Кіріспе

Сауда әділдігі – бұл үкіметтік емес ұйымдардың, сондай-ақ басқа да қатысушылардың әлемдік сауда ережелері мен тәжірибесін өзгерту арқылы әділдікті қамтамасыз ету мақсатындағы күресі. Бұл ұйымдарға тұтынушылардың қауымдастықтары, кәсіподақтар, діни ұйымдар, гуманитарлық көмек агенттіктері және экологиялық ұйымдар кіреді. Сауда әділдігін жақтаушылар бұл тұжырымды еркін саудаға қарама-қарсы қояды. Еркін сауданы қолдаушылар, әдетте экономистер, бизнес өкілдері, лоббистер және басты баспасөз өкілдері, әлемдегі қоғамдардың қажеттіліктерін өзінен-өзі қамтамасыз ету үшін нарықтың «көрінбейтін қолына» сенеді. Олардың сенімдерінің негізі – жеке адамның бостандығының құндылығы, олар нарық ресурстарды бөлудегі орталық үкіметтің жауапкершілігін алмастырғанда ең аз шектеледі деп санайды. Сауда әділдігін жақтаушылар жаһандануға қарсы емес, бірақ еңбек, қоршаған орта және адам құқықтарын ескермейтін корпоративтік бағытталған сауданы либерализациялауға қарсы. Руперт олардың неолибералды саясаттың таралуынан сақтанатынын, жеке корпорациялардың билігі «бизнес тоталитаризмі» деңгейіне жететінін айтады. Бұрын халықаралық сауда жүйесін сынағандар «әділ емес» тауарларға түрлі санкциялар салуды ұсынған. Бұл аргумент ұзақ мерзімді еркін саудаға қарсы қозғалыстың өркендеуіне көп әсер етпеді; «демпинг» үшін санкциялар салу кейде ішкі саяси себептермен, мысалы, АҚШ-тың 2001 жылы болатқа тарифтер енгізуімен байланысты болды. Бүгінде сауда әділдігі қозғалысы ауыл шаруашылығына берілетін субсидияларды және демпингті жоюға, ал «әділ емес» тауарларға салынатын санкцияларды өтеуге көбірек назар аударады. Шындығында, көптеген адамдар әлі де еркін сауданы сынаса да, дамыған елдердің екіжүзділігі деп саналатын әрекетке қарсы күрестің күшеюі байқалады, олар ең кедей елдерге, әсіресе ауыл шаруашылығы өнімдеріне қатысты протекционизмді қолданады, ал өз өндірушілерін қорғаусыз қалдырады.

Сауда әділдігі қозғалысы

Ұлыбританиядағы сауда әділдігі қозғалысы «сауда әділдігі» терминін қолданған топтардың алғашқы ресми коалициясы болды (мұның бір себебі – Ұлыбританияда «әділ сауда» әдетте Fairtrade сертификациясына қатысты, және бұл үкіметтік шараларға талап етуші ашық саяси қозғалыс емес, өзгерістердің тұтынушылық моделі). «Сауда әділдігі» термині халықаралық науқандар жүргізетін топтар тарапынан, мысалы, кедейлікке қарсы жаһандық шақырудың 100-ден астам ұлттық платформаларында кеңінен қабылдалды, онда ол төрт негізгі талаптың бірі болып табылады. Көптеген елдерде «әділ сауда» термині «сауда әділдігімен» бірге немесе оның орнына қолданылады. Қазіргі халықаралық сауда жүйесінің теңсіздіктеріне қарсы сауда әділдігі науқандарында ең көп сынға ұшыраған әлемдік институттар – Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ), Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) және Дүниежүзілік банк (ДБ). Науқаншылар өз үкіметтеріне де лобби жасап, халықаралық сауда ережелерін жасау кезінде кедейлікті азайтуға басымдық беру үшін оларға қысым көрсетуге тырысады. Еуропалық Одақ (ЕО) сияқты сауда одақтарында науқандар мүше мемлекеттердің үкіметтеріне әсер етуді мақсат етеді. «Сауда әділдігі» және «Әділ сауда» терминдерін бастапқыда әлеуметтік әділдікті қолдаушылар мен көптеген дамып келе жатқан елдердегі қасіретті кедейлікті жеңілдетуді көздегендер қолданған. Олар «әділ сауданы» «әділ емес» халықаралық сауда тәжірибесімен салыстырды. Бұл терминдер еңбек одақтары мен экологиялық белсенділермен байланысты, олар капиталға қарағанда еңбек пен қоршаған ортаға берілетін қорғаудың арасындағы теңсіздікті сынады. Терминнің қолданылуы қазіргі сауда тәжірибесін реформалауға бағытталған науқандардан және оларды жүзеге асыратын Дүниежүзілік сауда ұйымы сияқты ірі институттардан асып түсті. Қазір бұл тұтынушыларға осы тәжірибелерге қатыспауды таңдауға мүмкіндік беретін қозғалысқа айналды. Fairtrade белгісі немесе «Fairtrade сертификациясы» тұтынушыларға белгілі бір келісілген әділдік стандарттарына сәйкес келетін тауарларды, әсіресе кофе сияқты өнімдерді анықтауға мүмкіндік береді.

