Кіріспе
1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста жапондықтар әуе шабуылымен және адмирал Сентаро Омори басқаратын Рабаулдан келген күшті теңіз күштерімен жауап берді. Олар 1942 жылғы тамызда Саво аралында жеткен жетістікті қайталауға тырысты, бұл Шығыс Соломон аралдарына одақтас әскерлерінің десанттарына жауап болды. Жапондық құрама асығыс түрде қолда бар кемелерден жиналды, олардың көпшілігі бұрын бірге жаттығуға немесе шайқасқа қатыспаған. Оморидің күші ауыр крейсерлер – «Жапон крейсері Миоко» және «Жапон крейсері Хагуро», жеңіл крейсерлер – «Жапон крейсері Агано» және «Жапон крейсері Сэндай», сондай-ақ эсминецтер – «Жапон эсминці Наганами», «Жапон эсминці Хацуказе», «Жапон эсминці Вакацуки», «Жапон эсминці Шигуре», «Жапон эсминці Самидаре» және «Жапон эсминці Ширацую» құрамында болды. Бұл екі ауыр крейсер және екі эскорт (сол және оң жақтағы) – жеңіл крейсер мен үш эсминецтен тұратын крейсерлік дивизияға (5-ші крейсерлік дивизия) біріктірілді. Сол жақ эскортты контр-адмирал Идзуин Мацудзи, ал оң жақ эскортты контр-адмирал Мориказу Осуги басқарды. Бастапқыда бұл күшке қарсы десант үшін жүктелген бес эсминец-көліктің құрамына кірген, бірақ бірнеше кешігуден кейін көліктер Рабаулға қайтару туралы шешім қабылданды. Бұл күш 7/8 қарашада Коромокина лагунасы маңына десант түсіруге тиіс болды. Жапондық күштерге қарсы Мерриллдің 39-шы жедел тобы (TF39) тұрды. TF39-ның ядросы 12-ші крейсерлік дивизия (CruDiv) – «Монпельер», «Кливленд», «Колумбия» және «Денвер» болды. Бұл төрт крейсер ресми түрде жеңіл крейсерлер саналды, бірақ олар жапондық ауыр крейсерлердің көлеміне жақын болды және он екі радарлық басқарылатын жылдам ату қаруымен жабдықталған. TF39-ға сондай-ақ екі эсминецтік дивизиядан (DesDiv) тұратын 23-ші эсминецтік эскадрильясы (DesRon) кірді: DesDiv 45 – «Чарльз Озбурн», «Дайсон», «Стэнли», «Клэкстон» және DesDiv 46 – «Спенс», «Тэтчер», «Конверс», «Фут». Меррилл күштің жалпы басқаруын жүзеге асырды, сондай-ақ тікелей CruDiv 12-ге басшылық етті, ал капитан Арли Берк DesDiv 45-ке, ал командир Бернард Остин DesDiv 46-ға басшылық етті. Мольтке мүйісіндегі АҚШ мина тастау кемелері де алынды. Осы уақытта АҚШ барлау ұшақтары Оморидің күшін анықтады, ал оған жауап ретінде Мерриллдің күші, бұған дейін Бугенвильдің солтүстігіндегі Бука маңындағы жапондық позицияларын бомбалаған, Велла Лавелладан солтүстікке қарай тосқауыл қою үшін 1/2 қарашаның түн ортасынан бұрын жолға шықты. Олар кейіннен Императрица Аугуста шығанағына кіруді бөгеу үшін орналасты. Жапондықтар солтүстік-батыстан жақындап, десант күштерін көліктерде және жағалауда бомбалауды жоспарлады. 2 қараша күні сағат 01:30-да «Хагуро» американдық әуе шабуылына ұшырады. Осыдан туған зақым бүкіл құраманың жылдамдығын едәуір төмендетуді қажет етті. Американдықтар 2 қараша күні сағат 02:27-де радарлық байланыс орнатты. Меррилл кейіннен күшін үш колоннаға бөлді, Берк эсминецтерін жапондық солтүстік фланга шабуылға жіберді, ал крейсерлер торпедалық қашықтықта қалу үшін бұрылды. Америкалық құраманың алдыңғы қатарында Берк DesDiv 45-тің төрт эсминцін торпедалық шабуылға жіберді және 02:46-да жапондықтарға қарсы залп ашты. Сол уақытта «Сэндай» басқарған дивизия сегіз торпеда атып жіберді. Әр шабуыл анықталып, екі топ та торпедалардан қашып кетті. Жапондық флот шатасудың салдарынан