Әділ сауда: Тұрақты және теңдестірілген сауда қарым-қатынастары

Әділ сауда: дамып келе жатқан елдердегі өндірушілерге қолдау, тұрақты сауда қарым-қатынастар, әлеуметтік стандарттарды жақсарту. Кофе, қант, алтын және т.б.

30 мин оқу

100%

Дереккөз: Fair trade — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Тұрақты және әділ сауда

Әділ сауда – дамушы елдердің өндірушілеріне тұрақты және әділ сауда қатынастарына қол жеткізуге көмектесуге арналған келісім. Әділ сауда қозғалысы экспорттаушыларға жоғары баға төлеуді әлеуметтік және экологиялық стандарттарды жақсартумен үйлестіреді. Бұл қозғалыс, әсіресе, дамушы елдерден дамыған елдерге экспортталатын, бірақ сонымен қатар ішкі нарықтарда (мысалы, Бразилия, Ұлыбритания және Бангладеш) қолданылатын тауарларға, әсіресе қолөнерге, кофеге, какаоға, шарапқа, қантқа, жеміс-жидектерге, гүлдерге және алтынға бағытталған. Әділ сауда таңбалау ұйымдары әдетте әділ сауданың FINE ұйымдық құрылымымен әзірленген анықтамасын қолданады, бұл төрт халықаралық әділ сауда желісінің бейресми бірлестігі: Fairtrade Labelling Organizations International, World Fair Trade Organization (WFTO), Network of European Worldshops және European Fair Trade Association (EFTA). Әділ сауда – бұл диалогқа, ашықтыққа және құрметке негізделген сауда серіктестігі, ол халықаралық саудада үлкен теңдікті қамтамасыз етуді көздейді. Тұтынушылардың қолдауымен әділ сауда ұйымдары өндірушілерді қолдайды, олардың санасын арттырады және халықаралық сауданың дәстүрлі ережелері мен практикасын өзгерту үшін үгіт жүргізеді. Бірнеше танылған әділ сауда сертификаттаушылары бар, соның ішінде Fairtrade International (бұрынғы FLO, Fairtrade Labelling Organizations International), IMO, Make Trade Fair және Eco Social. Сонымен қатар, Fair Trade USA, бұрын Fairtrade International белгісін лицензиялау агенттігі, жүйеден бөлініп, өзінің әділ сауда таңбалау жүйесін енгізді, бұл әділ сауданың ауқымын барлық дақылдар үшін тәуелсіз шағын фермерлер мен иеліктерді қамтиды. 2008 жылы Fairtrade International шамамен 3,4 млрд. евроға бағаланған өнімдерді сертификаттады. 2008 жылдың 6 маусымында Уэльс әлемдегі алғашқы әділ сауда елi болып жарияланды, одан кейін 2013 жылдың ақпан айында Шотландия да осы мәртебеге ие болды. 2011 жылы Fairtrade International-дың әділ сауда жүйесіне 60-тан астам елдегі 1,2 миллионнан астам фермерлер мен жұмысшылар қатысты, оның ішінде өндірушілердің қауымдастықтарын дамыту үшін төленген 65 миллион евро әділ сауда сыйлықақысы бар. Әділ сауда жүйелеріне қатысты бірнеше сын-пікірлер айтылды. 2015 жылғы бір зерттеуде сертификаттаудың артық болуынан өндірушілерге берілетін пайданың нөлге жақын екендігі және әділ сауда ретінде саналатын өнімнің тек бір бөлігі ғана әділ сауда нарықтарында сатылып, сертификаттау шығындарын өтеуге жеткілікті екендігі анықталды. Алайда, Journal of Economic Perspectives журналында жарияланған зерттеу әділ сауданың көптеген мақсаттарына қол жеткізгенін көрсетеді, бірақ ұлттық экономиканың көлеміне қарағанда салыстырмалы түрде шағын. Кейбір зерттеулер әділ сауда стандарттарын енгізудің кейбір нарықтарда теңсіздікті күшейтетінін көрсетеді, өйткені бұл қатаң ережелер нақты нарық жағдайларына сәйкес келмейді. Әділ сауда туралы пікірталаста әділ сауда стандарттарын орындамау туралы шағымдар бар, өндірушілер, кооперативтер, импорттаушылар және таңбалаушылар оларды айналып өту арқылы пайда табады. Әділ саудаға ұсынылатын бір балама – тікелей сауда, ол әділ сауда сертификатының қосымша шығындарын жояды және жеткізушілерге соңғы өнімнің бөлшек сауда құнына жақын жоғары баға алуға мүмкіндік береді. Кейбір жеткізушілер әділ сауда жүйесінде басталған қарым-қатынастарды өздері келіссөз жүргізетін тікелей сату қатынастарына өз бетінше дамыту үшін пайдаланады, ал басқа тікелей сауда жүйелері әділ сауда жүйелеріне ұқсас әлеуметтік жауапкершілік принциптерімен басталады.

Fair trade is a term for an arrangement designed to help producers in developing countries achieve sustainable and equitable trade relationships. The fair trade movement combines the payment of higher prices to exporters with improved social and environmental standards. The movement focuses in particular on commodities, or products that are typically exported from developing countries to developed countries but is also used in domestic markets (e. g., Brazil, the United Kingdom and Bangladesh), most notably for handicrafts, coffee, cocoa, wine, sugar, fruit, flowers and gold. Fair trade labelling organizations commonly use a definition of fair trade developed by FINE, an informal association of four international fair trade networks: Fairtrade Labelling Organizations International, World Fair Trade Organization (WFTO), Network of European Worldshops and European Fair Trade Association (EFTA). Fair trade, by this definition, is a trading partnership based on dialogue, transparency and respect, that seeks greater equity in international trade. Fair trade organizations, backed by consumers, support producers, raise awareness and campaign for changes in the rules and practice of conventional international trade. There are several recognized fair trade certifiers, including Fairtrade International (formerly called FLO, Fairtrade Labelling Organizations International), IMO, Make Trade Fair, and Eco Social. Additionally, Fair Trade USA, formerly a licensing agency for the Fairtrade International label, broke from the system and implemented its own fair trade labelling scheme, which expanded the scope of fair trade to include independent smallholders and estates for all crops. In 2008, Fairtrade International certified approximately (€3.4B) of products. On 6 June 2008, Wales became the world's first ; followed by Scotland in February 2013. The fair trade movement is popular in the UK, where there are over 500 , 118 universities, over 6,000 churches, and over 4,000 UK schools registered in the In 2011, more than 1.2 million farmers and workers in more than 60 countries participated in Fairtrade International's fair trade system, which included €65 million in fairtrade premium paid to producers for use developing their communities. Some criticisms have been raised about fair trade systems. One 2015 study concluded that producer benefits were close to zero because there was an oversupply of certification, and only a fraction of produce classified as fair trade was actually sold on fair trade markets, just enough to recoup the costs of certification. A study published by the Journal of Economic Perspectives, however, suggests that Fair Trade does achieve many of its intended goals, although on a comparatively modest scale relative to the size of national economies. Some research indicates that the implementation of certain fair trade standards can cause greater inequalities in some markets where these rigid rules are inappropriate for the specific market. In the fair trade debate there are complaints of failure to enforce the fair trade standards, with producers, cooperatives, importers, and packers profiting by evading them. One proposed alternative to fair trade is direct trade, which eliminates the overhead of the fair trade certification and allows suppliers to receive higher prices much closer to the retail value of the end product. Some suppliers use relationships started in a fair trade system to autonomously springboard into direct sales relationships they negotiate themselves, whereas other direct trade systems are supplier initiated for social responsibility reasons similar to a fair trade systems.

