Өмір

Лексис 1859 жылы Бонн университетін бітірді, онда ғылым мен математиканы оқыды. Содан кейін ол біраз уақыт түрлі жұмыстармен айналысты және 1861 жылы әлеуметтік ғылымдарды оқу үшін Парижге барды. Дәл сол жерде Лексис Адольф Квелеттің еңбектерімен танысты, оның әлеуметтік ғылымдарға сандық тәсілі Лексистің көптеген жұмыстарын бағыттады. Парижде шамамен он жыл өткізіп, кейін Страсбургте (Франция) оқытушы болып жұмыс істеді. Осы кезеңде Лексис өзінің алғашқы кітабын ("Халық статистикасы теориясына кіріспе") жазып, 1875 жылы жариялады. Ол кезде ол қазіргі Тарту, Эстониядағы Дорпат император университетінде (қазіргі Тарту университеті) сабақ беріп жүрді. 1876 жылдан бастап Лексис Фрайбург университетінің экономика кафедрасын басқарды. Фрайбургтегі сегіз жылдық қызметі кезінде жазған мақалалары статистика тарихшысы Стивен Стиглердің пікірінше, "оның ең маңызды статистикалық еңбегі" болды. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – 1879 жылы жарық көрген "Статистикалық қатарлардың тұрақтылығы теориясы" атты мақаласы, онда қазір Лексис коэффициенті деп аталатын шама енгізілді. Лексис Фрайбургтен Бреслау университетіне көшті, бірақ онда аз ғана уақыт – 1884 жылдан 1887 жылға дейін қалды. Содан кейін Геттингенге көшіп, сол қаланың университетінде жұмыс істеді. 1895 жылы ол университеттегі актуарлық ғылымдар курсын ашты, Германиядағы алғашқы осындай курс. 1901 жылы Лексис Германияның Федералдық сақтандыру қадағалау кеңсесі жанындағы Сақтандыру консультативтік кеңесінің мүшесі болды. Ол 1914 жылы қайтыс болғанға дейін Кеңес құрамында қалды. Өмірінің соңғы кезеңінде Лексис тағы екі кітап жариялады: "Халық және әлеуметтік статистика туралы зерттемелер" (Йена: Густав Фишер, 1903) және "Жалпы экономика" (Лейпциг: Тейбнер, 1910). Ол сонымен қатар неміс білім беру жүйесі туралы кітапты редакциялады.

Жұмыс

Өзінің кәсіби өмірі бойы Лексис демография, экономика және математикалық статистика сияқты алуан түрлі тақырыптарда кітаптар мен мақалалар жариялады. Дегенмен, осы еңбектерінің көпшілігі ұзаққа сақталған жоқ. Бүгінде Лексис есімдерімен байланысты екі нәрсе – Лексис қатынасы мен Лексис диаграммасы арқылы көбінесе еске алынады. Оның өлім-өлшім теориясы да соңғы кезде қайта қызығушылық тудырып отыр.

Лексистік қатынас

Lexis үшін уақыт сериясы "тұрақты" болған жағдайда, егер байқалған көрсеткіштерді тудыратын негізгі ықтималдық жылдан жылға (немесе, жалпы алғанда, бір өлшем кезеңінен келесіге дейін) өзгермейтін болса. Қазіргі заманғы терминологияны қолдану арқылы мұндай уақыт сериясы нөлдік реттік жылжымалы орташа серия деп аталады (сонымен қатар ақ шу процесі деп те аталады). Lexis көптеген сериялардың тұрақты емес екенін білген. Тұрақты емес сериялар үшін ол негізгі ықтималдықтардың уақыт өте келе өзгеретінін, оған ол "физикалық" күштердің әсер ететінін (байқалған көрсеткіштің негізгі ықтималдықтан өзгеше болуына себеп болатын кездейсоқ "маңызсыз" күштерден өзгеше) есептеген. 1879 жылғы "Статистикалық сериялардың тұрақтылығы теориясы туралы" мақаласында Lexis тұрақты және тұрақсыз уақыт серияларын ажырату әдісін жасау міндетін қойды. Осы мақсатта Lexis (i) байқалған көрсеткіштердің ықтимал қатесі мен (ii) егер байқалған көрсеткіштердің әрқайсысы үшін негізгі ықтималдықтар барлық байқаулар бойынша байқалған орташа көрсеткішке тең болса, күтілетін ықтимал қате арасындағы қатынасқа тең тест статистикасын құрды. Ол бұл қатынасты Q деп атады. Содан кейін Lexis, егер Q 1-ге жеткілікті жақын болса, онда уақыт сериясы "қалыпты таралу" деп аталатын құбылысты көрсетеді және оны тұрақты деп санауға болады деп болжады. Егер Q 1-ден едәуір үлкен болса, онда серияда "супернормальды таралу" байқалады және физикалық күштер байқаулардың өзгеруіне айқын әсер етеді деген қорытынды жасау керек. Lexis "қалыпты" және "супернормальды" таралуды ажырататын шегі ретінде 1,41 (яғни, 2-нің квадрат түбірі) Q мәнін пайдаланды. "Статистикалық сериялардың тұрақтылығы" - Оксфорд статистикалық сөздігінде Lexis-тің еңбектерінен сілтеме жасалған жалғыз еңбек. Бұл сонымен қатар Стиглердің "Статистика тарихында" кеңінен талқыланған жалғыз еңбек. Дегенмен, Стиглер талқылауын осы жұмысты сәтсіздік деп бағалаумен аяқтады. Стиглер үшін оның басты құндылығы - бұл саладағы басқа зерттеушілер арасындағы пікірталас болды. Осы басқа зерттеушілер, емес Lexis, уақыт сериясын талдаудың қазіргі заманғы ғылымын құрды.

