Кіріспе

Жарғанат түрлері

Үш түсті жарғанат (Perimyotis subflavus) немесе американдық пермиотис – Солтүстік Американың шығысында таралған микрожарғанаттардың бір түрі. Бұрын шығыс пипистрель деп аталған, оның Еуропаның Пипистрелл түрлерімен тығыз байланысты деген қате сенімге негізделген, үш түсті жарғанаттың ең жақын туысы қазір каньон жарғанаты деп танылған. Оның «үш түсті жарғанат» деген атауы арқасындағы түктердің үш бөлек түсті жолағынан шыққан. Бұл АҚШ-тың шығыс және орталық бөліктеріндегі ең кішкентай жарғанат түрі, жекелеген өкілдерінің салмағы тек... осы түрдің жұптасуы күзде қыстауға дайындалғанда жүзеге асады, бірақ сперма сақталуына байланысты аналықтары көктемге дейін жүкті болмайды. Балалар көмексіз туылады, бірақ тез дамып, төрт апталық шағында өздігінен ұшып, азық іздей бастайды. Оның өмір сүру ұзақтығы салыстырмалы түрде ұзақ, шамамен он бес жылға дейін өмір сүре алады. Жазда аналықтары шағын топтарда, ал аталықтары ағаштардың жапырақтарында немесе сақал мохтарында жеке қоныстанады. Ол әртүрлі жәндіктермен қоректенеді, азық іздеу үшін баяу, шарлап ұшады және эхолокация арқылы бағытталды. Бұрын өте көп таралған түр саналғанмен, 2006 жылдан бері оның саны күрт төмендеді, себебі қытықша қалқанша ауруының таралуына байланысты. 2012 жылы Канадада жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілді және АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер тізіміне қосу туралы петиция берілді. Күміс түсті жарғанатпен бірге үш түсті жарғанат АҚШ-та адамдар арасындағы жұқпалы аурудың (рабис) өліміне ең көп себепкер болған екі түрдің бірі болып табылады, 1958–2000 жылдар аралығында он алты өлім тіркелді.

Таксономия

Үш түсті жарғанат 1832 жылы француз зоологы Фредерик Кувье жаңа түр ретінде сипаттады және оны Vespertilio subflavus ғылыми атауымен Vespertilio тұқымына енгізді. Голотип американдық табиғат зерттеушісі Джон Эттон Ле Конте Джорджия штатында тапқан. 1897 жылы американдық зоолог Геррит Смит Миллер кіші оны физикалық ерекшеліктеріне байланысты Pipistrellus тұқымына алғаш рет енгізді. Сондықтан оған «шығыс пипистрель» деген ат берілді. 1984 жылы оның статусы қайта қарастырылды, Х. Меню оның Pipistrellus емес, Myotis тұқымына көбірек ұқсас екенін анықтады және таксон үшін жаңа тұқым құрды: Perimyotis. «Perimyotis» атауы «Myotis төңірегінде» дегенді білдіреді, бұл оның осы тұқымға ұқсас екенін көрсетеді. Алайда, бұл жіктеу бірден қабылданбады. 1985 жылғы зерттеу оны және каньон жарғанатын Parastrellus тұқымына біріктірді, ал 1987 жылғы жарияланым үш түсті жарғанаттың Pipistrellus тұқымының құрамында екенін көрсетті, бірақ Perimyotis-ті жеті субжанрдың бірі ретінде тізімдеді. Дегенмен, 2003 жылы жүргізілген генетикалық зерттеу үш түсті жарғанаттың Pipistrellus түрлерінен (және каньон жарғанатынан) ерекше екенін растады, соның нәтижесінде Perimyotis тұқымының жарамдылығы мойндалды. 2019 жылдан бері Perimyotis subflavus ғылыми атауы кеңінен қабылданды. Кейіннен бұл тайпа Perimyotini деп аталды. Оның түрлік атауы «subflavus» «сарыдан сәл азырақ» дегенді білдіреді, яғни сарғыш немесе ақшыл сары. Төрт түршесі бар: Жеке тұлғаның алдыңғы аяғының ұзындығы ... см, ал салмағы ... граммды құрайды. Қанатының ені ... см. Оның тіс формуласы ... , барлығы 34 тіс.