Жүйе

Адилетті сауда және этикалық маркетингтік ұйымдардың көпшілігі әртүрлі маркетингтік стратегияларды қолданады. Әділ сауда маркетингшілерінің көпшілігі өнімдерді супермаркеттер арқылы сатудың дамытушы елдерге әсер ету үшін жеткілікті сауда көлемін қамтамасыз ету үшін қажет деп санайды. 2018 жылы әлемде шамамен 700 000 тонна әділ сауда бананы сатылды, ал ең ірі әділ сауда тауары какао бұршағы (260 000 тонна) болды, одан кейін кофе бұршағы (207 000 тонна). Базардағы ең көп сатылған өнім – 825 миллионнан астам бірлік әділ сауда гүлдері. FAIRTRADE таңбасын пайдалануға лицензия алу үшін кәсіпорындар өнімдерін сертификаттау үшін өздерінің тауар тізбегі туралы ақпарат ұсынуы керек. Содан кейін олар өнімдерді олардың қайдан алынғанына қарай сертификаттауға болады. Дамыған елдердегі кофе қаптаушылар Fairtrade Foundation-ға бренд пен логотипті пайдалану құқығы үшін төлем жасайды. Қаптама жасаушылар мен бөлшек саудагерлер кофеге қалаған бағаны қоюға құқылы. Кофе сертификатталған әділ сауда кооперативінен келуі керек, және әлемдік нарықта артық өнім болған кезде ең төменгі баға белгіленеді. Сонымен қатар, кооперативтер сатып алушыларға қоғамдық даму жобалары үшін бір фунтқа қосымша сыйақы төлейді. Кооперативтер сұраныс жетіспеуіне байланысты өнімдерінің үштен бірін ғана әділ сауда ретінде сата алады, ал қалғанын әлемдік бағамен сатады. Экспорттаушы кооператив ақшаны бірнеше жолмен жұмсай алады. Бір бөлігі сәйкестік пен сертификаттау шығындарын өтеуге жұмсалады: олар барлық өнімдері бойынша әділ сауда стандарттарына сәйкес келуі керек болғандықтан, олар айналымының шағын бөлігінен, кейде 8% ғана, шығындарын өтеуге мәжбүр болады және пайда таппауы мүмкін. Тағы бір бөлігі басқа шығындарды өтеуге жұмсалады. Оның бір бөлігі мектептер, емханалар және бейсбол алаңдары сияқты әлеуметтік жобаларға жұмсалады. Кейде шаруаларға ақша қалдырылады. Кооперативтер кейде фермерлерге фермерлерге қарағанда жоғары баға төлейді, кейде төмен, бірақ көбінесе жоғары баға төлейді. Әділ сауда және әділ емес сауда кофеінің маркетингтік жүйесі тұтынушы және дамушы елдерде бірдей, көбінесе әлемде қолданылатын бірдей импорттаушы, қаптаушы, таратушы және бөлшек сауда фирмаларын пайдаланады. Кейбір тәуелсіз брендтер «виртуалды компания» ретінде жұмыс істейді, импорттаушыларға, қаптаушыларға және дистрибьюторларға, сондай-ақ жарнамалық агенттіктерге өз брендтерін басқару үшін төлем жасайды. Өндіруші елде әділ сауда тек әділ сауда кооперативтері арқылы сатылады, ал басқа кофе әділ сауда кооперативтері (сертификатталмаған кофе ретінде), басқа кооперативтер және қарапайым саудагерлер арқылы сатылады. Әділ сауда сертификаты берілген өндіруші болу үшін негізгі кооператив пен оған мүше фермерлер Еуропадан белгіленген саяси стандарттарға сәйкес жұмыс істеуі керек. FLO CERT, коммерциялық ұйым, Африка, Азия және Латын Америкасындағы 50-ден астам елдегі өндіруші ұйымдарды тексеріп, сертификаттайды. Әділ сауда туралы пікірталас барысында осы стандарттарды орындамау туралы көптеген шағымдар айтылды, өндірушілер, кооперативтер, импорттаушылар және қаптаушылар оларды айналып өту арқылы пайда табады. Әділ сауданың бастапқы мақсаттарына көбінесе сәйкес келетін және мүмкіндігінше баламалы арналар мен мамандандырылған әділ сауда дүкендері арқылы өнімдерді сататын көптеген әділ сауда ұйымдары бар, бірақ олардың жалпы нарықтағы үлесі шағын.

A large number of fair trade and ethical marketing organizations employ a variety of marketing strategies. Most fair trade marketers believe it is necessary to sell the products through supermarkets to get a sufficient volume of trade to affect the developing world. In 2018, nearly 700,000 metric tons of fair trade bananas were sold worldwide, with the next largest fair trade commodity being cocoa beans (260,000 tons) then coffee beans (207,000 tons). The biggest product in the market in terms of units was fair trade flowers, with over 825 million units sold. To gain a licence to use the FAIRTRADE mark, businesses need to apply for products to be certified by submitting information about their supply chain. Then they can have individual products certified depending on how these are sourced. Coffee packers in developed countries pay a fee to the Fairtrade Foundation for the right to use the brand and logo. Packers and retailers can charge as much as they want for the coffee. The coffee has to come from a certified fair trade cooperative, and there is a minimum price when the world market is oversupplied. Additionally, the cooperatives are paid an additional per pound premium by buyers for community development projects. The cooperatives can, on average, sell only a third of their output as fair trade, because of lack of demand, and sell the rest at world prices. The exporting cooperative can spend the money in several ways. Some go to meeting the costs of conformity and certification: as they have to meet fair trade standards on all their produce, they have to recover the costs from a small part of their turnover, sometimes as little as 8%, and may not make any profit. Some meet other costs. Some is spent on social projects such as building schools, health clinics and baseball pitches. Sometimes there is money left over for the farmers. The cooperatives sometimes pay farmers a higher price than farmers do, sometimes less, but on which is more common. The marketing system for fair trade and non fair trade coffee is identical in the consuming and developing countries, using mostly the same importing, packing, distributing, and retailing firms used worldwide. Some independent brands operate a "virtual company", paying importers, packers and distributors, and advertising agencies to handle their brand, for cost reasons. In the producing country, fair trade is marketed only by fair trade cooperatives, while other coffee is marketed by fair trade cooperatives (as uncertified coffee), by other cooperatives and by ordinary traders. To become a certified fair trade producer, the primary cooperative and its member farmers must operate to certain political standards, imposed from Europe. FLO CERT, the for profit side, handles producer certification, inspecting and certifying producer organizations in more than 50 countries in Africa, Asia, and Latin America. In the fair trade debate there are many complaints of failure to enforce these standards, with producers, cooperatives, importers, and packers profiting by evading them. There remain many fair trade organizations that adhere more or less to the original objectives of fair trade and that market products through alternative channels where possible and through specialist fair trade shops, but they have a small proportion of the total market.

