тіркесінен алынған, оның да мағынасы осылай. Басқа микронезиялық тілдердегі ұқсас сөздерге мокилезе Понпей және чуук тіліндегі Фóонупи жатады.
The name Pohnpei comes from the Pohnpeian language, literally meaning "upon a stone altar". It derives from a Proto Chuukic Pohnpeic phrase *fawo ni pei of the same meaning. Cognates in other Micronesian languages include Mokilese Pohnpei and Chuukese Fóónupi.
География
Аралдың ең биік нүктесі - 772 немесе 782 метр биіктіктегі Нанлоуд тауы. Понпейде бірнеше ондаған құс түрлері, соның ішінде төрт эндемикалық түр: Понпей лорикеті, Понпей фантайлі, Понпей мухаловы және ұзын мүңкілі ақкөз. Бесінші эндемикалық түр - Понпей торғайы - жақында жойылып кеткен деп саналады. Құрлықта тіршілік ететін жалғыз бауыры аяқтар – бірнеше түрлі кесірткелер. Алғашқыда аралда тек жарғанақтар ғана сүтқоректілер болған. Шошқалар, егеуқұйрықтар және иттің түрлері әкелінді; шошқалар жабайылап кетті. Лагуналар балық, моллюскалар, тасбақалар және басқа да теңіз фаунасына бай.
The highest point of the island is Mount Nanlaud at 772 or 782 metres. Pohnpei is home to several dozen bird species including four endemic species, the Pohnpei lorikeet, the Pohnpei fantail, the Pohnpei flycatcher and the long billed white eye. A fifth endemic, the Pohnpei starling, is thought to have recently gone extinct. The only land reptiles are a few species of lizard. Originally the only mammals were bats. Pigs, rats and dogs were introduced; pigs have become feral. The lagoons are rich in fish, molluscs, turtles and other marine fauna.
Климат
Понпей тропикалық жаңбырлы орман климаттық аймағына (Köppen: Af) жатады. Бұл жер бетіндегі ең ылғалды жерлердің бірі, жағалау бойындағы қалалардағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері және кейбір таулы аймақтарда жыл сайын шамамен.
Pohnpei belongs to the tropical rainforest climate zone (Köppen: Af). It is one of the wettest places on Earth with an average annual recorded rainfall of in towns along the coast and about each year in certain mountainous locations.
Тарих
Понпейдің тума тұрғындары, әсіресе "ескі" буын өкілдері, өзінің өткен оқиғаларын әдетте "неміс кезінде" немесе "испандардан бұрын" деп атап, тарихи кезеңдерді анықтайды: отарлық тарихқа дейінгі тарих үш дәуірге бөлінеді: Мвехин Кава немесе Мвехин Арамс (Салыну дәуірі немесе Халық орналасу дәуірі, шамамен 1100 жылға дейін); Мвехин Сау Делер (Делер билеушілерінің дәуірі, шамамен 1100–1628 жылдар); және Мвехин Нахнмварки (Нахнмварки дәуірі, шамамен 1628–1885 жылдар). Понпей жырларында айтылуынша, Понпейге алғашқы үкімет әкелген Сауделер билеушілері шетелден келген. Сауделердің орталықтандырылған, абсолюттік билігі Понпей жырларында бірнеше буын бойы күшейе түскен қанаушылық ретінде сипатталады. Кездейсоқ және ауыр талаптар, сондай-ақ Понпей құдайларын ренжіткендігі үшін туған наразылық Понпей халқының арасында ашу-ыза тудырды. Сауделер әулеті Изокелекелдің шапқышылығымен аяқталды, ол Сауделер билігін бүгінгі күні сақталған, көбірек децентрализацияланған нахнмварки жүйесімен алмастырды. Понпейдің тарихи қоғамы бес тайпаға, түрлі рулар мен тармақтарға бөлінген; әр тайпаның басында екі басшы тұрды. Тайпалар феодалдық принцип бойынша ұйымдастырылған. Теория бойынша, "барлық жер басшыларға тиесілі болған, олар үнемі салық алып, билік жүргізген". Басшылардың қолдаған жазалары өлім және жер аударуды қамтыды. Тайпалар арасындағы соғыстар тонау, үйлер мен қайықтарды қирату, тұтқындарды өлтіру сияқты әрекеттерді қамтыды. Ол оны Сан-Бартоломе деп атап, осы және айналасындағы аралдарды Лос-Пинтадос (испан тілінде "суреттелгендер") деп атады, себебі жергілікті тұрғындар көбінесе татуировка жасатқан. Кейіннен бұл жерге испандық "Сан-Херонимо" кемесінің командирі Педро Фернандес де Кейрос келді.