Қалыптау

Айрес сауда әділдігі қозғалысындағы әртүрлі топтар арасында нақты келісімге келу, проблеманы және оның көптеген анықталатын теріс салдарларын анықтау – «диагностикалық шеңбер» арқылы жүзеге асырудың оңай екенін айтады. Бұл пікірді сауда заңдарының мамандары мен көптеген ішкі саясаткерлер күшпен жоққа шығарады. «Сауда әділдігін қорғаушылардың ең көп талданған талабы – дамыған немесе бай елдердің нарықтарына қол жеткізу. Дамушы елдер дамыған елдердің нарықтарына экспорт жасағанда, олар дамыған елдерге қарағанда төрт есе жоғары тарифтік кедергілерге тап болуы мүмкін. Кедейлік мәселесі бойынша, осы кедергілер кедей елдерге жылына 100 миллиард доллар шығын келтіреді – алған көмегінен екі есе көп». «Сауда әділдігі» термині, тіпті егер жағдай тең болғанда да, дамушы елдерге қарсы емес, ең кедей дамушы елдердің еркін сауда шарттары бойынша сауда жасауға мәжбүр болса, саудадан пайда табу үшін күресетінін көрсетеді. Бұл олардың өте төмен бәсекеге қабілеттілігіне байланысты. Кедей елдерде бай елдерге жіберуге дайын экспорттық тауардың көп қоры жоқ, керісінше, көптеген шағын фермерлер өз тауарларын жергілікті жерде сатуға ниетті.

Субсидиялар

Сауда әділдігін қорғаушы белсенділердің көпшілігі бай елдердің ауыл шаруашылығына берілетін субсидияларына белгілі бір дәрежеде назар аударады, бұл кедей елдердің фермерлеріне бәсекелесуді қиындатады. Мысалы, олар Еуропалық Одақтың ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттауға берілетін субсидиялары тамақ, қант сияқты тауарлардың артық өндірісін ынталандырады, содан кейін олар арзан бағамен сатылады немесе кедей елдерде "демпинг" жасалады деп мәлімдейді. Жергілікті фермерлер өз өнімдерін осылай арзанға сата алмайды және бизнестен шығып қалады. Бұл науқан ДСҰ-дағы ауыл шаруашылығына қатысты теңсіздіктердің институционалды түрде бекітілгенін көрсетеді. Дамушы елдер күрделі және қымбат ДСҰ процесін пайдаланып, субсидияларды (мысалы, АҚШ-тың мақтаға берілетін субсидияларын) артық деп жариялаған бірнеше жағдайда, дамыған елдер бұл шешімдерді елемейді, ал ДСҰ-ның өзі оларды орындамайды. Соңғы кезде бай елдер экспорттық субсидияларды қысқарту туралы сөз бастады, бірақ олар көбінесе кедей елдердің нарықтарына қолжетімділікті арттыруды талап етеді.