Лексистік диаграмма

Ол әр түрлі формада кездесуі мүмкін, бірақ әдеттегі Лексис диаграммасы – жеке адамның немесе бір жастағы топтың өмірлік жолының графикалық бейнесі. Диаграммада әрбір өмірлік жол екі өлшемді жазықтықта түзу сызық түрінде көрсетіледі, мұнда бір өлшем уақытты, екіншісі жасты көрсетеді. Лексис диаграммаларын демографтар арасында жиі қолданады, сондықтан олар көбінесе Лексис диаграммасы екені айтылмай-ақ пайдаланылады. Лексис алғашқы кітабында – «Халық статистикасы теориясына кіріспе» (Страсбург: Трубнер, 1875) – осы диаграмманы таныстырды. Дегенмен, уақытқа қарсы жас диаграммасын пайдалану идеясы басқа авторлармен шамамен бір уақытта дамыған болуы мүмкін. Толығырақ ақпарат алу үшін Vandeschrick (2001) мақаласын қараңыз.

Өлім-жітім теориясы

1877 жылы жарияланған "Адам қоғамындағы жаппай құбылыстар теориясы" (Фрайбург: Wagnersche Buchhandlung) атты кітабында Лексис барлық адам өлімдерін үш түрге бөлуге болатынын ұсынды: (i) қалыпты өлімдер, (ii) нәресте өлімдері және (iii) ерте жастағы өлімдер. Ол сондай-ақ, қалыпты өлімдердің кездейсоқ күштерге тәуелді екенін, егер нәрестелер мен басқа да ерте жастағы өлімдер болмаса, адамдардың қайтыс болатын жасы қалыпты (яғни Гаусс) үлестірілімін көрсетерін айтты. Бұл жастардың орташасы көптеген ересектердің өліміне қатысты байқалатын жасқа тең болады (яғни, өлімдегі модальдық жас), тіпті байқаулар нәрестелер мен басқа да ерте жастағы өлімдердің болуымен жүргізілсе де. Қоса берілген диаграммада қалыпты өлімдер 70 жастан сәл жоғарыда орналасқан, тік бағыттағы көлеңкеленген қоңырау пішіндес аймақпен көрсетілген; нәресте өлімдері 0 жастан басталатын көлеңкеленбеген аймақпен, ал ерте жастағы өлімдер нәресте және қалыпты өлімдерді байланыстыратын көлденең көлеңкеленген аймақпен бейнеленген. Лексис теориясы замандастары арасында бірқатар талқылауларға себеп болғанмен, өмір сүру ұзақтығының және жасқа байланысты өлім-жітімнің дәстүрлі демографиялық көрсеткіштерін алмастырмады. Дегенмен, соңғы зерттеулер өлімдегі модальдық жастың қарттардың өмір сүру ұзақтығының өзгеруін қадағалау үшін пайдалы статистика болуы мүмкін екенін көрсетеді. Лексис теориясына замандас жауаптардың шолуы үшін Véron және Rohrbasser (2003) еңбегінің IV бөлімін ("Лексис гипотезасының 19-ғасырдың соңындағы қабылдануы") қараңыз. Өлімдегі модальдық жастың қазіргі қолданылуы туралы талқылау үшін Horiuchi және авторлар (2013) еңбегіне жүгініңіз.