Кіріспе

Оңтүстік Тынық мұхитындағы коралл аралы Джарвис аралы (бұрынғы атауы Бункер аралы немесе Бункер шолы) – Тынық мұхитының оңтүстігінде, Гавай және Кук аралдарының арасында, шамамен ортасында орналасқан, адам тұрмайтын коралл аралы. Бұл – АҚШ-тың мемлекеттік тіркелмеген, ұйымдастырылмаған аумағы, және АҚШ Ішкі істер департаментінің Балық және жабайы табиғат қызметі Ұлттық жабайы табиғат қорығы жүйесінің бөлігі ретінде басқарады. Көптеген коралл атолдарынан өзгеше, Джарвис аралындағы лагуна толығымен құрғақ. Джарвис – Лайн аралдарының бірі және статистикалық мақсаттар үшін АҚШ-тың Кіші шеткі аралдарының бірі ретінде жіктеледі. Джарвис аралы – Бейкер және Хоуленд аралдарын қоса алғандағы АҚШ-тың экваторлық үш иелігінің ең үлкені. АҚШ бұл аралды 19-шы ғасырда жаулап алған, ал гуано өндіру үшін пайдаланған. 20-шы ғасырда шағын елді мекен болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шабуылға ұшырап, эвакуацияланды, соның салдарынан бірнеше ғимарат және күндізгі маяк қалды. Қазіргі таңда табиғи қорық ретінде басқарылуда.

География және экология

Карталарда жағалаудағы бірнеше тіреу орындары көрсетілгенімен, Джарвис аралында порттар мен жағажайлар жоқ, ал күшті ағыстар қауіпті. Аралдың батыс жағалауының ортасында, құлап бара жатқан күндізгі маяқтың жанында және оңтүстік-батыс бұрышында қайық түсіру алаңдары бар. Джарвис аралының ортасында құрғақ лагуна орналасқан, онда 19 ғасырда 20 жыл бойы қазылған гуаноның мол қоры жиналған. Аралдың тропикалық шөл климаты бар, күндізгі температура жоғары, тұрақты жел және күшті күн сәулесі. Дегенмен, түндері салқын болады. Жері көбінесе құмды, ең жоғары нүктесі 7 метрге жетеді. Бұл жағалауға жақын коралл аралын кішкентай кемелерден көру қиын, және оны тар риф қоршап тұр. Джарвис аралы – АҚШ-тың оңтүстік жарты шардағы екі аумағының бірі (екіншісі – Америка Самоасы). Экватордан оңтүстікке қарай 40 шақырым қашықтықта орналасқан Джарвис аралында табиғи тұщы су көзі жоқ және жауын-шашын аз. Бұл өте сұр, тегіс ландшафтты құрайды, бұталардан үлкен өсімдіктер өспейді. Аралда тұрақты түрде адамдар қоныстанғанына ешқандай дәлел жоқ. Ондағы сирек шөптер, жатқан бауырсақтар және төмен бойлы бұталар теңіз құстары, жағалау құстары және теңіз жануарлары үшін ұялау, демалу және азық табу ортасы болып табылады.

Топографиялық оқшаулау

Джарвис аралының ең биік нүктесінің топографиялық оқшаулануы бар, ал ең жақын биік көршісі – Киритимати аралындағы Джо төбесі.

Уақыт белдеуі

Джарвис аралы Самоа уақыт белдеуінде (UTC +11:00) орналасқан, бұл уақыт белдеуі Америка Самоасы, Кингман рифі, Мидуэй атолы және Пальмира атолы сияқты.