The natives of Pohnpei, especially the 'older' generations, often refer to events in their past as having occurred, e. g., in "German times" or "before the Spaniards," which identifies the historical periods: Pre colonial history is divided into three eras: Mwehin Kawa or Mwehin Aramas (Period of Building, or Period of Peopling, before c. 1100); Mwehin Sau Deleur (Period of the Lord of Deleur, c. 1100 to c. 1628); and Mwehin Nahnmwarki (Period of the Nahnmwarki, c. 1628 to c. 1885). Pohnpeian legend recounts that the Saudeleur rulers, the first to bring government to Pohnpei, were of foreign origin. The Saudeleur centralized form of absolute rule is characterized in Pohnpeian legend as becoming increasingly oppressive over several generations. Arbitrary and onerous demands, as well as a reputation for offending Pohnpeian deities, sowed resentment among Pohnpeians. The Saudeleur Dynasty ended with the invasion of Isokelekel, another semi mythical foreigner, who replaced the Saudeleur rule with the more decentralized nahnmwarki system in existence today. Pohnpeian historic society was highly structured into five tribes, various clans and sub clans; each tribe headed by two principal chiefs. The tribes were organized on a feudal basis. In theory, "all land belonged to the chiefs, who received regular tribute and whose rule was absolute." Punishments administered by chiefs included death and banishment. Tribal wars included looting, destruction of houses and canoes and killing of prisoners. He charted it as San Bartolomé and called this one and the surrounding islands as Los Pintados (literally, "the painted ones" in Spanish) because the natives were frequently tattooed. It was later visited by the navigator Pedro Fernandes de Queirós, commanding the Spanish ship San Jeronimo.
19 ғасырдағы келушілер
Австралиялық теңізші Джон Генри Роу туралы жақсы құжаттама бар, ол 1825 жылдың 10 қыркүйегінде «Джон Булл» баркасында келді, бірақ жергілікті каноэлер кемесін қуғандықтан жағаға түспеді. Орал және оның тұрғындары туралы алғашқы толық сипаттаманы орыс зерттеушісі Федор Литке берді, оның «Сеньявин» кемесі Понпей, Ант және Пакин арал тобына ат қойды. 1828 жылдың 14-19 қаңтарында оның қайықтары жағаға түсуге тырысты, бірақ арал тұрғындарының қарсылығына байланысты мүмкін болмады, бірақ содан кейін жергілікті тұрғындар кемесіне келді, «біраз сауда жасалды, қысқа сөздік құрастырылды және карта жасалды». Оның ілесінде «бірнеше мангаревалықтар мен таитиліктер» болды, олардың кейбіреуі Понпейде қалды және ұрпақтарын қалдырды.
There is good documentation about Australian sailor John Henry Rowe, who arrived in his barque John Bull on 10 September 1825, though he did not land as his vessel was chased off by native canoes. The first lengthy description of the island and its inhabitants is presented by the Russian explorer Fyodor Litke, whose ship Senyavin gave the island group of Pohnpei, Ant and Pakin its name. From 14 to 19 January 1828, his boats attempted to land but could not due to the hostility shown by the islanders, but natives then came aboard his ship, "some trading occurred, a short vocabulary was compiled, and a map made." In his company were "several Mangarevans and Tahitians," some of whom remained on Pohnpei and left descendants.
Испания билігі
1886 жылы испандықтар Манилаға негізделген испандық Шығыс Үндістанның бір бөлігі болған Каролина аралдарын өзіндік деп жариялады және саяси билікті жүзеге асыта бастады. Олар қазіргі Колония (испан тілінде colonia, яғни колония) орналасқан жерде Сантьяго-де-ла-Ассенсион қаласын құрды. Испандықтар бірнеше үкіметтік ғимараттар, бекініс, шіркеу және мектеп салды. Католик дінін уағыздау үшін Маниладан Понпейге испандық капуцин монахтары да жіберілді. 1898 жылғы испан-американ соғысынан кейін Германия империясы 1899 жылы Испаниядан Каролина аралдар тобын, сондай-ақ Гуамнан басқа Мариана аралдарын және төрт жылдан кейін Маршалл аралдарын 17 миллион алтын маркаға сатып алды.
