Кіріспе

Он бір атолл мен жазық коралл аралдарының тізбегі Тынық мұхитының орталық бөлігінде. Лайн аралдары, Терайна аралдары немесе Экватор аралдары – 11 атоллдан (Восток және Джарвис аралдарын қоспағанда, ішінара немесе толық жабық лагуналары бар) және коралл аралдарынан (айналасында рифтері бар) тұратын тізбек. Олар Орталық Тынық мұхитында, Гавай аралдарының оңтүстігінде орналасқан. Олардың сегізі Кирибати құрамына кіреді. Қалған үші – Джарвис аралы, Кингман рифі және Пальмира атоллы – АҚШ-тың аумақтары, олар АҚШ-тың шағын шеткі аралдары тобына жатады. Бұл аралдардың барлығы жанартаулық қызмет нәтижесінде пайда болған, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып, әлемдегі ең ұзын арал тізбегінің бірін құрайды. Олардың бірі – Старбак аралы – Тынық мұхитының географиялық орталығына жақын орналасқан. Әлемдегі ең үлкен лагунасы бар атол – Киритимати. Тек Киритимати, Табуаран және Терайнада ғана тұрақты тұрғындар бар. 11 атолл мен аралдан басқа, кейбір карталарда Филиппо рифі де көрсетілген, бірақ оның болуы күмәнді. Халықаралық күндік сызық Лайн аралдары арқылы өтеді. Кирибати құрамына кіретін аралдар әлемдегі ең шеткі уақыт белдеуінде, UTC+14:00 орналасқан. Күннің уақыты (UTC 10.00) АҚШ-тағы Гавай штатымен бірдей, бірақ күні Гавайден бір күн бұрын. Лайн аралдарындағы уақыт Океаниядағы басқа аралдардан, мысалы Бейкер аралынан (UTC−12:00 қолданатын) 26 сағатқа алда.

Шолу

Копра және әсемдік балығы аралдардың негізгі экспорттық тауарындары болып табылады (теңіз балдырымен бірге). Археологтар бірнеше аралдарда, соның ішінде Киритимати және Табуаран атоллдары, Тераина аралы, Малден, Миллениум атолы және Флинт аралында, кораллдық Марае платформаларының және/немесе ауылдық кешендердің қалдықтарын анықтады. Бұл қалдықтар 14 ғасырға дейін соққан, және Лайн аралдарының тұрғындары жай ғана кемеден құтылғандар емес екенін көрсетеді. 18 ғасырда осы аралдарға келген көптеген саяхатшылар бұрынғы Полинезиялық қоныстың осы айқын белгілерін елемеді. Бұл қатарға 1777 жылы Рождество аралына (қазіргі Киритимати) қонған капитан Кук және 1798 жылы Тераинаға (Вашингтон аралы) және Табуаранға (Фаннинг атолы) сапарлаған капитан Фэннинг те кірді. 19 ғасырда кит аулау кемелері аралдарға үнемі келіп тұратын. Олар су, ағаш және жабдықтау іздеп келді. 1822 жылы Киритиматиге (сол кезде Рождество аралы деп аталған) тоқтаған «Кокет» кемесі осы аралдардың бірін алғашқы болып аралаған кеме ретінде тіркелді. 1888 жылы Ұлыбритания Тынық мұхиты кабельін салуды жоспарлап, Табуаранды (сол кезде Фаннинг аралы) кабельдің релелік станциясы ретінде пайдалану мақсатында аралдарды аннексиялады. Кабель 1902-1963 жылдары салынды және жұмыс істеді (1914 жылғы қысқа мерзімнен басқа). 1916 жылы британдықтар Фаннинг және Вашингтон аралдарын аннексиялап, оларды Гилберт және Эллис аралдарының британдық колониясының құрамына қосты. 1919 жылы олар Рождество аралын да сол колонияға қосты. Лайн аралдары кейде колонияның резидент комиссары Лондондағы Колониялық кеңсеге және Парламентке ұсынған екі жылдық есептерде қысқаша айтылған (мысалы, 1966 және 1967 жылғы есептерді қараңыз). АҚШ 1856 жылғы АҚШ Гуано аралдары заңына сүйене отырып, британдық аннексияларға қарсылық көрсетті, бұл заң кең аумақтық талаптарға мүмкіндік берді. Ол бұл талаптардан тек 1979 жылы Тарава шартына қол қойғанда ғана бас тартты, ол Кирибатидің Лайн аралдарының көп бөлігіне егемендігін мойындады.