Өсірушілерге әсері

Әділ сауда дамушы елдердегі жұмыскерлерге айтарлықтай немесе шамалы ғана пайда әкеледі. Әділ сауданың мәні оны жаһандық құбылысқа айналдырады; демек, әділ саудамен байланысты топтар құрылуының алуан түрлі себептері бар. Әділ сауда қозғалысының нәтижесіндегі әлеуметтік өзгерістер де әлемдік масштабта әртүрлі болып келеді. Гватемаладағы кофе өсірушілерге жасалған зерттеу, әділ сауда тәжірибесінің өсірушілерге тигізетін әсерін көрсетеді. Аталған зерттеуде 34 шаруадан сұхбат алынды. Осы 34 өндірушінің 22-сі әділ сауда туралы халықаралық деңгейде мойындалған анықтамаларға сүйене отырып түсінік берді, мысалы, әділ сауданы нарықтық және экономикалық тұрғыдан сипаттады немесе әлеуметтік үстеманың не екенін және олардың кооперативі оны қалай пайдаланғанын білді. Үш өндіруші әділ сауда туралы терең білімді екенін көрсетіп, әділ нарық принциптерін және әділ сауданың олардың әлеуметтік тұрмысына қалай әсер ететінін жақсы түсінді. Тоғыз өсіруші әділ сауда туралы бұрыс немесе мүлдем білімсіз екенін көрсетті. Перу елінің Сан-Мартин-де-Пангоа қаласындағы Cooperativa Agraria Cafetalera Pangoa (CAC Pangoa) кооперативінің шаруалары сауалнамаға қатысқанда, олар әділ сауда туралы естігендерін, бірақ әділ сауданың мәнін толыққанды түсіндіре алмағанын айтты. Дегенмен, олар әділ сауданың өздердің қауымдастықтарына тигізетін ықтимал пайдасын анықтай алды. Сұраққа жауап берген шаруалар әділ сауданың олардың өміріне және қоғамдарына оң әсер еткенін мәлімдеді. Олар сондай-ақ тұтынушылардың әділ сауданың олардың отбасыларын және кооперативтерін қолдау үшін маңызды екенін білгенін қалайды.

Тарих

Әлемдік солтүстіктегі нарықтарда әділ сауда тауарларын коммерцияландыруға жасалған алғашқы тырабыстар 1940-1950 жылдары діни ұйымдар мен түрлі саяси бағытталған үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) тарапынан басталды. "Он мың ауыл" (Ten Thousand Villages) – меннониттік орталық комитетінің (MCC) құрамындағы ҮЕҰ және SERRV International 1946 және 1949 жылдары тиісінше дамушы елдерде әділ саудамен жабдықтау тізбектерін жасауды бастады. Өнімдер, көбінесе джут тауарларынан бастап кесте тігуге дейінгі қолөнер бұйымдары, негізінен шіркеулерде немесе жәрмеңкелерде сатылды. Көбінесе тауарлардың өзі тек қайырымдылық көмек көрсетілгенін білдіру мақсатында ғана қолданылды.

Бірлестік саудасы

Қазіргі әділ сауда қозғалысы 1960 жылдары Еуропада қалыптасты. Сол кезде әділ сауда көбінесе неоимпериализмге қарсы саяси жестік ретінде қарастырылды: радикалдық студенттік қозғалыстар көпұлтты корпорацияларды бағытқа алды, ал дәстүрлі бизнес-модельдердің негізінен кемшіліктері бар деген алаңдаушылық туды. "Сауда, көмек емес" деген сол кездегі ұран 1968 жылы БҰҰ-ның Сауда және даму жөніндегі конференциясы (ЮНКТАД) оны қабылдағанда халықаралық деңгейде танылды, бұл дамушы елдермен әділ сауда қатынастарын орнатуға баса назар аударды. 1965 жылы алғашқы баламалы сауда ұйымы (ATO) құрылды: сол жылы британдық ҮЕҰ «Оксфам» Ұлыбританиядағы «Оксфам» дүкендерінен және пошта арқылы тапсырыс каталогтарынан импортталған қолөнер бұйымдарын сату арқылы «Сату арқылы көмектесу» бағдарламасын іске қосты. 1968 жылға қарай, «Жер шары каталогы» мыңдаған мамандандырылған саудагерлерді, шеберлерді және ғалымдарды тәуелсіз өндірушілерді қолдауға мүдделі тұтынушылармен тікелей байланыстырды, корпоративтік бөлшек сауда мен универмагтарды айналып өтуді мақсат етті. «Жер шары каталогы» халықаралық еркін нарықты теңгертуге тырысты, негізінен АҚШ және Канадада, сондай-ақ Орталық және Оңтүстік Америкада өндірілген тауарларды тікелей сатып алуға мүмкіндік берді. 1969 жылы Нидерландыда алғашқы әділ сауда дүкені ашылды. Оның мақсаты – «кем дамыған аймақтарда» әділ сауда шарттары бойынша өндірілген тауарларды сату арқылы әділ сауда принциптерін бөлшек сауда саласына енгізу болды. Бірінші дүкенді волонтерлер басқарды және ол өте табысты болғандықтан, көп ұзамай Бенелюкс елдері, Германия және Батыс Еуропаның басқа елдерінде осыған ұқсас ондаған дүкендер ашылды.

Қолөнер өнімдері мен ауыл шаруашылығы тауарлары

1980 жылдардың басында баламалы сауда ұйымдары қиындықтарға тап болды: әділ сауда өнімдерінің жаңалығы бірте-бірте жойыла бастады, сұраныс белгілі бір деңгейде тоқтады және кейбір қолөнер бұйымдары нарықта "ескірген және тоқыраған" көріне бастады. Қолөнер нарығының құлдырауы әділ сауданы қолдаушыларды өз бизнес-моделін және мақсаттарын қайта қарастыруға мәжбүр етті. Бұған қоса, әділ сауда жақтастарының бірнешеуі ауыл шаруашылығы секторындағы құрылымдық реформалардың шағын фермерлерге тигізетін әсерінен және шикізат бағасының төмендеуінен алаңдады. Көптеген адамдар бұл мәселені шешу және индустриядағы ағымдағы дағдарыстың салдарымен күресу үшін қажетті шараларды табу қозғалыстың міндеті екеніне сене бастады. Келесі жылдары әділ сауда ауыл шаруашылығы тауарлары көптеген АТО-ның өсуіне маңызды үлес қосты: олар нарықта сәттілікке жетті, өндірушілерге табыс әкелді және қолөнер нарығына балама ретінде баламалы сауда ұйымдарына көмектесті. Әділ сауда ауыл шаруашылығы өнімдерінің алғашқылары шай мен кофе болды, одан кейін: құрғақ жемістер, какао, қант, жеміс шырындары, күріш, дәмдеуіштер және жаңғақтар. 1992 жылы қолөнер өнімдерінің сату көлемі 80%-ды, ал ауыл шаруашылығы тауарларының үлесі 20%-ды құраса, 2002 жылы қолөнер өнімдері әділ сауда сатылымдарының 25%-ын құрады, ал тағамдық тауарлар 69%-ға өсті.

