Владислав Борткевич: Ресейлік экономист және статистик ғалымы

Кіріспе

Ресейлік экономист және статистик Ладислав Иосифович Борткевич (орысша Владислав Иосифович Борткевич, немісше Ладислав фон Борткевич немесе Ладислав фон Борткевич) (7 тамыз 1868 – 15 шілде 1931) – польшалық тегі бар ресейлік экономист және статистик. Ол Пуассон таралымының – дискретті ықтималдық таралымының қолданбалы статистикада қалай пайдалы болатынын көрсететін кітап жазды және математикалық экономикаға үлес қосты. Ол өмірінің көп бөлігін Германияда өткізіп, Страсбург университетінде (Privatdozent, 1895–1897) және Берлин университетінде (1901–1931) оқытумен айналысты.

Өмір және жұмыс

Ладислаус Борткевич Санкт-Петербургте, Ресей империясында, екі поляк этникалық ата-анасының отбасында дүниеге келді: Йозеф Борткевич және Хелена Борткевич (құрметті Рокицкая). Оның әкесі Ресей империясының армиясында қызмет еткен поляк дворяны болған. Борткевич 1890 жылы құқық факультетін бітірді. 1898 жылы ол «Шағын сандар заңы» деген атпен Пуассон таралуы туралы кітап жариялады. Осы кітапта ол алғаш рет үлкен популяцияда сирек кездесетін оқиғалар, оқиғалардың ықтималдығы әртүрлі болған жағдайда да, Пуассон таралуын сақтайтынын атап өтті. Осы кітап пруссиялық жылқының тепкенінен алынған деректерді танымал етті. Деректер 20 жыл ішінде 14 кавалерия корпусының әрқайсысында жылқының тепкенінен қаза тапқан сарбаздардың санын көрсетті. Борткевич осы сандар Пуассон таралуын ұстанатынын көрсетті. Кітапта балалардың өзіне-өзі қол жұмсауы туралы деректер де қарастырылған. Кейбіреулер Пуассон таралуын «Борткевич таралуы» деп атау керек деп ұсынады. Саяси экономикада Борткевич «Капиталдың» соңғы екі томында Карл Маркстің өндіріс схемасын талдауымен маңызды рөл атқарады. Борткевич Маркс еңбегіндегі трансформация мәселесін анықтады. Дмитриевтің Рикардоға жасаған талдауына сүйене отырып, Борткевич Маркс қолданған деректер жалпы пайда ставкалары мен салыстырмалы бағаларды есептеу үшін жеткілікті екенін дәлелдеді. Маркс трансформациялау процедурасы дұрыс болмаса да – өйткені ол бағалар мен пайда ставкалары есептеуді бірдей емес, бірінен кейін бірі жүргізді, Борткевич марксистік аяқта дұрыс нәтижелерге жетуге болатынын көрсетті, яғни тұрақты капитал және өзгермелі капитал сияқты марксистік айнымалыларды қолдану арқылы үш секторлық модельде пайда ставкалары мен салыстырмалы бағаларды алуға болады. Бұл «Марксистік жүйені түзету» Борткевичтің классикалық және марксистік экономикаға жасаған маңызды үлесі болды, бірақ ол Пол Свизидің 1942 жылғы «Капиталистік даму теориясы» кітабына дейін толығымен назардан тыс қалды. Пьеро Сраффа (1960) классикалық және марксистік талдау үшін бірдей әдістің толық жалпыламасын ұсынды. Борткевич Германияның Берлин қаласында қайтыс болды. Оның еңбектері, соның ішінде кең көлемді хаттар жинағы (1876-1931 жылдар аралығындағы 1000-ге жуық хат), Швецияның Уппсала университетінде сақталған, Леон Вальрамен болған хат алмасудан басқа, ол АҚШ-тағы Вальра зерттеушісі Уильям Джаффенің жинағына қосылды.

Ladislaus Bortkiewicz was born in Saint Petersburg, Imperial Russia, to two ethnic Polish parents: Józef Bortkiewicz and Helena Bortkiewicz (née Rokicka). His father was a Polish nobleman who served in the Russian Imperial Army. Bortkiewicz graduated from the Law Faculty in 1890. In 1898 he published a book about the Poisson distribution, titled The Law of Small Numbers. In this book he first noted that events with low frequency in a large population follow a Poisson distribution even when the probabilities of the events varied. It was that book that made the Prussian horse kicking data famous. The data gave the number of soldiers killed by being kicked by a horse each year in each of 14 cavalry corps over a 20 year period. Bortkiewicz showed that those numbers followed a Poisson distribution. The book also examined data on child suicides. Some have suggested that the Poisson distribution should have been named the "Bortkiewicz distribution." In political economy, Bortkiewicz is important for his analysis of Karl Marx's reproduction schema in the last two volumes of Capital. Bortkiewicz identified a transformation problem in Marx's work. Making use of Dmitriev's analysis of Ricardo, Bortkiewicz proved that the data used by Marx was sufficient to calculate the general profit rate and relative prices. Though Marx's transformation procedure was not correct—because it did not calculate prices and profit rate simultaneously, but sequentially—Bortkiewicz has shown that it is possible to get the correct results using the Marxian framework, i. e. using the Marxian variables constant capital and variable capital it is possible to obtain the profit rate and the relative prices in a three sector model. This "correction of the Marxian system" has been the great contribution of Bortkiewicz to classical and Marxian economics but it was completely unnoticed until Paul Sweezy's 1942 book "Theory of Capitalist Development". Piero Sraffa (1960) has provided the complete generalization of the simultaneous method for classical and Marxian analysis. Bortkiewicz died in Berlin, Germany. His papers, including a voluminous correspondence file (some 1,000 letters 1876–1931), were deposited at Uppsala University in Sweden, except for his correspondence with Léon Walras which went into the collection of the Walras scholar William Jaffé in the USA.