Кіріспе
Тольятти (Тольятти,), сондай-ақ Тольятти деп те аталады, бұрын Ставрополь (1737–1964) қаласы болған, Ресейдің Самара облысындағы қала. Бұл Ресейде федералды құрамының әкімшілік орталығы да емес, әрі субъектісінің ең ірі қаласы да емес, ең ірі қала. Халық саны: Қала, Ресейдің ең ірі автокөлік өндірушісі – «АвтоВАЗ» (Лада) компаниясының туған жері ретінде кеңінен танымал. 1964 жылы итальяндық коммунист саясаткер Палмиро Тольяттидің құрметіне аталды. Осы себепті Тольяттиді көбінесе «Ресейдің автоқаласы» немесе «Ресейдің Мотауны» деп атайды (Америка Құштамаларындағы Детройт қаласына сілтеме жасап – американдық автоөнеркәсібінің рухани отаны).
Тарих
Тольятти 1737 жылы орыс мемлекет қайраткері Василий Татищев құрылған Ставрополь (Ста́врополь) бекінісі ретінде пайда болды. Көбінесе бұл қала Волгадағы Ставрополь (Ста́врополь на Во́лге, Stavropol na Volge) деп аталатын, оңтүстік-батыстағы Ресейдегі ірі Ставрополь қаласынан ерекшелену үшін, бірақ Волгадағы Ставрополь ешқашан ресми атау болған емес. 1950 жылдары Волга өзенінде Куйбышев тоғаны мен су электр станциясы салынуы нәтижесінде Куйбышев суқоймасы құрылды, ол қаланың бұрынғы орнын суға батырды, және қала толығымен жаңа орында қайта салынды. 1964 жылы қала Фиат және Кеңес үкіметі арасындағы бірлескен кәсіпорын – жаңа ВАЗ автомобиль зауытының орны ретінде таңдалды. Кейін қала Италия Коммунистік партиясының ұзақ жылдар бойы қызмет еткен хатшысы Палмиро Тольяттидің құрметіне Тольятти деп аталды, ол Фиатпен бірлескен кәсіпорынды ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Қазіргі қаланың көп бөлігі 1960 жылдары зауыт жұмысшыларын орналастыру үшін салынды, ал бүгінде "АвтоВАЗ" қала экономикасын басып отыр.
Әкімшілік және муниципалдық мәртебе
Әкімшілік-аумақтық бөлініс жүйесінде Тольятти Ставрополь ауданының әкімшілік орталығы болып табылады, бірақ оның құрамына кірмейді. Әкімшілік бөлініс ретінде ол облыстық маңызы бар Тольятти қаласы ретінде жеке құрылған – аудандармен тең статусқа ие әкімшілік бірлік. Муниципалдық бөлініс ретінде облыстық маңызы бар Тольятти қаласы Тольятти қалалық округі ретінде біріктірілген.
Экономика
Қаланың атақ-даңқына ие болған бастысы – «АвтоВАЗ» автозауытында шығарылған «Лада» (Жигули) автомобильдері, онда 110 000-ға жуық адам жұмыс істейді: 1970 жылдан бастап Италияның «Фиат» компаниясымен, 2001 жылдан бастап «Дженерал Моторс» компаниясымен, ал 2012 жылдан бастап «Рено-Ниссан Альянсымен» ынтымақтаса жұмыс істеп, 2022 жылы қайтадан тәуелсіз, мемлекеттік кәсіпорынға айналды. Тольяттиге электр энергиясы мен судың мол қорының жақындығына байланысты басқа да өнеркәсіптер көшкен. Қаланың маңызды салаларының бірі – мұнай-химия өнеркәсібі. Онда «ТольяттиАзот» (Сергей Махлай басқаратын Ресейдегі ең ірі аммиак өндірушісі) және «КуйбышевАзот» (азотты тыңайтқыштарды, сондай-ақ Ресейдегі ең ірі капролактам мен полиамид өндірушісі) сияқты ірі кәсіпорындар орналасқан. Сондай-ақ, құрылыс материалдарын өндіру, кеме жөндеу, электр жабдықтары мен электроника салалары да дамыған. 2011 жылы аймақты одан әрі дамыту және қала экономикасын әртараптандыру мақсатында Тольятти арнайы экономикалық аймағы құрылды. Кейіннен неміс «Mubea» және жапондық «Sanoh» сияқты бірнеше автокөлік құрамдас бөліктерін өндірушілер, сондай-ақ «Praxair» және «Edscha» сияқты ірі өнеркәсіптік өндірушілер тіркелді. 2012 жылдың қараша айына дейін жобалық инвестициялардың жалпы сомасы 10 миллиард рубльді құрады және шамамен 3000 жаңа жұмыс орны ашылды.