Белгілеу бастамаларының өсуі

Әділ сауда өнімдерінің сатылымы тек алғашқы Fairtrade сертификаттау жобалары қолға алынғаннан кейін ғана қарқынға енді. Сатылымның өсуіне қарамастан, әділ сауда көбінесе Еуропа бойынша шашыраңқы орналасқан шағын дүкендермен және аздаған дәрежеде Солтүстік Америкамен шектелген еді. Бұл дүкендер қазіргі дамыған қоғамның өмір салтынан алшақ болды. Оларға бір-екі өнім сатып алу үшін барудың қиындығы тіпті ең жария тұтынушылар үшін де жоғары еді. Сату мүмкіндіктерін арттырудың жалғыз жолы – әділ сауда өнімдерін тұтынушылар әдеттегідей сауда жасайтын ірі тарату арналарында ұсыну болатын. Проблема – тұтынушылардың әділ сауда өнімдеріне және олардың тегіне деген сенімін жоғалтпай, таратуды кеңейтудің жолын табу еді. 1988 жылы Нидерландыда Ник Рузен, Франс Ван дер Хоф және голландтық даму үкіметтік емес ұйымы Солидардиадтың бастамасымен алғашқы әділ сауда сертификаттау жобасы – Max Havelaar құрылды. Тәуелсіз сертификаттау тауарлардың дүкендерден тыс, тікелей сауда желісіне шығуына мүмкіндік берді, бұл үлкен тұтынушылар тобына жетіп, әділ сауда сатылымын айтарлықтай арттырды. Бұл таңбалау жобасы сондай-ақ тұтынушылар мен дистрибьюторларға тауардың тегін анықтап, өнімдердің тізбегінің соңындағы өндірушілерге шынымен пайда әкелетініне көз жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл идея қолға алынды: келесі жылдары басқа Еуропа елдерінде және Солтүстік Америкада ұқсас коммерциялық емес Fairtrade таңбалау ұйымдары құрылды. 1997 жылы "LI" ("Таңбалау жобалары") арасындағы үйлесімділік процесі Халықаралық әділ сауда таңбалау ұйымдарын құруға әкелді – бұл ұйымның мақсаты әділ сауда стандарттарын белгілеу, мүкімсіз өндірушілерді қолдау, тексеру және сертификаттау, сондай-ақ қозғалыс бойынша әділ сауда хабарламасын үйлестіру. 2002 жылы FLO Халықаралық әділ сауда сертификаттау таңбасын іске қосты. Мақсаттары – супермаркеттердегі таңбаның көрінуін жақсарту, мемлекеттік шекарадан тыс сауданы жеңілдету және өндірушілер мен импорттаушылар үшін процедураларды жеңілдету еді. Сертификаттау таңбасы 50-ден астам елде және ондаған түрлі өнімдерде қолданылады, мысалы, кофе, шай, күріш, банан, манго, какао, мақта, қант, бал, жеміс шырындары, жаңғақтар, жаңа жемістер, киноа, шөптер мен дәмдеуіштер, шарап, футбол және т.б. Этикалық таңбалау арқылы тұтынушылар өздерінің экономикалық шешімдері мен іс-әрекеттері үшін моральдық жауапкершілік ала алады. Бұл әділ сауда практикасын "адамгершілік экономика" ретінде қарастыруға негіз болады.

Sales of fair trade products only took off with the arrival of the first Fairtrade certification initiatives. Although buoyed by growing sales, fair trade had been generally confined to small worldshops scattered across Europe and, to a lesser extent, North America. that these shops were too disconnected from the rhythm and the lifestyle of contemporary developed societies. The inconvenience of going to them to buy only a product or two was too high even for the most dedicated customers. The only way to increase sale opportunities was to offer fair trade products where consumers normally shop, in large distribution channels. The problem was to find a way to expand distribution without compromising consumer trust in fair trade products and in their origins. A solution was found in 1988, when the first fair trade certification initiative, Max Havelaar, was created in the Netherlands under the initiative of Nico Roozen, Frans Van Der Hoff, and Dutch development NGO Solidaridad. The independent certification allowed the goods to be sold outside the worldshops and into the mainstream, reaching a larger consumer segment and boosting fair trade sales significantly. The labeling initiative also allowed customers and distributors alike to track the origin of the goods to confirm that the products were really benefiting the producers at the end of the supply chain. The concept caught on: in ensuing years, similar non profit Fairtrade labelling organizations were set up in other European countries and North America. In 1997, a process of convergence among "LIs" ("Labeling Initiatives") led to the creation of Fairtrade Labelling Organizations International, an umbrella organization whose mission is to set fair trade standards, support, inspect, and certify disadvantaged producers, and harmonize the fair trade message across the movement. In 2002, FLO launched an International Fairtrade Certification Mark. The goals were to improve the visibility of the Mark on supermarket shelves, facilitate cross border trade, and simplify procedures for both producers and importers. The certification mark is used in more than 50 countries and on dozens of different products, based on FLO's certification for coffee, tea, rice, bananas, mangoes, cocoa, cotton, sugar, honey, fruit juices, nuts, fresh fruit, quinoa, herbs and spices, wine, footballs, etc. With ethical labeling, consumers can take moral responsibility for their economic decisions and actions. This supports the notion of fair trade practices as "moral economies".

Психология

Әділ сауда өнімдерін тұтынушылар көбінесе әділ сауда тауарларын сатып алуды қасақана түрде таңдайды, бұл олардың моральдық және әлеуметтік нормаларына негізделген. Өндірушілер түрлі себептермен әділ сауда сертификатын алуға ұйымдасады және тырысады, мысалы, діни байланыстар, әлеуметтік әділдікке ұмтылыс, автономия, саяси либерализация немесе еңбектері мен өнімдері үшін көбірек төленгісі келеді. Фермерлер әділ саудаға қарағанда органикалық шаруашылықпен көбірек байланысты сезінеді, себебі органикалық шаруашылық олардың көршілерінен ерекшеленетін айқын тәсіл болып табылады және олардың шаруашылық жүргізу әдісіне әсер етеді. Олар табиғи өсіру әдістеріне маңыз береді. Бірақ "Өндіруші" дегені – бұл Шағын өндірушілер ұйымдары үшін Fairtrade International Generic Fairtrade Standard, жалдамалы еңбек жағдайлары үшін Generic Fairtrade Standard немесе келісімшарттық өндіріс үшін Generic Fairtrade Standard стандарттары бойынша сертификатталған кез келген ұйым. Бұл термин негізгі құжаттарда осы мағыналарда қолданылады. Іс жүзінде, баға және несие туралы әңгіме қозғалғанда, "өндіруші" экспорттаушы ұйымды білдіреді. "Шағын өндірушілер ұйымдары үшін төлем тікелей сертификатталған шағын өндірушілер ұйымына жүзеге асырылуы тиіс". Сондай-ақ, "Шағын өндірушілер ұйымының жағдайында (мысалы, кофе үшін) әділ сауданың ең төменгі бағасы жеке өндірушілердің (ұйым мүшелерінің) емес, өндірушілер ұйымы деңгейінде белгіленеді", яғни бұл жағдайда "өндіруші" фермер мен тұтынушы арасындағы тауар айналымының ортасында орналасқан. АТО-лар өздерінің миссиясы мен қызметтерінің негізіне әділ сауданы қояды, оны әлеуметтік жағдайы нашар өндірушілерге қолдау көрсету және кедейлікті азайту үшін даму құралы ретінде пайдаланады, сондай-ақ оларды маркетингпен, хабардар ету және науқандармен үйлестіреді. АТО-лар көбінесе саяси және діни топтарға негізделген, бірақ олардың секулярлық мақсаты секталық сәйкестендіру мен діни уағыздауға жол бермейді. EFTA-ның пікірінше, АТО-лардың ерекшелігі – дамушы аймақтардағы өндірушілер мен импорттаушылар, дүкендер, сертификаттау ұйымдары және тұтынушылар арасындағы тең құқықты және сыйласты серіктестік. Баламалы сауда сауда процесін "адамгершілікке" айналдырады, өндіруші-тұтынушы тізбегін мүмкіндігінше қысқартады, осылайша тұтынушылар өндірушілердің мәдениетімен, ерекшелігімен және өмірлік жағдайларымен танысады. Олар баламалы сауда қағидаларына, ақпараттандыру және әсер ету жұмысының қажеттілігіне және маңыздылығына бейім. 2010 жылы Калифорния университеті Сан-Диего АҚШ-тағы екінші әділ сауда университеті атанды. UC San Diego Ұлыбританиядағы Fairtrade Foundation-ның күш-жігерін қарастырды, бірақ олардың әділ сауда университеті ретінде жариялануы университеттегі франшизалардың университетпен бизнес жүргізу тәсілін қалай өзгертетіні туралы толығырақ білуді қалады. Олар үнемі бағалау мен жақсартуды талап етеді. UC San Diego үшін әділ сауда университеті болу – бұл университет пен студенттер арасындағы әділ сауда сертификаты бар тағамдар мен сусындарға қолжетімділікті арттыру және жергілікті, органикалық фермерлерден сатып алу және қалдықтарды азайту сияқты басқа да тұрақтылық шараларын қолдау туралы міндеттеме. Онда әр күні әртүрлі әділ сауда тауары көрсетіледі.