Сауданың қоршаған ортаға әсері

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) мәліметінше, сауданың қоршаған ортаға оң және теріс әсері бар. Бір жағынан, сауда арқылы экономикалық өсім қоршаған ортаға екі түрлі жолмен кері әсер етеді. Біріншіден, экономикалық өсім табиғи ресурстарды өндіруге байланысты ластануды күшейтеді. Әлем экологиялық тұрақты экономикаға көшуді жоспарлап отырғанда, 2030 жылға қарай литий-ионды аккумуляторларға – электр көліктерінің маңызды бөлігіне – әлемдік сұраныс 2,2 миллион тоннаға жетеді деп күтілуде. Литийді өндіруге қажетті кен өндіру процесі, тау-кен жұмыстары кезінде қолданылатын улы химиялық заттардың салдарынан ауаның, судың және топырақтың ластануына, сондай-ақ жергілікті су қорының азаюына әкеледі. Екіншіден, егер елдердегі экологиялық заңнамалар әртүрлі болса, сауданы либерализациялау ластануды көп тудыратын салаларға мамандануға алып келуі мүмкін (ластануды қауіпсіз бағдарлау гипотезасы). Керісінше, саудадан туындайтын экономикалық өсім елдің қоршаған ортаны тиімді басқару мүмкіндігін арттырады, ал кейбір елдердегі қатаң экологиялық талаптар жеткізушілерді экологиялық талаптарға жауап беретін нарықтарға бейімделуге мәжбүр ететін әсерге ие болады. Бұл экологиялық саясат экологиялық тауарлар нарығын құрайды, олар бірдей стандарттарды сақтайтын елдерге экспортталады. Атап айтқанда, бұл аргументте «қатты экологиялық реттеу» Оңтүстік өмір сүру үшін сүйенетін «табиғи ресурстар базасын» қорғау үшін қажет екендігі айтылады. 2021 жылдың күзіндегі жағдайлар көрсеткендей, кейбір елдер бұл мәселелерді ескермейді. Ұлыбританияның Халықаралық сауда департаментінен құпия ақпаратқа сәйкес, сауда келіссөздерінде экономикалық өсімге қоршаған ортадан басымдық беру керек. Бұл құжат Ұлыбританияның Австралиямен сауда келісімін аяқтау үшін климатқа қатысты уәделерінен бас тартқаны белгілі болғаннан кейін жарияланды. Нәтижесінде, пікір талас жалғасуда, себебі экологиялық қорғаушылар қоршаған ортаны қорғауды экономикалық өсімнен жоғары қояды, ал басқару органдары мен ұйымдар міндетті саясатты қабылдауды кешіктіруде. Көптеген зерттеушілер мен экологиялық ұйымдар саясатты қабылдау кезінде үкіметтік емес ұйымдардың ашықтығын және қатысуын арттыруды талап етеді.

Қоршаған ортаны қорғау саудасының болашағы

Сауда әділдігі қозғалысы үшін, әсіресе экологиялық тұрғыдан алғанда, жаңа буын сауда келісімдерін шабыттандыратын экологиялық басқару принциптерін қалыптастыру тұрғысынан қиындықтар бар. Бұрынғы еркін сауда келісімдері инвесторлардың құқықтарын басымдыққа қойып, қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылықты ескермеген. Галифакстағы Сент-Мэри университетінің профессорлары болашақ шарттарда Париж келісімі сияқты шарттардағы ерікті шаралар емес, ДСҰ-дағыдай орындалатын міндеттемелер мен дауларды шешу органдары бар ережелер болуы керек деп санайды. Авторлар БҰҰ-дағы көпжақты платформалар прогрессивті бағдарламалардың өліміне ұласатын орындар ретінде қарастырылады, себебі оларға күшті мемлекеттердің қарсылығы немесе жалпы игіліктен ұлттық мүдделерін жоғары қоюы кедерес келтіреді. Шешім – сауда келісімдеріндегі инвестициялық құқықтар бөліміндегідей, шарттардағы қоршаған ортаны қорғау ережелерін күшейту.