Кіріспе

Американдық суретші-карикатурист Дон Мартин (18 мамыр 1931 – 6 қаңтар 2000) – 1956 жылдан 1988 жылға дейін «Mad» журналында ең көп жарияланған американдық суретші-карикатурист. Оның үлкен танымалдылығы мен ықпалы соншалық, журнал Мартинді «Mad журналының ең қатыгез суретшісі» деп жариялаған.

Алғашқы жылдар

1931 жылы 18 мамырда Нью-Джерси штатының Патерсон қаласында дүниеге келіп, жақын маңдағы Бруксид және Мористоун қалаларында өскен Мартин 1949 және 1951 жылдар аралығында Ньюарк көркем және өнеркәсіптік өнер мектебінде иллюстрация және бейнелеу өнерін оқыды. Кейін 1952 жылы Филадельфиядағы Пенсильванияның Бейнелеу өнер академиясын бітірді. 1953 жылы ол түрлі офсеттік баспа клиенттеріне макеттер мен техникалық материалдарды дайындаудан бұрын қысқа мерзімге терезе безендіруші және рама жасаушы болып жұмыс істеді, содан кейін еркін карикатурист және иллюстратор ретінде мансабын бастады. Мартиннің жұмысы алғаш рет 1956 жылдың қыркүйек айындағы «Mad» журналында жарияланды. Мартин өмірі бойы көздерімен мәселелерге тап болды. Ол екі рет мүйіз қабықшасын алмастыру операциясын жасады: біріншісі 1949 жылы, 18 жасында, ал екіншісі – қырық жыл өткен соң, 1989 жылы. Бірінші операциядан кейін Мартиннің басын үш күн бойы қозғалмауы үшін құммен толтырылған қаптармен бекітіп ұстауға тура келді. «Mad» журналымен жұмыс істеуден бұрын Дон Мартин «Prestige Records» үшін бірнеше әйгілі джаз орындаушыларының альбомдық мұқабаларын салған, соның ішінде Майлз Дэвистің 1956 жылғы «Miles Davis and Horns» (Prestige LP 7025) альбомын. Ол сондай-ақ «The Art Farmer Septet» (Prestige LP 7031), Сонни Стит / Бад Пауэлл / Дж. Дж. Джонсон (Prestige LP 7024), Кай Виндингтің «Trombone By Three» (Prestige LP 7023) және Стэн Гетцтің «The Brothers» (Prestige LP 7022) альбомдарының мұқабаларын жасады. «Олар әлі де осы мұқабаларды пайдаланып жүр», - деді Мартин 1985 жылы «Orlando Sentinel» газетіне берген сұхбатында. «Менің 50 долларым болды». Ол сонымен қатар құттықтау карточкаларын, джаз және ғылыми-фантастикалық журналдарға иллюстрациялар салған.

Mad-пен бірге мансап

Мартин 1956 жылы өзінің портфолиосын Mad кеңсесіне алып келді және бірден жұмысқа қабылданды. "Мен оларға алғаш рет көрсеткен суреттерім тым қатаң болған", - деп еске түсірді ол кейін. "Дизайн сапасы да тым жабық болды, мен өте жұқа сызықтар қолдандым. Олар мені аздап босаңсуға ынталандырды, мен де солай жасадым". Мартиннің туындыларында көбінесе фантастикалық оқиғалар, тіпті кейде кеңістік-уақыт заңдарын тікелей бұзушылықтар кездессе де, оның комикстері әдетте "Парктегі тыныш күн" немесе "Жағажайдағы бір сағат" сияқты қарапайым, жалпылама атаулармен аталатын. "Импрессионист" атты алты бөлімді комиксте, сыртқы суретшіні өзінің холстына жауып, оның қалдықтарын абстрактілі сурет ретінде көрсету арқылы танымал суретшіге айналған бұқа бейнеленген. "Майами автобус станциясындағы бір түнді" көрсететін төрт бөлімді комиксте, "Ақша айырбастау" деген жазуы бар машинаға ақша салған ер адам әйелге айналады. Тағы бір әзілде, бір адамды булы дөңгелек басып кетеді, бірақ екі жаяу жүргіштің араласуы арқасында ол құтқарылады, олар оны қағаз ұшақтай бүктеп, ең жақын ауруханаға лақтырады.