Көбею және өмір сүру циклі

Үш түсті жарғақ маусымдық көбейеді, жұптасу (жыныстасу) қысқы ұйқыға кірер алдында күзде жүзеге асады. Дегенмен, аналықтарда жұмыртқалау көктемге дейін болмайды, ал аналықтары қыс бойы еркектердің спермасын жатырында сақтайды. Жүктілік (жүктілік) мерзімі шамамен қырық төрт күнге созылады, аналықтары маусым немесе шілде айында туады. Әдетте, балапандардың саны екіге жетеді. Жаңа туған егіздердің біріккен салмағы анасының босанғаннан кейінгі салмағының 58%-ын құрай алады. Туған кезде жас жарғанақтардың жүні болмайды және көздері жабық болады. Еркектер жалғыз өмір сүреді және отар құрмайды. Қыста үш түсті жарғақтар шахталарда, үңгірлерде немесе басқа да адам жасаған құрылыстарда қыстайды. АҚШ-тың Небраска штатындағы шахтада бірнеше жыл бойы жүргізілген зерттеу, жаз айларында шахтаның көбінесе еркектермен толы екенін көрсетті. Шахтаны бір уақытта пайдаланған үш түсті жарғанақтардың жалпы саны нөлден қырық үшқа дейін ауысты. Жарғанақтар қарашадан сәуірге дейін шаршаңқы күйде болды. Шахтада қыста жаздағыдан көбірек жарғанақтар ұялайды. АҚШ-тың Индиана штатындағы тасталған тағы бір шахтада зерттеушілер үш түсті жарғанақтың қыстау кезінде көбінесе (байқаулардың 96,8% жалғыз жарғанақтар) жалғыз қоныстанатынын анықтады. Қысқы ұйқы кезінде еркектер орташа есеппен , ал аналықтар орташа есеппен жоғалтады.

Тамақ және азық іздеу

Үш түсті жарғақ жәндік жейтін жануар, 5 см-ге дейінгі ұсақ жемді тұтынады. Жемнің түрлеріне масалар, қоңыздар, құмырсқалар, көбелектер және цикадалар кіреді. Ол су жағасында немесе орман шеттерінде баяу, шарлап ұшу арқылы азықтанады. Үш түсті жарғақ – бірнеше түрлі эндопаразиттердің (ішкі паразиттердің) және эктопаразиттердің қожайыны. Оның гуаносынан (дәлелінен) Eimeria (Eimeria heidti) түрінің оцисттері (споралары) табылды. Үш түсті жарғақ 2006 жылы АҚШ-қа келген ақ мұрын синдромы саңырауқұлағының салдарынан қырылдануға ұшырады, АҚШ-тың көптеген штаттарында 70% және одан да көп жоғалтулар тіркелді. Бұл ауру қыс мезгілінде жарғақтардың терісіне қоныстанып, оларды оятып, шектеулі май қорын жұмсап, өлімге алып келеді. Оның саны күрт азайғанмен, кейінгі зерттеулер олардың саны тұрақтап қалуы мүмкін екенін көрсетті, бірақ бұрын көптеген жарғақтар қыстаған гибернакулаларда енді бес жарғақтан да аз немесе тіпті жалғыз ғана кездеседі.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Үш түсті жарғанат Солтүстік Американың шығысында кеңінен таралған, оның таралу аймағының оңтүстік шегі Орталық Америкада, ал солтүстік шегі Канаданың оңтүстігінде орналасқан. 1980-жылдардан бері оның таралу аймағы кеңейіп, батысқа қарай АҚШ-тың Колорадо, Нью-Мексико, Оңтүстік Дакота және Вайоминг штаттарына жетті. Бұған қоса, оның таралу аймағына Ұлы көлдер бассейні де енді.

Қорғау

2018 жылдан бастап IUCN оны осал түрлер тізіміне енгізді. 2008 жылы, алайда, ол ең аз қызығушылық тудыратын түр деп саналды, бұл IUCN-ның ең төменгі қорғау басымдығы. Осы екі бағалаудың арасында саңырауқұлақтық ауру – ақ мұрын синдромы Солтүстік Американың шығысында кеңінен таралып, үш түсті жарғанатқа ауыр зиян келтірді. Тәуекел астындағы жануарлар мен өсімдіктердің жағдайы жөніндегі комитет 2012 жылдан бастап үш түсті жарғанатты Канадада жойылуға жақын түрлердің тізіміне қосты. 2016 жылы Биологиялық әртүрлілік орталығы және Жабайы табиғатты қорғаушылар 1973 жылғы Жойылуға жақын түрлер туралы заңға сәйкес үш түсті жарғанатты тізімге енгізу туралы петицияны АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметіне (USFWS) ұсынды. USFWS петиция түрді "қатерлі" немесе "жойылу қаупі бар" деп тізімдеуге негіз болатынын анықтады. 2022 жылдың қыркүйегінде USFWS Биологиялық әртүрлілік орталығының сотқа шағымынан кейін, Жойылуға жақын түрлер туралы заң бойынша үш түсті жарғанатты қатерлі түр ретінде қорғайтынын жариялады.

Адамдармен қарым-қатынас

Күміс түсті жарғақпен қатар, үш түсті жарғақ – АҚШ-тағы жарғақтардан туындаған адамдардың құтыру ауруына шалдығу жағдайларының 70% -іне жауапты құтыру вирусының екі түрінің бірі. Үш түсті жарғақпен адамдар сирек кездеседі және құтыру ауруын анықтау үшін жіберілмейді, 2017 жылы АҚШ-та бар болғаны отыз бір адам құтыру ауруына тексерілді. Олардың арасында біреуінің (3,4%) нәтижесінде вирус анықталды.