үш топқа бөлінді. Меррилл 46-шы эсминецтік дивизияға шабуыл жасауға бұйрық берді. Дайынсыз қалған «Фут» команданы дұрыс түсінбеді және басқа кемелерден бөлініп кетті. Капитанының бар күшін салғанға қарамастан, «Фут» шайқасқа қайта қосыла алмады және басқа достас кемелермен соқтығысу қаупі туды. Сағат 02:50 шамасында DesDiv 45-тің торпедалық шабуылы толық күтпеген жағдайға жетпегені анық болғанда, американдық крейсерлер от ашты, тез арада «Сэндайды» мүгедек қалдырды, оның рулі тұтқырланды. «Самидаре» торпедасын атқаннан кейін «Ширацуй» кемесімен соқтығысты. «Миоко» осы соққыдан едәуір зақым алды. Осы уақытта «Хагуроға» бірнеше крейсерлік снарядтар соқты, олардың тек біразы ғана жарылды. Америкалықтар нысаналарын визуалды бақылауға сүйенгендіктен, «Спенс» пен «Тэтчер» де соқтығысты, бірақ шайқасты жалғастыра алды. «Футқа» торпеда соқты, кеменің артқы жағын қиратты, нәтижесінде 19 адам қаза тауып, 17 адам жарақат алды. 03:20 мен 03:25 аралығында «Денвер» 8 дюймдік үш снарядқа түсті, олар жарылмады. Сонымен қатар, жапондық эсминецтер тобымен жақындасқанда «Спенске» жарылмаған снаряд су сызығында соқты. Шайқас барысында американдық эсминецтер бір-бірімен байланыс орнатуда қиындықтарға тап болды және бірнеше рет достас кемелерге оқ атудан қашып қалды, бұл радар және идентификациялық жүйелермен жабдықталған тіпті түнгі шайқастардың да қаншалықты қиын екенін көрсетті. Шайқастың кейінірек сараптамасы DesDiv 46-ның жапондық кемелердің орталық тобына торпеда тастау мүмкіндігін нақты идентификацияланбағандықтан пайдаланбағанын көрсетті. DesDiv 46 содан кейін солтүстікке бұрылып, «Сэндайға» отын шоғырландырды. 03:37-ге қарай Омори, ауыр крейсерді батырғанын сеніп, күндіз АҚШ әуе тасымалына түсуден қауіптеніп, шегінуге бұйрық берді. Мерриллдің крейсерлері батысқа шегініп бара жатқан жапондық күштерді бомбалау үшін жақындады, «Хацуказеге» атысты, бірақ ешқандай тиімді соққы бермеді. Сағат 04:00 шамасында DesDiv 45 және 46 шегініп бара жатқан жапондық кемелермен шатасқан қақтығысқа түсті, «Сэндайды» батырып, солтүстік топтың қалған кемелерін кері шегіндірді. 04:13-ке дейін «Спенс» отын құбырындағы судың салдарынан жылдамдығын жоғалтты және құрамадан шығып қалды. Американдық кемелер жаумен болған көптеген соққылар туралы хабарлады. DesDiv 45 қателікпен ақсаған «Спенске» оқ атты, ешқандай зиян келтірмеді. CruDiv 12 және «Спенс» 05:10-да жапондық кемеге шабуыл жасады. Крейсерлер «Спенс» пен жапондық кеме арасындағы айырмашылықты анықтай алмағандықтан, отын тоқтатып қойды. 05:19-ға қарай DesDiv 45 «Спенске» көмекке келді, ол осы уақытқа дейін атыс оқ-дәрісін тауысып қалған. Ауыр зақымдалған «Хацуказе» жапондық кемесі жарылып батты. Таң отымен қуғын тоқтатылды және барлық кемелер, олардың көпшілігі отын мен оқ-дәрісіз, Мерриллдің кемелерінің әуе шабуылына ұшырауы мүмкін екенін ескере отырып, бақытсыз «Футпен» кездесуге бұйрық берді. Бұл дұрыс болды, өйткені Рабаулдан шыққан 100-ден астам ұшақтан тұратын ауыр жапондық әуе шабуылы таңның басында «Футтің» маңында жиналған АҚШ кемелеріне бағытталды. Бұл АҚШ және Жаңа Зеландиядан келген жағалаудағы ұшақтардың көмегімен күресілді, шабуылдаушы ұшақтарға ауыр шығын келтірілді. Жапондық кемелер «Монпельерге» екі соққы берді, нәтижесінде тоғыз адам жарақат алды. «Фут» кейіннен жөндеуге Тулагиге буксирленді.