Маған жұмыс керек

Mad-пен жұмыс істеген соңғы жылдары Мартин баспагер Уильям Гейнспен ескі Mad мақалаларының және «The Self Made Mad» сияқты жаңа жинақтармен шығарылған мультфильмдердің қағаз жинақтарының роялтилері үшін дауласты. Гейнс Мартиннің бастапқы беттік төлемақысы Mad журналында және кез келген форматтағы болашақ қайта басылымдарда жариялануға арналғанын талап етті. Мартин қарсылық білдіріп, бір кезде осы жұмыстың «бір реттік төлем» принципінен кейін 1 миллион доллардан астам роялтиден айырылғанын мәлімдеді. Кейін Мартин Конгресс тақырыптық комиссиясында еркін тағылымдамадағы суретшілердің құқықтары туралы куәлік берді. «Меніңше, ол бақытты болды», - деді әріптес Cracked суретшісі Дэн Клоуз. «Ол Mad-тің құрметтелгенін, ал Cracked-ті жек көрінетінін ешқашан байқамаған сияқты». Cracked журналымен алты жыл жұмыс істегеннен кейін Мартин журналдан кетіп, бір жылдан соң өзінің қысқа өмір сүрген «Don Martin Magazine» басылымын іске қосты. Онда ол авторлық құқығын сақтаған ескі Mad қағаз кітаптарының қайта басылымдарына орын берді. Бірінші нөмірде Мартиннің өзі жүргізген, түсініксіз «сұхбат» жарияланды, онда ол: «Менің агентім менің Mad-те осы уақытқа дейін жұмыс істегенім үшін ақымақ екенімді ойлайды», - деді, содан кейін Cracked-те өткен уақытына деген құрметін білдірді. 1991 жылы Мартин Лос-Анджелес Таймс газетіне Mad-тің жақын және тайпалық атмосферасына шағымданып, «Ондағы адамдар оны үлкен отбасы сияқты жақсы нәрсе деп санайды. Мен бұл тек Билл Гейнс үшін жақсы нәрсе екенін түсіндім. Мен сол жылдар бойы өте адал болдым, Mad журналы үшін бірдеңе жазғаным үшін жұмыстан бас тарттым, бұл абсурд». 1989 жылдан 1993 жылға дейін Дон Мартин «The Nutheads» атты күнделікті комиксті жасады, онда «Glump’s Market» дүкенінде жұмыс істейтін отбасы бейнеленген. Кейіпкерлердің қатарында ана мен әке, Хейзел мен Натли, және олардың екі баласы, Макадамия мен кішкентай Наткин болды. Ол қысқа мерзімге Universal Press Syndicate арқылы таратылды, содан кейін Мартин оны қайта жаңғыртып, өзі таратуды ұйымдастырды. Көздің дегенеративті ауруына қарамастан, Мартин 1990 жылдар бойы арнайы үлкейту құралдарын қолдана отырып, сурет салуын жалғастырды. Мартин Ұлттық карикатурашылар қоғамының және Графикалық суретшілер гильдиясының (GAG) мүшесі болды. 1997 жылы даудан кейін ол GAG-дан кетіп, олардан алған сыйлықты қайтарды.

Жеке өмір және өлім

1972 жылы The Miami Herald газетіне сұхбат бергеннен кейін, газет Мартин мен оның отбасының суретін түсіріп, мақаламен бірге жариялауды жоспарлады. Мартин бас тартты. Бірақ, ол сол кезде толық мөлшердегі кейіпкерлердің бетперделерін салған, және Мартин, оның әйелі Розмари мен ұлы Макс бұл бетперделерді киіп, жарияланған портрет үшін поза берді. 1979 жылы ол Норма Хейнс (Мартин) -ға үйленді. Олардың некесі өмірінің соңына дейін жалғасты. 2000 жылы ол 68 жасында Флорида штатының Коконат-Гроув қаласында рактан қайтыс болды.

Марапаттар мен құрметтер

Мартин 1980 жылы Орландо комиксонында Игнац сыйлығымен марапатталды. Ол 1981 және 1982 жылдары Ұлттық карикатурашылар қоғамының арнайы сыйлығын алды, Мартиннің комикстері сондай-ақ Cartoon Network-тің Mad және Fox эскиз бағдарламасында MADtv-ге бейімделді. Картинист Джефф Смиттің Bone эпикалық графикалық романындағы Fone Bone кейіпкерінің аты Fonebone-ден алынған, бұл Мартин өзінің Mad журналында пайда болған көптеген кейіпкерлерге берген жалпы фамилиясын білдіреді. No 307 эпизодта, "Жер ақымақ болып тұрған күн" (2001), Мэтт Гронингтің фантастикалық Futurama анимациялық телехикаясының басты кейіпкері Гермес Конрад "Дон Мартин 3" деп аталатын планетаны атап өтті, ол "kerflooey" болды, бұл Мартиннің дыбыс эффекттерінің біріне жасалған ишара. "Астронавттар ғарышта қалып қойды" телеарнасының Mystery Science Theater 3000 (305-ші эпизод) бағдарламасында көрсетілген фильмде әртүрлі визуалды қару дыбыс эффекттері (мысалы, "БАНГ!" дыбыс эффектісі шығаратын туы бар мылтық) қамтылған. Динамиттен "КАЧОВ" деген жазуы бар баннер жасалып, шоу кейіпкерлерінің бірі: "Качов? Качов?! Не, Дон Мартин енді сіздермен жұмыс істеп жүр ме?!" 2007 жылы Running Press Мартиннің Mad журналындағы толық еңбектерінің екі томдық жинағын шығарды. Мартиннің ең танымал оқиғаларының бірі - Ұлттық Гориллалар костюмі күніне сүйеніп, жанкүйерлер 31 қаңтарда гориллалар костюмін киіп, Ұлттық Гориллалар костюмі күнін атап өтеді. 1963 жылы "Дон Мартин қайта келді" атты кітапта жарық көрген оқиғаның нақты күні көрсетілмеген.