Consumers of fair trade products usually make the intentional choice to purchase fair trade goods based on , moral norms, and social norms. Producers organize and strive for fair trade certification for several reasons, either through religious ties, wants for social justice, wants for autonomy, political liberalization or simply because they want to be paid more for their labor efforts and products. Farmers are more likely to identify with organic farming than fair trade farming practices because organic farming is a visible way that these farmers are different from their neighbors and it influences the way they farm. They place importance on natural growing methods. but "Producer [also] means any entity that has been certified under the Fairtrade International Generic Fairtrade Standard for Small Producer Organizations, Generic Fairtrade Standard for Hired Labour Situations, or Generic Fairtrade Standard for Contract Production." The word is used in all these meanings in key documents. In practice, when price and credit are discussed, "producer" means the exporting organization, "For small producers' organizations, payment must be made directly to the certified small producers' organization". and "In the case of a small producers' organization [e. g. for coffee], Fairtrade Minimum Prices are set at the level of the Producer Organization, not at the level of individual producers (members of the organization)" which means that the "producer" here is halfway up the marketing chain between the farmer and the consumer. ATOs have fair trade at the core of their mission and activities, using it as a development tool to support disadvantaged producers and to reduce poverty and combining their marketing with awareness raising and campaigning. ATOs are often based on political and religious groups, though their secular purpose precludes sectarian identification and evangelical activity. According to EFTA, the defining characteristic of ATOs is equal partnership and respect–partnership between the developing region producers and importers, shops, labelling organizations, and consumers. Alternative trade "humanizes" the trade process–making the producer consumer chain as short as possible so that consumers become aware of the culture, identity, and conditions in which producers live. are committed to the principle of alternative trade, the need for , and the importance of awareness raising and advocacy work. In 2010, the University of California, San Diego became the second Fair Trade University in the United States. UC San Diego considered the efforts of the Fairtrade Foundation in the UK, but wanted to be more detailed about how their declaration as a Fair Trade University would change the way on campus franchises do business with the university. They required constant assessment and improvement. Being a Fair Trade University for UC San Diego is a promise between the university and the students about the continual effort by the university to increase the accessibility of fair trade certified food and drinks and to encourage sustainability in other ways, such as buying from local, organic farmers and decreasing waste. on which a different fair trade item is featured each day.

Дүниежүзі бойынша

Жыл сайын әділ сауда өнімдерінің сатылымы 30%-ға жуық өсіп, 2004 жылы миллион доллардан асты. Кейбір елдерде кофе сатылымы жылына шамамен 50%-ға өседі. 2002 жылы 17 елдегі тұтынушылар 16 000 тонна әділ сауда кофесін сатып алды. "Әлемдік экономикалық төмендеуге қарамастан, әділ сауда өнімдерін сатып алу үрдісі берік қалды. 2008 жылы әділ сауда өнімдерінің әлемдік сатылымы миллиард доллардан асты".

Африка

Африканың еңбек нарығы әлемдік жеткізу тізбегінің (GSC) маңызды бөлігіне айналып, шетелдік тікелей инвестицияларды (FDI) тартуы күтілуде. Құрлық инфрақұрылымдағы кемшіліктерді жою арқылы әлемге экспортты ұлғайтуда. Африканың Оңтүстік Африка, Гана, Уганда, Танзания және Кения сияқты елдерден экспорттауы 2009 жылы миллионға бағаланды. 2004-2006 жылдар аралығында Африкадағы FLO сертификаты бар өндірушілер тобының саны 78-ден 171-ге дейін өсті, олардың шамамен жартысы Кенияда, ал Танзания мен Оңтүстік Африка олардан кейін келеді. Бразилия, Никарагуа, Перу және Гватемала, ең ірі кофе өндіруші елдер болып табылады, Латын Америкасында кофе өндіруге белгілі бір көлемде кофе қолданады және бұл жұмысты Әділ саудаға қатысу арқылы жүзеге асырады.

Азия

Азия әділ сауда форумы Азиядағы әділ сауда ұйымдарының жаһандық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған. Азия елдерінің, оның ішінде Қытай, Мьянма және Бангладеш киім фабрикалары адам құқықтарын бұзуда, соның ішінде бала еңбегін пайдалануда жиі айыпталады.

Австралия

Австралия мен Жаңа Зеландияның әділ сауда қауымдастығы (FTAANZ) әділ сауданың екі жүйесін қолдайды: біріншісі – Австралия мен Жаңа Зеландияның FLO International ұйымының мүшесі ретінде, ол Еуропа, Азия, Латын Америкасы, Солтүстік Америка, Африка, Австралия және Жаңа Зеландиядағы әділ сауда өндірушілері мен таңбалау жобаларын біріктіреді. Екіншісі – 450-ден астам мүшесі бар Дүниежүзілік әділ сауда ұйымы (WFTO), және FTAANZ оның құрамында. Fairtrade (бір сөз) – FLO сертификаты бар тауарлар мен олармен байланысты өнімдерді білдіреді. Әділ сауда (екі сөз) – әділ сауда қозғалысын, соның ішінде Fairtrade тауарларын және басқа да қолөнер бұйымдарын қамтиды.

Тауарлар

Әділ сауда тауарлары – әділ сауда сертификаттау ұйымымен, мысалы, Fair Trade USA немесе Дүниежүзілік әділ сауда ұйымымен сертификатталған импорт/экспорт тауарлары. Мұндай ұйымдарды әдетте Fairtrade International қадағалайды. Fairtrade International халықаралық әділ сауда стандарттарын белгілейді және әділ сауда өндірушілері мен кооперативтерін қолдайды. Әділ сауда нарығының 60 пайызы кофе, шай, какао, бал және банан сияқты азық-түлік өнімдерінен тұрады. Азық-түлік емес тауарларға қолөнер, тоқыма және гүлдер жатады. Бригам Янг университетінің профессоры Шима Барадаран әділ сауда тәсілдері бала еңбегін азайтуға мүмкіндік береді деп санайды. Әділ сауда АҚШ-тағы азық-түлік және сусындар өнеркәсібінің 0,01 пайызын ғана құраса да, ол жылдам өсіп келеді.

Қауіпсіздік

Кофе – әділ сауданың ең көп таралған тауары. Әділ сауда кофесінің көп бөлігі – жоғары биіктікте өсірілетін Coffea arabica. Әділ сауда нарықтары кофе сапасына баса назар аударады, себебі олар көбінесе дәмге, бағаға қарағанда көбірек қызығушылық танытатын тұтынушыларды қызықтырады. Әділ сауда қозғалысы алғаш рет кофеге назар аударды, өйткені ол көптеген өндіруші елдер үшін өте маңызды тауар болып табылады, ал әлемдегі кофе өндірісінің шамамен жартысы шағын фермерлердің есебінен жүзеге асырылады. FLO ұйымы белгілеген, халықаралық деңгейде мойындалған әділ сауда кофе стандарттары мынадай: шағын өндірушілер демократиялық кооперативтерде немесе топтарда бірігеді; сатып алушылар мен сатушылар ұзақ мерзімді, тұрақты қарым-қатынастар орнатады; сатып алушылар өндірушілерге кемінде әділ сауданың ең төменгі бағасын төлейді немесе, егер нарықтық баға жоғары болса, нарықтық бағаны төлейді; сондай-ақ, сатып алушылар өндірушілерге кофедің бір фунты үшін әлеуметтік үстема төлейді. Қазіргі кездегі жоғары сапалы, жуылған Арабика кофесі үшін әділ сауданың ең төменгі бағасы – фунтқа; егер кофе органикалық болса, фунтқа. Әділ сауда емес кофе сататын ірі корпорациялар тұтынушылардың кофе үшін төлеген құнының 55% -ын алады, ал өндірушілерге бар болғаны 10% -ы ғана жетеді. Кофе өндірісінде шағын фермерлер басым, әсіресе Латын Америкасы елдерінде, мысалы, Перуде. Кофе – әділ сауда жасалатын тауар, және өндірушілердің саны артып келеді, олар өздерінің жерлеріне ие және кооперативтерде жұмыс істейтін шағын фермерлер. Әділ сауда кофе дәндерін өсірушілердің табысы кофе тұтынылатын нарықтың құнына байланысты, сондықтан әділ сауда кофе фермерлері міндетті түрде кедейлік шегінен жоғары өмір сүрмейді немесе өз тауарлары үшін толық төлем алмайды. Тұрақты емес шаруашылық тәсілдері плантация иелері мен жұмысшыларға зиян келтіруі мүмкін. Тұрақты емес тәсілдер, мысалы, көлеңкесіз өсіру тәуекелді. Шағын фермерлер, кофеге қол жеткізбеу арқылы экономикалық тәуекелге ұшырайды, себебі кофе бағасының өзгеруінен, зиянкестердің шабуылынан немесе саясаттағы өзгерістерден ақша мен ресурстарды жоғалтуы мүмкін. Әділ сауданың тиімділігі күмәнді; әділ сауда фермаларындағы жұмысшылардың өмір сүру деңгейі әділ сауда жүйесіне жатпайтын ұқсас фермалардағы жұмысшыларға қарағанда төмен.

