Кіріспе

Сүтқоректілер отбасы

Ат жарғақтары – Rhinolophidae отбасының жарғақтары. Қазіргі кезде 106 түрі бар Rhinolophus туысына қоса, жойылып кеткен Palaeonycteris туысы да белгілі. Ат жарғақтары Ескі әлемнің жапырақты мұрынды жарғақтарымен (Hipposideridae отбасы) тығыз байланысты, кейде олар Rhinolophidae-ге қосады. Ат жарғақтары алты кіші туысқа және көптеген түрлік топтарға бөлінеді. Барлық ат жарғақтарының соңғы ортақ ата-бабасы 34–40 миллион жыл бұрын өмір сүрген, бірақ отбасының географиялық тамырлары қайда екені белгісіз, және оның биогеографиясын анықтау әрекеттері нәтижесіз болды. Олардың таксономиясы күрделі, себебі генетикалық деректер көптеген жасырын түрлердің болуын көрсетеді, сондай-ақ бұрын танылған таксондардан аз генетикалық айырмашылықтары бар түрлерді де анықтайды. Олар Ескі әлемде, көбінесе тропикалық немесе субтропикалық аймақтарда кездеседі, оның ішінде Африка, Азия, Еуропа және Океания бар. Ат жарғақтары шағын немесе орташа мөлшердегі микрожарғақтар болып саналады. Салмағы әртүрлі, ал алдыңғы қанаттарының ұзындығы және басы мен денесінің жалпы ұзындығы да түрліше. Көптеген түрлердегі жұмсақ және ұзын жүні қызыл қоңыр, қара немесе ашық қызғылт сары түсті болуы мүмкін. Олар өздерінің ерекше атқа ұқсайтын мұрын жапырақтарынан аталған. Мұрын жапырақтары эхолокацияға көмектеседі; ат жарғақтары жоғары деңгейдегі эхолокацияға ие, қоршаған ортадағы кедергілер көп болған жерлерде олжаны анықтау үшін жоғары жиілікті және тұрақты сигналдарды пайдаланады. Олар жәндіктер мен өрмекшілерді аулайды, олжаға тікелей ұшып түседі немесе жапырақтардан жинайды. Олардың жұптасу жүйесі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ кем дегенде бір түрі моногамды, ал екіншісі полигамды. Жүктілік шамамен жеті аптаға созылады және әдетте бір бала туады. Өмір сүру ұзақтығы алты немесе жеті жылды құрайды, бірақ бір үлкен ат жарғағы 30 жылдан астам өмір сүрген. Ат жарғақтары кейбір аймақтарда адамдар үшін аурудың көзі, сонымен қатар тағамдық және дәстүрлі медицина мақсатында қолданылады. Бірнеше түр SARS-қа байланысты коронавирустардың табиғи резервуарлары болып табылады, және деректер олардың SARS CoV резервуарлары екенін көрсетеді, бірақ адамдар маскалы пальма циветтері сияқты аралық жануарлардан инфекцияға ұшу қаупіне тап болуы мүмкін. Алғашқыда Rhinolophus Vespertilionidae отбасының құрамында болған. 1825 жылы британдық зоолог Джон Эдвард Грей Vespertilionidae отбасын кіші отбасыларға бөлген, олардың ішінде Rhinolophina деп аталатын кіші отбасы да болды. Ағылшын зоологы Томас Белл 1836 жылы Rhinolophidae терминін қолданып, ат жарғақтарын жеке отбасы ретінде алғаш рет таныды. Кейде Белл Rhinolophidae отбасының авторы ретінде танылса да, көбінесе Грейдің 1825 жылғы еңбегі авторлық құқыққа ие деп есептеледі. Ат жарғақтары Rhinolophoidea суперотбасының құрамына кіреді, олармен бірге Craseonycteridae, Hipposideridae, Megadermatidae, Rhinonycteridae және Rhinopomatidae отбасылары да бар. Rhinolophidae және Hipposideridae отбасыларына бөлгеннен кейін Rhinolophus туысы үшін 1934 жылы Rhinolphyllotis және 1951 жылы Rhinomegalophus деген қосымша туыстар ұсынылды, бірақ екеуі де кейін Rhinolophus туысына қайтарылды. Csorba және тағы басқалар 2003 жылы ұсынған бірнеше кіші туыстар бар: Aquias, Phyllorhina, Rhinolophus, Indorhinolophus, Coelophyllus және Rhinophyllotis. Ат жарғақтарының биогеографиясы жетік зерттелмеген. Әртүрлі зерттеулер отбасының Еуропа, Азия немесе Африкадан пайда болғанын болжайды. 2010 жылғы зерттеу отбасының Азияда пайда болғанын және олигоцен кезеңінде Африка мен Шығыс кладтарының тез эволюциялық таралуын көрсетті. Rhinolophidae отбасы бір ғана Rhinolophus туысын қамтиды. Отбасы да, туыс та монофилеттік екені расталған (олардың барлық ұрпақтары ортақ ата-бабадан шыққан). 2019 жылғы мәліметтер бойынша Rhinolophus туысында 106 түр сипатталған, бұл Myotis туысынан кейін екінші ең көп түрлі жарғанат туысы. Rhinolophus Афротропикалық аймақта жеткілікті зерттелмеген болуы мүмкін, бір генетикалық зерттеу аймақта он екіге дейін жасырын түр болуы мүмкін екенін көрсетті. Сонымен қатар, толық түр ретінде танылған кейбір таксондардың генетикалық айырмашылығы шамалы екені анықталды. Rhinolophus kahuzi Ruwenzori ат жарғағының (R. ruwenzorii) синонимі болуы мүмкін, ал R. gorongosae немесе R. rhodesiae Бушвельд ат жарғағының (R. simulator) синонимі болуы мүмкін. Сонымен қатар, Смитхерс ат жарғағы (R. smithersi), Коэн ат жарғағы (R. cohenae) және Мабу тауы ат жарғағы (R. mabuensis) –ның барлығы Хильдебрандт ат жарғағынан (R. hildebrandtii) аз генетикалық айырмашылықтарға ие. Бұл үш түрді толық түр ретінде тану Хильдебрандт ат жарғағын парафилеттік етеді. Rhinolophidae отбасының екінші туысы – жойылып кеткен Palaeonycteris, оның типтік түрі Palaeonycteris robustus. Palaeonycteris robustus төменгі миоцен кезеңінде өмір сүрген, оның қазба қалдықтары Франциядағы Сент-Жерен ле Пюйде табылған.