The Japanese responded with air attacks and a powerful naval force from Rabaul commanded by Admiral Sentaro Omori, attempting to replicate the success they had achieved at Savo Island in August 1942, in response to Allied amphibious landings in the eastern Solomon Islands. The Japanese formation was hastily assembled from whatever ships were on hand, many of which had never trained or fought together before. Omori's force consisted of the heavy cruisers Japanese cruiser Myōkō and Japanese cruiser Haguro, the light cruisers Japanese cruiser Agano and Japanese cruiser Sendai, and the destroyers Japanese destroyer Naganami, Japanese destroyer Hatsukaze, Japanese destroyer Wakatsuki, Japanese destroyer Shigure, Japanese destroyer Samidare, and Japanese destroyer Shiratsuyu. These were organised into a cruiser division (Cruiser Division 5), which contained the two heavy cruisers, and two screens (left and right) with a light cruiser and three destroyers. The left screen was commanded by Rear Admiral Ijuin Matsuji, while the right was under Rear Admiral Morikazu Osugi's command. Initially, this force had included five destroyer transports laden with troops for a counter landing, but following several delays, the decision was made for the transports to return to Rabaul. This force would later land around Koromokina Lagoon on 7/8 November. Ranged against the Japanese force was Merrill's Task Force 39 (TF39). The heart of TF39 was Cruiser Division (CruDiv) 12 – Montpelier, Cleveland, Columbia, and Denver. These four cruisers were officially categorized as light cruisers; however, they were nearly the size of the Japanese heavy cruisers and were armed with twelve radar aimed rapid fire guns. TF39 also included Destroyer Squadron (DesRon) 23, which consisted of two destroyer divisions (DesDiv): DesDiv 45 – Charles Ausburne, Dyson, Stanly, Claxton and DesDiv 46 – Spence, Thatcher, Converse, Foote. Merrill had overall command of the force, as well as directly commanding CruDiv 12, while Captain Arleigh Burke commanded DesDiv 45 and Commander Bernard Austin was in command of DesDiv 46. The US minelayers operating off Cape Moltke were also withdrawn. Meanwhile, US reconnaissance aircraft had detected Omori's force, and in response Merrill's force, which had been shelling Japanese positions around Buka in northern Bougainville the day before, began steaming north from around Vella Lavella to intercept, departing before midnight on 1/2 November. They subsequently established themselves to block the entrance to Empress Augusta Bay. The Japanese approached from the northwest, aiming to bombard the invasion force in their transports and on the shore. At 01:30 on 2 November, Haguro was struck amidships by an American aerial attack. The resulting damage necessitated a significant reduction in speed for the entire formation. The Americans made radar contact at 02:27 on 2 November. Merrill subsequently shook his force out into three columns, sending Burke's destroyers to attack the Japanese northern flank, while the cruisers turned about to remain out of torpedo range, From the leading position in the American formation, Burke sent the four destroyers of DesDiv 45 forward for a torpedo attack and at 02:46 fired a salvo toward the Japanese. Around the same time, the Sendai led division fired eight torpedoes. Each attack was detected, and both groups maneuvered away from the torpedoes. The Japanese fleet became separated into three groups in the confusion. Merrill then ordered DesDiv 46 to attack. Unprepared, Foote misinterpreted the command and was separated from the other ships. Despite her captain's best efforts, Foote was unable to effectively rejoin the fight and was in some danger of colliding with other friendly ships. At around 02:50, when it became apparent that DesDiv 45's torpedo attack had failed to achieve complete surprise, the American cruisers opened fire, quickly disabling Sendai, whose rudder jammed. After firing her torpedoes, Samidare collided with Shiratsuyu. Myōkō had significant damage from this collision. Meanwhile, Haguro was hit by several cruiser shells, only a few of which detonated. Relying on visual tracking of their targets,