Көлік
Қаладағы көлік жүйесі жақсы дамыған. Қоғамдық көліктерге қалалық автобустар мен троллейбустар, сондай-ақ "балама" (коммерциялық) көліктер немесе маршруткалар жатады. Сыртқы қатынастар екі автобус станциясы, екі теміржол станциясы және қалалық порт арқылы жүзеге асырылады. Тольяттиде әуежайы бар, бірақ ол тек жеке ұшақтар үшін пайдаланылады (ең жақын халықаралық әуежай – Курумоч, Самара бағытында 40 км қашықтықта орналасқан). Қала М5 "Урал" федералды тас жолы арқылы жалғарылған.
Мәдениет, білім және спорт
1950 жылдары Куйбышев су қоймасының салынуы қала тарихының көп бөлігін жойды, сондықтан қаланың мәдени қызығушылық тудыратын дерлік барлық нысандары Кеңес кезеңіне қатысты, бірақ қала әкімшілігі жаңа ескерткіштер мен кафедралық соборларды салуын жалғастыруда. Соңғы кездегі ерекше оқиға – 1998 жылы Волга жағасындағы ірі Татищев ескерткішінің ашылуы болды. Трансфигурация соборы 2002 жылы құрылысын аяқтады.
Спорт
Кеңес басшыларының көзінде Тольятти – үлгілі совет қаласы болды (өйткені халықтың көп бөлігі «АвтоВАЗ» зауыттары салынып жатқан кезде мұнда көшіп келді). «Үлгілі совет адамы» дені сау болуы үшін көптеген спорт нысандары салынды. Қалада жоғары сапалы спорт нысандары бар: гимнастика залдары, бассейндер, мұз сарайлары, футбол және жарыс стадиондары. Осының нәтижесінде көптеген спортшылар, оның ішінде Олимпиада чемпионы Алексей Немов, Стэнли кубогының иегерлері Алексей Ковалев және Илья Брызгалов Тольяттиге қоныс аударды. Бұрынғы «Монреаль Канадиенс» командасының қорғаушысы Алексей Емелин, сондай-ақ бұрынғы «Вашингтон Кэпиталз» командасының шабуылшысы Виктор Козлов және қорғаушысы Алексей Тезиков осы қалада дүниеге келді. Дария Касаткина – кәсіби теннисші. Тольятти дерлік барлық командалық спорт түрлерінде өкілдік етілген. Тольяттидің «Лада» клубы демеушілік еткен хоккей клубы москвалық командалардың үстемдігін бұзды. «Лада» әйелдер футбол командасы бірнеше рет Ресей чемпионатын жеңіп алды, ал Ресей және Еуропа чемпиондары атанған «Лада» әйелдер гандбол командасы – Ресей әйелдер гандболы құрамасының негізгі құрамы болып табылады. Ерлер футболы («Лада» және «Тольятти» командалары), баскетбол және гандбол командалары да ұлттық чемпионаттарға қатысады. Ресейдің дәстүрлі ұлттық спорты – бандиге келетін болсақ, 2013 жылы құрылған «ТОАЗ» командасы бар, бірақ ол тек ойын-сауық лигасына қатысады. Анатолий Степанов стадионында өнер көрсететін «Мега Лада Тольятти» командасы Ресей чемпионатында рекордтық 17 рет жеңіске жетті.
Парктер мен ескерткіштер
Тольяттиде көптеген саябақтар бар, олардың көптегені мәдени, тарихи және эстетикалық маңызы бар ескерткіштерді қамтиды. Мысалы, Жеңіс паркіндегі Жеңіс монументі және басқа да ескерткіштер, Ұлылық обелискісі және басқа да ескерткіштер, Орталық саябақтағы Қайғы мүсіні (Советтік репрессияның құрбандарына арналған ескерткіш), Лениннің ірі мүсіні және басқа да ескерткіштер, сондай-ақ тағы да басқа саябақтар бар. Саябақтардан тыс жерлерде де ескерткіштер кездеседі. Қалалық Дума тарихи және мәдени ескерткіштерді құру және белгілеу ісіне белсенді түрде қатысып, алып атқа мінген Татищев ескерткішінен бастап, қираған Репин үйіне және адал итке арналған ескерткішке дейін, одан да көптеген түрлерін қамтиды.