Coffee is the most well established fair trade commodity. Most Fair Trade coffee is Coffea arabica, which is grown at high altitudes. Fair Trade markets emphasize the quality of coffee because they usually appeal to customers who are motivated by taste rather than price. The fair trade movement fixated on coffee first because it is a highly traded commodity for most producing countries, and almost half the world's coffee is produced by smallholder farmers. Internationally recognized Fair Trade coffee standards outlined by FLO are as follows: small producers are grouped in democratic cooperatives or groups; buyers and sellers establish long term, stable relationships; buyers pay the producers at least the minimum Fair Trade price or, when the market price is higher, the market price; and, buyers pay a social premium of per pound of coffee to the producers. The current minimum Fair Trade price for high grade, washed Arabica coffee is per pound; per pound if the coffee is organic. Large corporations that sell non fair trade coffee take 55% of what consumers pay for coffee while only 10% goes to the producers. Small growers dominate the production of coffee, especially in Latin American countries such as Peru. Coffee is the fairly traded commodity, and an increasing number of producers are small farmers that own their own land and work in cooperatives. The incomes of growers of fair trade coffee beans depend on the market value of coffee where it is consumed, so farmers of fair trade coffee do not necessarily live above the poverty line or get completely for their commodity. Unsustainable farming practices can harm plantation owners and laborers. Unsustainable practices such as using and unshaded growing are risky. Small growers who put themselves at economic risk by not having could lose money and resources due to fluctuating coffee prices, pest problems, or policy shifts. The effectiveness of Fairtrade is questionable; workers on Fairtrade farms have a lower standard of living than on similar farms outside the Fairtrade system.

Тұрақтылық

Кофе кейбір аймақтарда, мысалы Солтүстік Латын Америкасындағы ең маңызды экспорттық дақылдардың біріне айналғандықтан, табиғат пен ауыл шаруашылығы өзгеріске ұшырауда. Өнімділікті арттыру үшін технологиялық жаңарулар қажет, соның салдарынан кофе агроэкосистемасы өзгеріп келеді. Латын Америкасында XIX ғасырда кофе плантациялары қант қамысын және қарапайым шаруашылық дақылдарын ығыстыра бастады. Кофе өсіруге көбірек бақылау енгізілді; олар қатарлап отырғызылды және көлеңкесіз қалды, бұл орманның түрлілігінің төмендеуіне және Кофея ағаштарының биіктігінің қысқаруына әкелді. Өсімдіктер мен ағаштардың түрлілігі азайған сайын, жануарлар да азайды. Көлеңкесіз плантациялар Кофея ағаштарының тығыздығын арттырады, желден қорғаныш аз болады және топырақ эрозиясына себеп болады. Технологиялық кофе плантацияларында тыңайтқыштар, инсектицидтер және фунгицидтер сияқты химиялық заттар да қолданылады.

Тұтынушылардың көзқарасы

Тұтынушылар этикалық тұрғыдан жасалған өнімдерге көбінесе жағымды қатынас көрсетеді. Мұндай өнімдер әділ еңбек жағдайларын, қоршаған ортаны қорғауды және адам құқықтарын сақтауды ұсынуы мүмкін. Әділ сауда өнімдері осы сияқты талаптарға жауап береді. Әділ сауда тауарлары сияқты этикалық өнімдерге деген жағымды қатынасқа қарамастан, тұтынушылар әділ сауда кофесі үшін жоғары баға төлеуге жиі дайын болмайды. Мінез-құлық пен көзқарас арасындағы қақтығыс этикалық және әділ сауда өнімдерінің нарықтың 1 пайызынан да аз бөлігін құрауына себеп болуы мүмкін. Кофе ішетін тұтынушылар әділ сауда кофесіне қосымша төлеуге дайын екенін айтуы мүмкін, бірақ көптеген тұтынушылар кофедің таңбасы, жапсырмасы және дәмі туралы көбірек алаңдайды. Дегенмен, әділ сауда өнімдерін сатып алуға бейімділігі бар, қоғамдық санасы жоғары тұтынушылар әділ сауда кофесімен байланысты қосымша төлемді көбірек төлеуге дайын. Егер жеткілікті тұтынушылар әділ сауда өнімдерін сатып ала бастаса, компаниялар әділ сауда өнімдерін ұсынуға көбірек бейім болады. Safeway Inc. жеке тұтынушылар оны сұрап, пошта карточкаларын жібергеннен кейін әділ сауда кофесін сатуды бастады.

Орналасқан жерлер

Какао Батыс Африка, Оңтүстік-Шығыс Азия және Латын Американың тропикалық аймақтарында өсіріледі. Латын Америкасында какао Коста-Рика, Панама, Перу, Боливия және Бразилияда өндіріледі. Латын Америкасында өндірілетін какаоның көп бөлігі органикалық және ішкі бақылау жүйесімен реттеледі. Боливияда какао өндірушілерге ақшаның әділ үлесін қамтамасыз ететін әділ сауда кооперативтері бар. Африкада какао өндіретін елдер қатарында Камерун, Мадагаскар, Сан-Томе және Принсипи, Гана, Танзания, Уганда және Кот-д'Ивуар бар. Оңтүстік-Шығыс Азия әлемдік какао өндірісінің шамамен 14 пайызын құрайды. Басты какао өндіруші елдер – Индонезия, Малайзия және Папуа-Жаңа Гвинея.

