Кіріспе
Цинамалдегид - C9H8O немесе C6H5CH=CHCHO формуласы бар органикалық қосылыс. Табиғатта негізінен транс (E) изомері түрінде кездесетін ол, қызыл майға (қантекеге) хош иіс пен дәм береді. Бұл фенилпропаноид, ол шикимат жолы арқылы табиғи түрде синтезделеді. Ашық сары, тұтқыр сұйықтық қантеке ағашының және Cinnamomum туысына жататын басқа да түрлердің қабығында кездеседі. Қантеке қабығының эфир майының шамамен 90% құрамы цинамалдегидтен тұрады. Цинамалдегид нашар сақтау немесе тасымалдау жағдайларынан туындаған тотығу салдарынан стиролға ыдырайды. Стирен, әсіресе жоғары ылғалдылық және жоғары температура жағдайында пайда болады. Сондықтан қызыл майда (қантекте) аздаған мөлшерде стирен кездеседі.
Құрылымы мен синтезі
Цинамалдегидті 1834 жылы Жан Батист Дюма мен Евгений Мелхиор Пелиго корица эфир майынан бөліп алды, ал 1854 жылы итальян химигі Луиджи Чиоцца зертханада синтездеді. Табиғи өнім – транс-цинамалдегид. Молекула қанықпаған альдегидке жалғанған бензол сақинасынан тұрады. Сондықтан, молекуланы акролеиннің туындысы деп қарастыруға болады. Оның түсі π → π* өтуге байланысты: акролеинмен салыстырғанда конъюгацияның күшеюі бұл жолақты көрінетін спектрге қарай жылжытады.
Биосинтез
Циннамалдегид кеңінен таралған, ал оған жақын байланысты қосылыстар лигнинді құрайды. Мұндай барлық қосылыстар фенилаланиннен басталып, түрленуге ұшырайтын биосинтез процесі арқылы жасалады. Циннамалдегидтің биосинтезі L-фенилаланиннің фенилаланин аммоний лиазасы (PAL) әсерінен цинамо қышқылына деаминациялануымен басталады. PAL бұл реакцияны тотықсыздандыру деаминациясы арқылы катализдейді. Бұл деаминация PAL-дың MIO протездік тобына тәуелді. PAL транс-цинамо қышқылын құрайды. Екінші қадамда 4-кумарат-КоА лигазасы (4CL) цинамо қышқылын қышқыл-тиол байланысы арқылы цинамоил-КоА-ға айналдырады. 4CL бұл реакцияны екі кезеңде іске асырады. 4CL гидроксицинамат-АМФ ангидридін түзетіп, содан кейін ацил аденилаттың карбониліне нуклеофилдік шабуыл жасайды. Ақырында, цинамоил-КоА ЦКР (цинамоил-КоА редуктазасы) катализаторымен NADPH арқылы циннамалдегидке дейін тотықсыздандырылады.
Дайындық
Зертханалық синтездеудің бірнеше әдістері бар, бірақ циннальдегидті циннамон қабығының майын бумен айну арқылы ең экономикалық тұрғыдан тиімді алуға болады. Бұл қосылысты цинамил спирті (циннальдегидтің спирт түрі) сияқты байланысты қосылыстардан дайындауға болады, бірақ байланысы жоқ қосылыстардан алғашқы синтез бензальдегид пен ацетальдегидтің альдоль конденсациясы арқылы жүзеге асты; бұл процеске Генри Ричмонд 1950 жылдың 7 қарашасында патент алды.
Дәмдеуіш ретінде
Цинамалдегидтің ең көп қолданылатын саласы – шайнама желім, балмұздақ, тәттілер, электрондық сұйықтықтар мен сусындарға дәм беру. Қолданылу мөлшері 9-ден 4900 миллиондық бөлікке (ppm) дейін (яғни 0,5%-дан кем) жетеді. Ол сондай-ақ, табиғи, тәтті немесе жемісті хош иісі бар кейбір парфюмерияларда қолданылады. Бадам, шабдалы, ирис және басқа да хош иістерге жағымды аромат беру үшін бұл қосылыс ішінара қолданылуы мүмкін. Цинамалдегид азық-түлік бұлдаушысы ретінде де қолданылады; цинамалдегидпен хоштандырылған қарағай қабығының ұнтағын ұнтақ корица ретінде сатуға болады. Кейбір таңғы асқа арналған жаңғақтарда 187 ppm цинамалдегидге дейін кездеседі.
Агрохимиялық зат ретінде
Цинамалдегид маса личинкаларына қарсы қауіпсіз және тиімді инсектицид ретінде сынақтан өткен. 29 ppm цинамалдегид концентрациясы 24 сағат ішінде Aedes aegypti масасы личинкаларының жартысын өлтіреді. Транс-цинамалдегид ересек масаларға қарсы күшті фумигант және тиімді репеллент ретінде әрекет етеді. Одан әрі, ол антибактериялық және антифунгаль қасиеттерге ие.
Түрлі пайдалану
Цинамалдегид – болат және басқа да қорытпалардың коррозиясын тоқтатушы. Ол металл бетінде қорғаушы қабат түзеді деп саналады.
Деривативтер
Цинамалдегидтің көптеген туындылары коммерциялық тұрғыда пайдалы. Дигидроцинамил спирті (3 фенилпропанол) табиғатта кездеседі, бірақ цинамальдегидті екі рет гидрлеу арқылы өндіріледі. Оның хош иісі гиацинт пен сиреньге ұқсас. Цинамил спирті де табиғатта кездеседі және сирень иісімен ерекшеленеді, бірақ оны да цинамальдегидтен алуға болады. Дигидроцинамальдегид алкен тобының таңдамалы гидрлеуі арқылы өндіріледі. α Амилциннамалдегид және α гексилциннамалдегид маңызды коммерциялық хош иіс заттары болып табылады, бірақ олар цинамальдегидтен жасалмайды. Цинамалдегид сезімтал адамдарда аллергиялық контакттық стоматитке себеп болуы мүмкін, алайда осы қосылысқа аллергия сирек кездеседі деп саналады.
ДНҚ-ны жөндеу
Цинамалдегид – диеталық антимутаген, ол туындаған және спонтанды мутацияларды тиімді тежейді. Эксперименттік деректер көрсетіп тұрғандай, циннамалдегид бактерия Escherichia coli және адам жасушаларында ДНҚ зақымдануының бір түрін тудырады, бұл рекомбинациялық ДНҚ жөндеуін шақырып, одан кейін спонтанды мутацияларды азайтады. Егешқұйрықтарда, циннамалдегидті егешқұйрықтарға рентген сәулесінен кейін ауыз арқылы берген кезде, рентген сәулесінен туындаған хромосомалық аберрациялар азайды, бұл, мүмкін, циннамалдегид ДНҚ жөндеуін ынталандырғандықтан болды.