Медиа
Тольяттиде бірнеше жергілікті газет шығарылады: «Площадь Свободы», «Тольяттинское Обозрение» («Тольятти Наблюдателі»), «Дүйсенбі» («Понедельник») бизнес газеті, «Вольный Город», «Городские Ведомости» және тағы бірнеше газет. 1990 жылдардың соңында «Тольяттинское Обозрение» газетінде жергілікті қылмыстық топ туралы бірқатар мақала жарияланды. Бұл мақалалар топтың жергілікті полициямен байланысына назар аударды. Содан кейін, 2002-2003 жылдары «Тольятти ревю» газетінің екі редакторы (Валерий Иванов пен Алексей Сидоров) қаза тапты. Жергілікті туған FM-диапазондағы жалғыз радиостанция – «Август» (радиостанция), 70,64 және 102,3 МГц жиілігінде.
Дін
Тольятти – көпұлтты және көпдінді қала. Қала тұрғындарының көп бөлігі православие христиан дінін ұстанады. Мұсылмандар – екінші ең ірі дін өкілдері. Қала ішінде ірі діндердің барлық дерлік ұйымдары бар: Ескі Назаршылар, католиктер, яһудилер, протестанттар, буддистер және тағы да басқалары.
2007 жылдың қазан айындағы бомбалық шабуыл
2007 жылдың 31 қазанында таңертеңгі сағаттарда қаладағы жолаушылар автобусында бомба жарылып, кем дегенде сегіз адам қаза тауып, шамамен 50 адам жарақат алды. Жергілікті прокуратураның тергеу бөлімінің өкілі Ирина Дорошенконың сөзінше, бұл террористик шабуыл болуы мүмкін. Тергеудің бастапқы кезеңінде, оқиғаның Солтүстік Кавказ аймалынан келген террористердің іс-әрекеті салдарынан болғаны болжалды. Алғашқы хабарламалар чечен террорисі Доку Умаровтың қатысу мүмкіндігін көрсетті. Бірақ, кейіннен шенеуніктер 21 жастағы Евгений Вахрушевті, ол да жарылыста қаза тапқан, осы трагедияға жауапты жалғыз адам деп атады.
Ұйымдасқан қылмыс
Сонымен қатар, қаланың бандалық зорлық-зомбылыққа да даңқы бар.
Зорлық-зомбылық қылмыстары
Қала мафиялық қырқындарға куә болды: 1998–2004 жылдар аралығында Тольяттиде 550 тапсырыспен өлтіру орын алды, оның бесеуі журналистер болды. Тольяттидің үш бас сәулетшісі зорлық қылмыстарының құрбаны болды: Валерий Лопатин 2004 жылдың 7 шілдесінде атып өлтірілді, ал Михаил Сиардин мен Александр Киряков зорлық шабуылдарынан жарақат алды. Бұрынғы қала әкімі (1994–2000) Жилкин Сергей Фёдорович 2008 жылдың 15 қарашасында өлтірілді. 2008 жылдың 13 желтоқсанында Самара облыстық Думасының вице-спикері, 1991–1997 жылдары Тольяттидің Орталық ауданының бұрынғы әкімшісі және 2004 жылы Тольятти қаласының әкіміне үміткер болған Анатолий Степановқа көшеде шабуыл жасалып, басына ауыр жарақат алды. Ол 2009 жылдың 24 ақпанында ауруханада көз жұмды.
Сыбайлас жемқорлық
2000-2007 жылдары қала әкімі Уткин Николай Дмитриевич сыбайлас жемқорлық қылмысы бойынша жеті жылға бас бостандығынан айырылды.
Жергілікті билік
Мэр Анташев Сергей Александрович 1959 жылы 16 желтоқсанда Мордовияның Саранск қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Тольяттиге көшіп келіп, ТЕВИС жылу желісі кәсіпорнының директоры лауазымына қабылданды. 2000 жылы Халықаралық нарық институтын менеджмент мамандығы бойынша бітірген. 2000 жылдан 2012 жылдың 9 сәуіріне дейін TEVIS-тің маркетинг директоры, энергия сату директоры болып жұмыс істеді. Тольятти қалалық округінің IV (2005 - 2009 жж.) және V (2008 - 2012 жж.) шақырылымының депутаты болды. 2012 жылдың сәуірінен 2015 жылдың ақпанына дейін Тольятти қаласының қалалық шаруашылық жөніндегі вице-мэрі қызметін атқарды. 2017 жылдың 12 сәуірінде Тольятти қалалық кеңесі Сергей Анташевті қала әкімі етіп тағайындады. 2021 жылдың 4 наурызында Сергей Анташевтің отставкаға кетуіне байланысты Игорь Ладыка Тольятти қалалық округінің әкімі міндетін атқарушы болып тағайындалды. 2021 жылдың 30 сәуірінде Николай Рентц Тольятти қалалық округінің басшысы болып кірісті. Салтанатты ашылу рәсіміне Самар облысының әкімі Дмитрий Азаров қатысты.