Харкин-Энгель хаттамасы

Харкин-Энгель протоколы, сонымен қатар какао протоколы деп те аталады, – бұл какао өнеркәсібіндегі балалардың ең нашар түрдегі еңбегі мен мәжбүрлі еңбекті тоқтатуға бағытталған халықаралық келісім. Ол туралы алғаш рет сенатор Том Харкин мен өкіл Элиот Энгель келіссөздер жүргізді, олар какао өндірісіндегі балаларды құлдыққа салу және адам саудасының кең таралған мәселесін көрсеткен деректі фильмді көргеннен кейін. Қатысушы тараптар алты баптан тұратын жоспарға келісті:

Іс-қимыл жоспарының қажеттілігі және шарттары туралы ресми мәлімдеме – Какао өнеркәсібі мәжбүрлі бала еңбегінің мәселесін мойындады және осы мәселені шешу үшін «маңызды ресурстарды» жұмсауға міндеттенді. Көп салалы консультативтік топтарды құру – 2001 жылдың 1 қазанына дейін еңбек тәжірибесін зерттеу үшін консультативтік топ құрылады. 2001 жылдың 1 желтоқсанына дейін өнеркәсіп консультативтік топ құрып, бала еңбегінің ең нашар түрлерін жоюға бағытталған тиісті шараларды әзірлейді. Бала еңбегі жөніндегі бірлескен мәлімдемеге қол қою, оған ХЕҰ куә болады – 2001 жылдың 1 желтоқсанына дейін бала еңбегінің ең нашар түрлерін тоқтату қажеттігін мойындап, еңбектен алынған балалар үшін дамуға балама мүмкіндіктерді анықтауға бағытталған мәлімдеме жасалуы керек. Ынтымақтастық туралы меморандум – 2002 жылдың 1 мамырына дейін бала еңбегінің ең нашар түрлерін жою үшін зерттеу, ақпарат алмасу және стандарттарды қолдану бойынша бірлескен іс-қимыл бағдарламасын құру. Стандарттарды бақылау және олардың сақталуын қамтамасыз ету. Бірлескен қор құру – 2002 жылдың 1 шілдесіне дейін өнеркәсіп бала еңбегінің ең нашар түрлерін жою жөніндегі күш-жігерді бақылау үшін қор құрады. Ол өңірлік жобаларды іске асырады және үздік тәжірибелер туралы ақпаратты жинақтайтын орталық болады. Сенімді стандарттарды құруға қадам жасау – 2005 жылдың 1 шілдесіне дейін өнеркәсіп какаоның бала еңбегінің ең нашар түрлерінің ешқайсысынсыз өсірілгенін растайтын, жалпыға қолданылатын мемлекеттік сертификация стандарттарын әзірлейді және енгізеді.

Тоқыма бұйымдары

Әділ сауда маталары негізінен әділ сауда мақтасынан жасалады. 2015 жылға қарай дамушы елдерде 75 мыңға жуық мақта өсіруші әділ сауда сертификатын алды. Әділ сауда төлейтін ең төменгі баға мақта өсірушілерге өздерінің күнкөрісін қамтамасыз етуге және жақсартуға мүмкіндік береді. Әділ сауда маталары жиі әділ сауда қолөнерімен және шеберлер жасаған тауарлармен бірге топтастырылады, бұл какао, кофе, қант, шай және бал сияқты ауыл шаруашылығы тауарларынан өзгеше. Әділ сауда мақтасын өндіру 2004 жылы Батыс және Орталық Африканың төрт елінде (Мали, Сенегал, Камерун және Буркина-Фасо) басталды. Тоқыма және киімдер Гонконг, Таиланд, Малайзия және Индонезиядан экспортталады. Әділ сауда тоқыма өнімдерін өндірушілердің көп бөлігі дамушы елдердегі әйелдер. Олар Солтүстік Америка және Еуропа тұтынушыларының талғамын қанағаттандыруға тырысады. Непалда тоқыма бұйымдары бастапқыда үй шаруашылығы және жергілікті қажеттер үшін жасалған. 1990 жылдары әйелдер кооперативтерге қосыла бастады және өз қолөнерін пайда табу үшін экспорттауға кірісті. Қазіргі таңда қолөнер Непалдың ең ірі экспорт тауары болып табылады. Әйелдер үшін тоқыма өндірісін, үй шаруашылығын және ауыл шаруашылығы жұмыстарын үйлестіру көбінесе қиындық тудырады. Кооперативтер әйелдердің тарихи түрде маргиналданған жағдайына қарамастан, демократиялық қауымдастықтардың дамуына көмектеседі, онда олардың дауысы естіледі.

Теңіз өнімдері

Балықшылардың жағдайына, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияда, бұқаралық ақпарат құралдарының күшейген назарына байланысты, теңіз өнімдері индустриясындағы ашықтық пен іздестірудің жетіспеуі жаңа әділ сауда бастамаларына түрткі болды. 2014 жылы Fair Trade USA ұйымы Балық аулау бағдарламасын құрды, нәтижесінде 2015 жылы әлемде алғаш рет әділ сауда балығы сатылды. Бұл бағдарлама "балықшылардан адам құқықтарын қорғайтын, күштеп және бала еңбегін болдырмайтын, қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ететін, жұмыс уақытын және әлеуметтік төлемдерді реттейтін, сондай-ақ табиғи ресурстарды жауапты басқаруды қамтамасыз ететін стандарттарға сәйкес балық аулау және сауда жасауды талап етеді".

Гүлдер

Әділ сауда гүлдері "маңызды нишалық өнім" ретінде танылды, Кения олардың өндірісі үшін маңызды орын ретінде ерекшеленді. Ұлыбританияда саудагер Tesco бастаған әділ сауда гүлдерін сатуға қойылған кезде, Кениядағы гүл өндірісінің ұйымдастырылуы әділ сауда сертификатының талаптарына сай келе ме деген сұрақтар туды.

Үлкен компаниялар мен тауарлар

Ірі трансұлттық компаниялар өз өнімдерінде әділ сауда тауарларын пайдалана бастады. 2000 жылдың сәуір айында Starbucks барлық дүкендерінде әділ сауда кофесін ұсына бастады. 2005 жылы компания алдағы 18 ай ішінде 10 миллион фунт әділ сауда кофесін сатып алуға уәде берді. Бұл АҚШ-тағы әділ сауда кофесінің жалпы сатып алыну көлемінің төрттен бірін және Starbucks-тың барлық кофе сатып алу көлемінің 3 пайызын құрады. Әділ сауда жақтастары басқа компаниялармен де жетістікке жетті: 2002 жылы Сара Ли корпорациясы және 2003 жылы Проктер & Гэмбл (Фолгерс өндірушісі) аз көлемде әділ сауда кофесін сатуға келісті. Әлемдегі ең ірі кофе саудагері Nestlé 2005 жылы әділ сауда кофесінің қоспасын сата бастады. Компанияның негізін қалаушысы Мартин Рапапорт, сондай-ақ Кимберли процесін бастаушылар Иан Смилли және Global Witness дамушы елдердегі кеншілер мен өндірушілерді қорғауды қамтамасыз ету үшін тексерулер мен сертификаттау бағдарламаларын, сондай-ақ басқа да бағдарламаларды күшейтуге шақырған саладағы бірнеше сарапшылар мен бақылаушылардың қатарында. Смилли мен Global Witness Кимберли процесіне қолдау көрсетуден бас тартты. Алмаз саласындағы басқа да мәселелерге алмаз кесу орталықтарындағы жұмыс жағдайлары және бала еңбегін пайдалану кіреді.

Алтын

Fairtrade сертификаты бар алтын өндіріс процестерінде де, әшекей бұйымдар жасауда да қолданылады. Шағын және қолөнер кеніштері үшін алтын және басқа да құнды металдарға қатысты Fairtrade стандарты, өнімдердің "Fairtrade" деп танылуына қажетті талаптарды қамтиды. Күміс және платина да Fairtrade құнды металдары болып табылады. 2011 жылдың ақпанында Ұлыбританияның Fairtrade Foundation әділ сауда қағидалары бойынша алтынды сертификаттауды бастаған алғашқы әрі қарайғы ұйым атанды.

Порнография немесе секс индустриясы

Әділ сауда порноиндустрияға да әсер етеді. Феминист жазушылар мен ғалымдар актерлер мен актрисаларды қанаушылық еңбек жағдайларына тоғыстырмай, өзара келісімге негізделген порнография индустриясын құруды жақтады.