Сыртқы келбеті

Жылқының ілгегі ұшқыштары кішкентай немесе орташа микробаттар саналады. Көптеген түрлердің ұзын, жұмсақ түктері болады, бірақ жүнді және кіші жүнді жылқының ілгегі ұшқыштары (R. luctus және R. beddomei) өте ұзын, жүнді түктерімен ерекшеленеді. Кейбір түрлердегі еркектердің әрбір қолтығында жалған сүт безі болады. Жылқының ілгегі жоғарғы ерінден жоғары орналасқан, жұқа және жалпақ. Ланцет үшбұрышты, сүйір және қалталы болып, ұшқыштың көздерінің арасына қарай бағытталған. Селла – мұрынның ортасындағы жалпақ, қырқа тәрізді құрылым. Ол мұрын тесігінен кейін өсіп, бастан тік бұрышпен шығып тұрады. Бұл ұшқыштар отбасының арасында ерекшелік, себебі жаңа туған ұшқыштардың көпшілігі туған кезде кем дегенде бірнеше сүт тістерімен дүниеге келеді, олар тез арада тұрақты тістерге ауысады.

Бас сүйегінің артқы жағы

Оның көкірек жағындағы бірнеше сүйек – тұмсық, бірінші қабырға, екінші қабырғаның жартысы, жетінші мойын омыртқасы, бірінші көкірек омыртқасы – бірігіп, тұтас сақина құрайды. Бірінші саусақтан басқа, онда екі фаланга бар, олар жарғанаттар үшін ерекше жоғары жиілікте эхолокация жасайды, бірақ дене өлшемдеріне қатысты гиппосидеридтерге қарағанда төмен, ал көпшілігі эхолокация энергиясының басым бөлігін екінші гармонияға шоғырландырады. Патша атжегісі (R. rex) және үлкен құлақты атжегісі (R. philippensis) – энергияны екінші емес, бірінші гармонияға шоғырландыратын ерекше түрлердің мысалы. Олардың күшті иілген мұрын жапырақтары дыбыстың шығарылуын бағыттауға және қоршаған ортаның кедергісін азайтуға көмектеседі. Мұрын жапырағы жалпы параболалық рефлектор сияқты әрекет етеді, дыбысты бағыттайды және бір мезгілде құлақтың бір бөлігінен қорғайды. Суретте: жоғарыда – қанаттары қысқа және кең атжегісі, төменде – ұзын және тар қанатты босқұйрықты жарғанат. Атжегілер жәндіктермен қоректенеді, бірақ кейде олар өрмекшілер сияқты басқа да бунақденелілерді жейді. Көптеген атжегілер түнгі жануарлар болып, түнде азықтанады, бірақ Блайт атжегісі (R. lepidus) Тиоман аралында күндіз де азықтанады. Бұл аралда күндізгі жыртқыш құстардың жетіспеуіне байланысты деп болжанады. Олардың қанаттары өте кішкентай және дөңгелек, қанат жүктемесі төмен (яғни, дене массасына қатысты үлкен қанаттары бар) және қанат қисықтығы жоғары. Бұл факторлар оларға ептілікті арттырады және олар баяу жылдамдықпен тез және тар бұрылыстар жасауға қабілетті. Кейбір түрлер, әсіресе қоңыржай белдеу түрлері күзде жылдық көбейтілу маусымын өткізеді, ал басқалары көктемде көбейеді. Жүктілік шамамен жеті аптаға созылады, содан кейін бір бала туады, ол балапан деп аталады. Жеке дарақтар екі жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Өмір сәуірі әдетте алты-жеті жылдан аспайды, бірақ кейбір дарақтар өте ұзақ өмір сүруі мүмкін. Бір үлкен атжегіні бір кезде бағдалап, отыз жылдан кейін қайта табылған. Атжегілер қоңыржай, субтропикалық және тропикалық аймақтарда торпорға (ұйқыға) түседі. Қоңыржай аймақлардағы атжегілер қыс айларында гибернацияға (қысқы ұйқыға) түседі.

