Кіріспе

Жапырақты мұрынды шошқалар туысы (Phyllostomidae) – Солтүстік Американың оңтүстігінен Оңтүстік Америкаға дейін, атап айтқанда, АҚШ-тың оңтүстік-батысынан Аргентинаның солтүстігіне дейін таралған шошқалар. Олар Chiroptera отрядындағы экологиялық тұрғыдан ең алуан түрлі және бай туыс. Көптеген түрлері жәндіктермен қоректенеді, бірақ Phyllostomidae туысына нағыз жыртқыштар және жеміс жеушілер (Stenodermatinae және Carolliinae тайпалары) да кіреді. Мысалы, Америкадағы ең ірі шошқа – спектрлік шошқа (Vampyrum spectrum) – омыртқалы жануарларды, оның ішінде көгершіндей құстарды жейді. Бұл туыстың өкілдері жеміс, нектар, тозаң, жәндіктер, бақалар, басқа шошқалар және ұсақ омыртқалы жануарлар сияқты әртүрлі тағамдық топтарды пайдалануға бейімделген, ал қансорушы шошқалардың жағдайында тіпті қанды да пайдаланады. Олардың ғылыми және қазақша атаулары олардың көбінесе үлкен, найза тәрізді мұрындарынан шыққан, бірақ нектар және тозаңмен қоректенетін түрлерде мұрын айтарлықтай кішірейген. Бұл шошқалар мұрын арқылы эхолокация жасайтындықтан, бұл «мұрын жапырағы» эхолокациялық сигналды өзгертуге және бағыттауға қатысады деп саналады. Ұқсас мұрын жапырақтары шошқалардың басқа да топтарында кездеседі, әсіресе Ескі әлемдегі жапырақты мұрынды шошқаларда. Жаңа әлемдегі жапырақты мұрынды шошқалар көбінесе қоңыр, сұр немесе қара түсті болады, бірақ бес түрі ақ түсті. Олардың денесінің ұзындығы әртүрлі, ал салмағы да түрліше. Көпшілігі үңгірлерде, жануарлардың қуыстарында немесе іші қуыс ағаштарда шағын топтарда қоныстанады, бірақ кейбір түрлері бірнеше жүзден астам жеке тұлғалардан тұратын топтарға бірігеді. Олар қыстамаға түспейді, бірақ кейбір түрлерінің жазғы ұйқыға кететіні хабарланған.

Эволюция

Phyllostomidae, сондай-ақ Жаңа әлемнің жапырақты мұрынды жаргақтары деп аталады, ең экологиялық түрлі сүтқоректілер отбасыларының бірі болып табылады, және басқа сүтқоректілер отбасыларына қарағанда морфологиялық айырмашылықтарымен ерекшеленеді. Бұл айырмашылық бас сүйегінің морфологиясы мен тамақтануға байланысты ерекшеліктердің әртүрлілігі арқылы өлшенді: Phyllostomidae құрамына жәндіктермен, жемістермен, қанмен, нектармен және барлық жейтін нәрсемен қоректенуге бейімделген түрлер кіреді. Отбасының ерекше белгісі болып табылатын мұрын жапырағының, Phyllostomidae түрлерінің тамақтану және азық іздеу мінез-құлқына байланысты дамығандығы саналады. Эволюциялық тарихы олигоценге дейін жетеді, және қазбалар мен филогенетикалық деректер бұл отбасының шамамен 30 миллион жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді. Жапырақты мұрынды жаргақтар Yangochiroptera және Miniopteridae-ден пайда болған, ал осы топтан туысқан топтар да дамыған. Phyllostomidae 55 туыс және 180-ге жуық түрді қамтиды. Олардың ерекшелігі – мұрындағы терінің кеңейген бөлігі, мұрын жапырағы, ол эхолокацияға көмектеседі деп саналады. Мұрын жапырағы тік жапырақпен, иілісқан жапырақпен немесе бірнеше қосымша жапырақтармен әрленуі мүмкін, бұл түрлеріне байланысты өзгереді. Жапырақты мұрынды жаргақтардың құйрығы жоқ. Phyllostomidae отбасының көптеген жаргақтары эхолокацияға аз сенеді, себебі жеміс жейтін жаргақтардың көптеген басқа жаргақтар сияқты ұшқыш жәндіктерді жылдам анықтауы қажет емес. Азық іздемей жатқан кезде жапырақты мұрынды жаргақтар тасталып қалған ғимараттарда, үңгірлерде және жапырақтардың астында тынығады, бұл түрлеріне байланысты өзгереді. Бұл отбасыда жаргақтар арасында кездесетін барлық дерлік тынығу орындары ұсынылған, жалғыз тынығатын түрлер де, сондай-ақ күн сайын мыңдаған жеке тұлғалармен тынығатын түрлер де бар.