The Americans were also having problems as Spence and Thatcher also collided but were able to continue in the battle. Foote was struck by a torpedo which blew off the stern of the ship, leaving 19 dead and 17 wounded. Between 03:20 and 03:25 Denver received three 8 inch hits which failed to detonate. Also, while closing with a group of Japanese destroyers in the center, Spence was hit at the waterline by a shell that failed to explode. Throughout the battle the American destroyers experienced difficulty maintaining contact with each other and several times came close to firing on friendly ships, underscoring the difficulty in fighting night actions even when equipped with radar and IFF systems. A later evaluation of the battle revealed that DesDiv 46 missed an opportunity to torpedo the center group of Japanese ships because of uncertain identification. DesDiv 46 then turned north and concentrated fire on Sendai. By 03:37, Omori, believing that he had sunk a heavy cruiser and worried about being caught in daylight by US carrier aircraft, ordered a retreat. Merrill's cruisers closed to bombard the Japanese forces withdrawing to the west, engaging Hatsukaze at over , but they were unable to score any hits. Around 04:00, DesDiv 45 and 46 engaged in a confused melee with retreating Japanese stragglers, sinking Sendai and driving off the remaining northern group ships. Just before 04:13 Spence lost speed because of water in the fuel line and fell out of formation. The American ships reported many hits on the enemy contacts. DesDiv 45 fired on the limping Spence in error, causing no damage. CruDiv 12 and Spence engaged a Japanese straggler at 05:10. Unable to distinguish between the straggler and Spence, the cruisers ceased fire. By 05:19, DesDiv 45 came to the aid of Spence which by this time had almost exhausted its ammunition. The Japanese straggler, the heavily damaged Hatsukaze, exploded and sank. At daylight the pursuit was broken off, and all ships, many low on fuel and ammunition, were ordered to rendezvous with the hapless Foote, as Merrill was concerned about the possibility of his ships being exposed to air attack. This proved prescient, as a heavy Japanese air attack, consisting of over 100 aircraft, was launched from Rabaul early in the morning, directed on the US ships that had converged around Foote. This was fought off with assistance from US and New Zealand shore based aircraft, with heavy losses being inflicted on the attacking aircraft. The Japanese ships scored two hits on Montpelier, inflicting nine wounded. Foote was subsequently towed to Tulagi for repairs.
Салдары
Бұл шайқас АҚШ теңіз күштері үшін толық жеңіспен аяқталды, автор Лео Мариотт оны «Соломон аралдары науқанының соңғы маңызды теңіз шайқасы» деп сипаттады. Олар жапондықтарды Торрокина мүйісі маңындағы осал көлік кемелері мен десанттық қайықтардан ығыстырып, қарсыластарына айтарлықтай зиян келтірді. 19 адам қаза болып, 26 адам жараланды, үш кеме зақымданды, ал сәтсіз операцияның нәтижесінде Омори өкіметтен шеттетілді. 1943 жылдың қалған бөлігінде АҚШ теңіз жаяу әскерлері мен жапондықтар периметр маңында бірнеше шағын құрлықтағы шайқастарды жүргізді, бұл 1944 жылдың наурыз айында жапондықтардың кең ауқымды қарсы шабуылына әкеп соқты. Бұл қарсы шабуыл ауыр жапондық шығындармен тойтарылды. 1944 жылдың ақпан айының басына қарай АҚШ Бугенвильде 400-ден астам ұшақтан тұратын күш жинады; айдың соңына дейін Рабаул маңындағы жапондық әуе қорғанысы жеңіліске ұшырады.