Жыртқыш және паразиттер

Жалпы алғанда, жарғанаттардың табиғи жауы аз. Аңқанақ жарғанаттардың жауына Accipitriformes (қызылқарлар, бүркіттер және тасқарлар) тобына жататын құстар, сондай-ақ сұңқарлар мен сұрғырлар кіреді. Кейбір жыландар олардың үңгірлерде тынығып жатқанда шабуылдай алады, ал үй мысықтары да оларды аулайды. 2019 жылы Италияның орталық бөлігіндегі жарғанаттар колониясының жанында жасалған зерттеуде тексерілген мысық нәжісінің 30% үлкен аңқанақ жарғанаттардың қалдықтарын қамтыды. Аңқанақ жарғанаттарда әртүрлі ішкі және сыртқы паразиттер кездеседі. Сыртқы паразиттерге (эктопаразиттерге) Eyndhovenia туысына жататын кенелер, Streblidae және Nycteribiidae тұқымдасына жататын "жарғанат шыбықтары", Ixodes туысына жататын қызыл кенелер және Rhinolophopsylla туысына жататын блохалар жатады. Олар сонымен қатар түрлі ішкі паразиттердің (эндопаразиттердің) әсеріне ұшырайды, оның ішінде Lecithodendrium, Plagiorchis, Prosthodendrium туыстарын құрайтын трематодалар және Potorolepsis туысын құрайтын лента құрттары бар.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Ат жегісі жарғанатының таралу аймағы көбінесе Палеотропикалық аймақта, бірақ кейбір түрлері Оңтүстік Палеарктикалық аймақта кездеседі. Үлкен ат жегісі жарғанатының географиялық ареалы ең кең, ол Еуропа, Солтүстік Африка, Жапония, Қытай және Оңтүстік Азияда таралған. Басқа түрлердің ареалы әлдеқайда шектеулі, мысалы, Андаман ат жегісі (R. cognatus) тек Андаман аралдарында ғана кездеседі.

Тамақ және дәрі ретінде

Микрожарғанаттардың аулау қарқыны мегажарғанаттарға қарағанда әлдеқайда төмен: жәндіктермен қоректенетін түрлердің тек 8% ғана тағам ретінде ауланады, ал Ескі әлем тропиктеріндегі мегажарғанат түрлерінің жартысы ауланады. Атжарғанаттар, әсіресе Сахара төңірегіндегі Африкада тағам үшін аулауға түседі. Африкада ауланатын түрлерге галцион атжарғанаты (R. alcyone), Гвинея атжарғанаты (R. guineensis), Хилл атжарғанаты (R. hilli), Хиллдер атжарғанаты (R. hillorum), Маклоуд атжарғанаты (R. maclaudi), Рувензори атжарғанаты, орман атжарғанаты (R. silvestris) және Зиама атжарғанаты (R. ziama) жатады. Оңтүстік-Шығыс Азияда Маршалл атжарғанаты (R. marshalli) Мьянмада, ал ірі қызыл атжарғанаты (R. rufus) Филиппинде тұтынылады. Солтүстік-Шығыс Үндістанның Ао Нага халқы астманы емдеу үшін атжарғанат етін пайдаланады. Экологиялық антрополог Уилл Туладхар Дуглас Непалдың невар халқының "әлдеқайда анық" басқа түрлермен қатар атжарғанаттарды "Cikā Lāpa Wasa" ("жарғанат майы") дайындау үшін қолданатынын мәлімдеді. Өлген жарғанаттарды орап, тығыз жабылатын май құтыларына салады; май ерекше және жағымсыз иіс шығарғанда дайын болады. Жарғанат майының дәстүрлі медициналық қолданылуының бірі – құлаққа кіретін, миды жейтін "құлақ жәндіктерін" (деген сөздер мигреньдің себептерін түсіндіру үшін қолданылады) жою. Сондай-ақ, ол шаштың түсуіне және жартылай салқаулыққа қарсы ем ретінде де қолданылады. Сенегалда ақыл-ой ауруларын емдеу үшін атжарғанаттарды қолданатын құралымдар туралы әңгімелер бар; ал Вьетнамда фармацевтикалық компания жыл сайын дәрілік мақсатта атжарғанаттың гуаносын пайдаланатынын хабарлады.