Диета

Филостомидтер әлемдегі кез келген жарғақтар отбасынан ең әртүрлі тамақтану әдеттерін көрсетеді. Осы себепті, әр түрдің жалпы тамақтану үлгілері жіктеледі. Жапырақ мұрынды жарғақтар көбінесе белгілі бір диета түріне маманданған, бұл оларды мына топтардың біріне жатқызуға мүмкіндік береді: жеміс жейтін, нектар жейтін, жәндік жейтін, барлық жейтін немесе қан сорушы. Негізгі тамақтану қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін, негізінен жеміс пен нектармен қоректенетін жапырақты тұмсықты жарғақтар жеткілікті ақуыз және май алу үшін жәндіктерді де тұтынуы керек. Көптеген жапырақты тұмсықты жарғақтар жәндік жейтін түрлерге жатады және әртүрлі кішкентай жәндіктермен қоректенеді. Бұл топқа жататын кейбір түрлер олжаларын ұшып бара жатқанда немесе ағаштардағы немесе жердегі жапырақтардан аулайды. Етқоректі түрлер бақалардан бастап басқа жарғақтарға дейін әртүрлі жануарлармен қоректенеді. Desmodontinae осы жалпы етқоректі категориясына жатады, бірақ тек қанмен қоректену арқылы ерекшеленеді. Керісінше, осы отбасының кейбір түрлері тек өсімдіктермен қоректенеді, жемістер мен жапырақтардан қажетті қоректік заттарды алады. Аналықтары екі жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Аналықтардағы овуляция қазаннан қыркүйекке дейін жүреді, содан кейін жүктілік кезеңі 8–9 айға созылады, ал бастапқы 3–5 айлық тоқтау кезеңінде ұрықтың өсуі баяулайды; бұл тоқтау кезеңі гормондармен реттеледі және туған кезде толыққанды жүнді болады. Бірақ жалғыз өмір сүретін жарғақтар жалғыз тұрып, бір ғана ұялау орнына адал болады. Кейде аталар жалғыз немесе гареммен бірге тұрады, ал аналар басқа да аналықтармен және олардың балаларымен бірге ұялайды. Зерттелген барлық түрлерде ана мен бала арасында сүттен кейін де сақталатын әлеуметтік байланыс бар. Бұл отбасы орманнан шөлге дейінгі әртүрлі ортада және мекенжайларда таралған.

Адамға әсері

Орманды жерлерде қоныстануға бейімделген Жаңа әлемнің жапырақ мұрынды жартастары ауыл шаруашылығының күшейтілуінен үлкен әсер көреді. Атап айтқанда, адамның ауыл шаруашылығы қызметінің артуы осы орталарға кері әсер етеді, нәтижесінде сол жерде тіршілік ететін жапырақ мұрынды жартастардың саны мен түрлері азаяды. Адамдар шахталарға кіргенде немесе ескі шахталарды жөндегенде, жапырақ мұрынды жартастардың қоныс орындары бұзылып, популяцияның тұтас алғандағы өркендеуіне қауіп тудыруы мүмкін.