Құстар

Бір кезде Жарвис аралы тропикалық мұхиттардағы ең ірі теңіз құстарының көбею орындары болған, бірақ гуано өндірісі және кеміргіштердің таныстырылуы аралдың көптеген тума жануарларын жойды. 1982 жылы тек сегіз көбеюші түр тіркелді, ал 1996 жылы – он үш, 2004 жылы – он төрт түр. Полинезиялық дауылшыл құс 40 жылдан астам үзілістен кейін Жарвис аралына қайта оралды, ал қоңыр ителгілердің саны 1982 жылы санаулы құстан 10 000-ға жуыққа дейін көбейді. 1982 жылы тек он екі сұр арқалы шағала тіркелді, бірақ 2004 жылға қарай онда 200-ден астам ұялар табылған. Арал және оны қоршаған теңіз сулары BirdLife International ұйымы тарапынан Маңызды құс аймағы (IBA) ретінде танылды, себебі ол кішкентай фрегаттар, қоңыр және маскалы бубилер, қызыл құйрықты тропикалық құстар, полинезиялық дауылшылдар, көк ителгілер және қара шағалалардың колонияларын қамтиды, сонымен қатар қылшық қалың аяқтардың көшіп өту тоқтау орны қызметін атқарады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Джарвис аралы гуано өндірісіне дейін тұрақты түрде адамдар қоныстанбаған болуы мүмкін. Дегенмен, арал Полинезиялық теңізшілер үшін бағыттық нүкте немесе тоқтау орны ретінде қолданылған болуы ықтимал. Аралдың қашықтығы және тұщы судың жетіспеуі ірі масштабты археологиялық зерттеулер жүргізуге тосқауыл келтірді.

Ашылу

Аралды алғаш рет 1821 жылғы 21 тамызда британдықтардың "Элиза Фрэнсис" (немесе "Элиза Фрэнсис") кемесі көріп шықты, ол Эдвард, Томас және Уильям Джарвисқа тиесілі болған және капитан Браун басқарған. 1870 жылдарға дейін аралға кит аулау кемелері тоқтаусыз келді. 1841 жылы АҚШ зерттеу экспедициясы аралды зерттеді. 1857 жылғы наурыз айында арал Гуано аралдары заңына сәйкес АҚШ үшін талап етілді және 1858 жылғы 27 ақпанда ресми түрде қосылды.

XIX ғасырдағы гуано кендері

1857 жылы құрылған Американдық гуано компаниясы Бейкер аралы мен Джарвис аралына қатысты талаптарды белгіледі, бұл талаптар 1856 жылғы АҚШ Гуано аралдары заңымен мойындалды. 1858 жылдан бастап Джарвис аралында бірнеше қосалқы құрылыстар, екі қабатты, сегіз бөлмелі "басқарушының үйі" және кең верандалар салынды. Кенген гуаноны батыс жағалауға тасымалдау үшін трамвай жолдары төселді. Алғашқы жүктердің бірін Сэмюэл Гарднер Уайлдер алып кетті. Кен жұмыстарына жұмысшылар Тынық мұхитының аймақтарынан, соның ішінде Гавайиден келді; гавайилік жұмысшылар Бейкер аралын "Паукеахо" деп атады, бұл "демікпе" немесе "шаршаған" дегенді білдіреді, бұл қажетті қиын жұмысты көрсетеді. Келесі 21 жыл бойы Джарвис аралында гуано коммерциялық тұрде өндіріліп, АҚШ-қа тыңайтқыш ретінде жіберілді, бірақ арал 1879 жылы күрт тасталып, онға жуық ғимарат пен кенген гуано қалды. Жаңа Зеландия кәсіпкерлері, соның ішінде фотограф Генри Винкельман, Джарвисте гуано өндіруді қайта жандандыруға сәтсіз әрекеттер жасады, ал екі қабатты үйде 1880-ші жылдардың басында сирек-сирек адамдар тұрды. Сквайр Флоктон бірнеше ай бойы аралда жалғыз қалды және 1883 жылы, көрінеу, джиннен туған бейшаралықтан өзіне қол жұмсады. Оның ағаштан жасалған қабір тақтасы – ойып жасалған тақтайша, ол аралдың кішкентай төрт қабірлік жерінде ондаған жылдар бойы көрінді. Джон Т. Арундел & Co. компаниясы 1886 жылдан 1899 жылға дейін гуано өндіруді қайта бастады. Ұлыбритания аралды 1889 жылдың 3 маусымында аннексиялады. Фосфат және копра кәсіпкері Джон Т. Арундел 1909 жылы S.S. Ocean Queen лайнерінің алғашқы сапарында аралға келді, ал батыс жағалауға жақын жерде кеме экипажы ағаштан жасалған пирамида пішіндес күндізгі маяк салды, ол ақ түспен боялды және кемінде 1942 жылға дейін сақталды.