Кіріспе

Кирибати 32 атолдан және бір аралдан тұрады, олардың аумағы құрама АҚШ-тың аумағымен шамалас. Кирибати аралдары төрт жарты шардың әрқайсысында орналасқандықтан, елдің территориясы әрбір жарты шарды қамтиды. Кирибати аралдары Гавай және Австралия арасындағы Микронезия және Полинезия аймақтарында, Оңтүстік Тынық мұхитында шамамен ортасында жатыр. Үш негізгі арал тобы – Гилберт аралдары, Феникс аралдары және Лайн аралдары. 1995 жылдың 1 қаңтарында Кирибати халықаралық дата сызығын өз шығыс аралдарын қоса, бүкіл елде бірдей күн болуы үшін өзгертті.

География

Кирибатиге Киритимати (Christmas Atoll; Line Islands) кіреді, бұл әлемдегі ең үлкен коралл атолы (жер ауданы бойынша, өлшемдері бойынша емес) және Банаба (Океан аралы), Тынық мұхитындағы үш ірі фосфатты тау жынысы аралдарының бірі. Кирибати Тынық мұхитында, Гавайи мен Австралия арасындағы қашықтықтың шамамен жартысында орналасқан. 1995 жылдың 1 қаңтарында Кирибати бір жақты шешіммен Халықаралық дата сызығын елдің ортасынан өтетін жерден, елдің шығыс аралдарын қамту үшін өзгертіп, бүкіл елде бірдей күн болуын қамтамасыз етті.

Аумағы

Жалпы жер көлемі – үш арал тобын қамтиды: Гилберт аралдары, Лайн аралдары және Феникс аралдары. Бұл аралдардың көп бөлігі теңіз деңгейінен екі метрден төмен орналасқан. Су көлемін ескергенде, жалпы су және жер ауданы 2485 шаршы мильді құрайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының 1989 жылғы баяндамасында Кирибатидің жаһандық климаттың өзгеруіне қарсы шаралар қабылданбаса, 21-ші ғасырда толығымен жойылуы мүмкін елдердің бірі екені көрсетілген. Аралдардың жағалау сызығының ұзындығы 1143 км (710 миль) құрайды. Кирибатиде 200 теңіз милясы көлеміндегі 12-ші ең ірі эксклюзивті экономикалық аймақ бар. Аралдар салыстырмалы түрде жазық және кеңістікте жайылған. Банаба аралындағы ең биік нүкте теңіз деңгейінен 265 фут биіктікте.

Климат

Кирибати орналасқан жеріне байланысты теңіздік климатқа ие. Температура жыл бойы 26-32 °C аралығында өзгереді, ал су температурасы тұрақты түрде 28-29 °C шамасында сақталады. Құрғақ маусым желтоқсаннан наурызға дейін, ал жаңбырлы маусым ақпаннан мамырға және қыркүйектен қарашаға дейін жалғасады. Ең құрғақ жылдары аралдарда 150 мм жауын-шашын жауады, ал ең жаңбырлы жылдары 4000 мм-ден аса жауын-шашын тіркелген.

Жерді пайдалану

Егіс алқабының үлесі 2,5% құрайды. Егін үшін қолданылатын жердің көлемі барлық жердің шамамен 40% құрайды. Ағаштар аз мөлшерде кездеседі және жердің 10% -ын жабады. Жердің шамамен 50% -ы тұрғын үйлер мен коммерциялық құрылыстарға пайдаланылады.

Табиғи ресурстар

1979 жылы тәуелсіздік алғанға дейін табиғи ресурстардың көп бөлігі сарқылған. Банаба аралында британдықтар фосфор алу үшін гуано кенін толықтай таусылғанша өндірген, бұл тәуелсіздікке дейін болған оқиға.

Табиғи қауіптер

Циклон кез келген уақытта пайда болуы мүмкін, бірақ көбінесе қарашадан наурызға дейін болады; кейде торнадолар да кездеседі; кейбір аралдардың төменгі жатқандығы оларды теңіз деңгейінің өзгеруіне өте осал етеді. Тынық мұхитындағы климаттың өзгеруі жөніндегі есепте (2011) Кирибатиде циклон қаупі төмен деп көрсетілген; алайда 2015 жылдың наурыз айында Кирибатиде «Пэм» циклонның салдарынан су тасқыны болды, сондай-ақ теңіз қорғау қабырғалары мен жағалау инфрақұрылымы қирады. Бұл «Пэм» циклон Вануатуды толық қиратқан 5-санатты циклон болатын.

Ластану

Банаба аралы ірі масштабты фосфор кенішінің салдарынан қатты зардап шекті. Оның әсерінен халықтың көп бөлігі Фиджи арал мемлекетіне көшіп кетуге мәжбүр болды. Сонымен қатар, Тарава аралына жақын атол қатты қалдықтарды тастаудың зиянды әсеріне осал. Біріккен Ұлттар Ұйымының баяндамасында осы аймақтағы жабайы табиғаттың құрып кету қаупі бар екені көрсетілген. Аралдар зиянды әсерлерге өте сезімтал.

Халықаралық конвенциялар

1994 жылғы 6 тамызда ел Түрлілікті сақтау туралы конвенцияға қол қойды. Сонымен қатар, Климаттық өзгерістер жөніндегі Киото протоколына, Шөлдеумен күресу, Қауіпті қалдықтар, Теңіз құқығы, Теңізге қалдық төгу, Озон қабатын қорғау туралы конвенцияларға да қол қойды.

Қорғалатын аймақ

Феникс аралдарының қорғалатын аймағы Кирибатидің эксклюзивті экономикалық аймағының (ЭЭА) 11,34% құрайды. Бұл Тынық мұхитындағы екінші ірі теңіз қорғалатын аймағы (ТҚА).

Қосымша ескертулер

33 аралдың 21-і мекенделген. Кирибатидегі Банаба (Океан аралы) Тынық мұхитындағы үш ірі фосфатты тау жынысы аралдарының бірі болып табылады. Кирибати – әлемдегі барлық төрт жарты шарға да жері тиетін жалғыз ел.