By 1886 the Spaniards claimed the Caroline Islands which were part of the Manila based Spanish East Indies and began to exert political authority. They founded the city Santiago de la Ascensión in what today is Kolonia (from Spanish colonia or colony). The Spanish built several government buildings, a fort, a church and a school. Spanish Capuchin friars were also sent from Manila to Pohnpei to preach the Catholic faith. After the 1898 Spanish–American War, the German Empire purchased the Caroline island group from Spain in 1899 together with the Marianas (except Guam) and four years later the Marshall Islands for 17 million goldmark.
Германия билігі мен жер реформасы
Неміс әкімшілігі кезінде Понпейде және бүкіл Каролиндерде жер иелігінде түбегейлі өзгеріс жасалды. 1907 жылдан бастап, барлық жер феодалдық жүйеде болғаннан кейін, жеке-жеке жер тіркеу құжаттары беріле бастады. Осылайша, бастықтардың экономикалық үстемдігі төмендеді, және тек дәстүрдің күші ғана бастықтарға алғашқы өнімнен үлес беруді қамтамасыз етті. Дегенмен, 1943-1945 жылдардағы аралдарды басып алу науқаны кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштері Понпейді қозғалмай кетіп өтті. Понпейдің мемлекеттік футбол құрамасын әлемдегі ең жас ұлттық футбол жаттықтырушысы, ағылшын Пол Уотсон баптады, ол команданы жақын орналасқан Гуамға тур жасауға алып шықты, жергілікті командаға қарсы бір ойында жеңіске жетті. Сонымен қатар, Уотсонның еңбегімен аралда жыл сайынғы Микронезия футзал кубогы құрылды.
During the German administration a fundamental change in land ownership was implemented on Pohnpei and throughout the Carolines. Beginning in 1907, the feudal system, in which all land is held in fief, was gradually replaced with the issuance of individual deeds to land. The chief's economic advantages were thus reduced, and only force of tradition granted a first harvest tribute to chiefs. However, Pohnpei was bypassed by the United States Navy during the island hopping amphibious campaigns of 1943–1945. Pohnpei's state football team were coached by the world's youngest national football coach, the Englishman Paul Watson, who led the team on a tour of nearby Guam, winning one match against a local team. The annual Micronesian Futsal Cup has been established on the island, also the work of Watson.
Понпей көркем әдебиетте
Понпе (Понапе деп те аталады) Х.П. Лавкрафт және басқа авторлардың Ктулху мифологиясы әңгімелерінде маңызды рөл атқарады. Лавкрафт пен Хейзел Хилдтің "Ғсырлардан тыс" атты туындысындағы оқиға Нан Мадол қираған қаласынан (жоғарыда қараңыз) шабыттандырылған, бұл орын бұрын Ыбырайым Мериттің "Ай тоғаны" жоғалған тайпа туралы әңгімесінде де қолданылған, онда аралдар Нан Матал деп аталған. Понпе – Уиллард Прайстың Хэл мен Роджер Ханттың қатысуымен жазылған жасөсперімдерге арналған оқиғалар сериясының екінші кітабы – "Оңтүстік теңіздегі оқиғалар" (1952) кітабының орталық орны. Б.С. Вудстың "Dunce Upon A Time" блогында Понпе, немесе "Понапе" деп те аталатын арал, "Майк" есімді кейіпкердің туған жері ретінде көрсетілген.
Pohnpei (as Ponape) plays a role in several stories of the Cthulhu Mythos by H. P. Lovecraft and others. Its role in "Out of the Aeons", by Lovecraft and Hazel Heald, was inspired by the ruins of Nan Madol (see above), which had already been used as the setting for a lost race story by Abraham Merritt, The Moon Pool, in which the islands are called Nan Matal. Pohnpei is a central location in South Sea Adventure (1952), the second of Willard Price's Young Adult Adventure Series books featuring Hal and Roger Hunt. Pohnpei, or "Ponape" as it is spelled, is stated as the home island of "Mike" on the popular blog Dunce Upon A Time, authored by BC Woods.