Еуропалық Одақ

1994 жылы Еуропалық комиссия «Альтернативті сауда туралы хабарлама» дайындады, онда әділ сауданы күшейтуді қолдайтынын және әділ сауда жөніндегі ЕО жұмыс тобын құру ниетін білдірді. Сол жылы Еуропалық парламент «Солтүстік-Оңтүстік саудасындағы әділеттілік пен ынтымақты дамыту туралы» қаулы қабылдап, әділ сауданы қолдауын жеткізді. 1996 жылы Экономикалық және әлеуметтік комитет (ЭӘК) «Еуропалық «Әділ сауда» таңбалау қозғалысы туралы» пікір білдірді. Бір жыл өткен соң, Еуропалық парламент қабылдаған қаулы Еуропалық комиссияны әділ саудамен айналысатын банан өндірушілерді қолдауға шақырды, ал Еуропалық комиссия «ЕО тұтынушыларының әділ саудадағы бананға қатысты көзқарастары» туралы зерттеу жариялады, онда әділ саудадағы банан бірнеше ЕО мүше мемлекеттерінде коммерциялық тұрғыдан тиімді болатыны қорытындыланды. 1998 жылы Еуропалық парламент «Әділ сауда туралы» қаулы қабылдады, одан кейін 1999 жылы Комиссия «Комиссияның Кеңеске жолдаған ‘Әділ сауда’ туралы хабарламасын» қабылдады. 2000 жылы Еуропадағы мемлекеттік мекемелер «Әділ сауда» сертификаты бар кофе мен шай сатып ала бастады, ал Котону келісімі 23-бабының (g) тармағында және жинақта әділ сауданы ілгерілету туралы нақты айтылған. Сондай-ақ, Еуропалық парламент пен Кеңес Директивасы 2000/36/EC әділ сауданы ілгерілетуді ұсынды. 2005 жылы Еуропалық комиссияның «Даму саясатын үйлестіру – Мыңжылдық даму мақсаттарына жету жолындағы прогресті үдету» атты хабарламасында әділ сауда «кедейлікті азайту және тұрақты даму құралы» ретінде аталады. «Бұл қаулы әділ сауданың үлкен өсуіне жауап береді, бұл еуропалық тұтынушылардың жауапкершілікпен сатып алуға қызығушылығының артып бара жанын көрсетеді», - деді жасылдар партиясынан депутат Фритхоф Шмидт пленарлық отырыста. Еуропалық одақтың Сыртқы сауда комиссары Питер Мандельсон қаулы Комиссия тарапынан жақсы қабылданатынын мәлімдеді: «Әділ сауда тұтынушыларды ойландырады, сондықтан ол одан да құнды. Бізге жүйелі саясат аясын дамыту қажет, және бұл қаулы бізге көмектеседі». 2010 жылы ЭӘК «Тұтынушылар таңбаларының динамикалық және нарыққа бейімделу қабілеті олардың ерікті сипатымен шартталған» екенін растады, сонымен қатар «осындай схемалардың ашықтығын, тиімділігін және сенімділігін арттыруға, сондай-ақ өндірушілердің сертификаттау арқылы оларға әсер ету және қатысу мүмкіндіктерін дамытуға ресурстар мен реттеуші қолдау көрсетілсін» деп ұсынды.

In 1994, the European Commission prepared the "Memo on alternative trade" in which it declared its support for strengthening fair trade and its intention to establish an EC Working Group on Fair Trade. The same year, the European Parliament adopted the "Resolution on promoting fairness and solidarity in North South trade", voicing its support for fair trade. In 1996, the Economic and Social Committee (EESC) adopted an "Opinion on the European 'Fair Trade' marking movement". A year later, a resolution adopted by the European Parliament called on the European Commission to support fair trade banana operators, and the European Commission published a survey on "Attitudes of EU consumers to Fair Trade bananas", concluding that Fair Trade bananas would be commercially viable in several EU Member States. In 1998, the European Parliament adopted the "Resolution on Fair Trade", which was followed by a Commission in 1999 that adopted the "Communication from the Commission to the Council on 'Fair Trade'". In 2000, public institutions in Europe started purchasing Fairtrade Certified coffee and tea, and the Cotonou Agreement made specific reference to the promotion of Fair Trade in article 23(g) and in the Compendium. The European Parliament and Council Directive 2000/36/EC also suggested promoting Fair Trade. In 2005, in the European Commission communication "Policy Coherence for Development–Accelerating progress towards attaining the Millennium Development Goals", fair trade is mentioned as "a tool for poverty reduction and sustainable development". "This resolution responds to the impressive growth of Fair Trade, showing the increasing interest of European consumers in responsible purchasing," said Green MEP Frithjof Schmidt during the plenary debate. Peter Mandelson, EU Commissioner for External Trade, responded that the resolution would be well received by the Commission: "Fair Trade makes the consumers think and therefore it is even more valuable. We need to develop a coherent policy framework and this resolution will help us." In 2010 the EESC confirmed that "the dynamic and market responsive nature of consumer labels is encouraged by their voluntary nature" whilst also recommending that "resource and regulatory support is given to the development of the improved transparency, impact and credibility of such schemes and the capacity of producers to influence them and participate through certification".

Франция

2005 жылы Франция Ұлттық Ассамблеясының депутаты Антуан Херт «Әділ сауданың дамуын қамтамасыз етуге арналған 40 ұсыныс» деген есеп жариялады. Сол жылы осы есептің нәтижесінде әділ сауда ұйымдарын мойындау үшін комиссия құру туралы заң қабылданды. Әділ сауданың анықтамасы әзірленді. Дегенмен, оны бекіту әлі күтілуде, себебі 2008 жылғы Италиядағы саяси дағдарыс жұмыстарды тоқтатты.

Нидерланды

Голландияның Гронинген провинциясы 2007 жылы кофе жеткізуші Douwe Egberts компаниясы тарапынан сотқа тартылды, себебі провинция кофе жеткізушілерінен әділ сауда критерийлерін сақтауды талап еткен, ең бастысы – өндіруші кооперативтеріне ең төменгі баға мен даму үстемасын төлеуді. Өзі әзірлеген этикалық критерийлер бойынша кофе брендтерін сататын Douwe Egberts компаниясы бұл талаптарды кемсітушілік деп есептеді. Бірнеше айлық талқылаулар мен сот процестерінен кейін Гронинген провинциясы жеңіске жетті. Макс Хавелар қорының директоры Коен де Руитер бұл жеңісті маңызды оқиға деп атады: «Бұл мемлекеттік мекемелерге сатып алу саясатында кофе жеткізушілерден әділ сауда критерийлеріне сай кофе беруді талап етуге мүмкіндік береді, осылайша күнделікті ішілетін кофе арқылы кедейлікпен күреске маңызды үлес қосылады».

Сын

Кейбір зерттеулер әділ сауданың пайдалы және тиімді екенін көрсетсе, басқа зерттеулер оған жағымсыз баға берген. Кейде сынның себебі әділ сауданың өзіне байланысты болады, ал кейде тиімділік үкіметтік қолдаудың жетіспеуі сияқты кеңірек жағдайларға немесе әлемдік нарықтағы құнсыздануға байланысты.

Этикалық негіз

Зерттеулер көрсеткендей, көптеген тұтынушылар әділ сауда тауарларына жоғары баға төлеуге дайын болды, өйткені олар мұның кедейлерге көмектесетініне сенді. Әділ саудаға қатысты этикалық сынның бірі – бұл бағаның артықшылығы әділ сауда емес тауарларға қарағанда өндірушілерге жетпейді, керісінше, оны кәсіпорындар немесе кооперативтердің қызметкерлері жинайды немесе қажетсіз шығындарға жұмсайды. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, әділ сауда стандарттарын енгізу осы қатаң ережелер нақты нарыққа сәйкес келмейтін нарықтардағы теңсіздікті күшейтеді. Мысалы, тұтынушылар әділ сауда тауары үшін көп төлейді, ал экспорттаушыға тек 11,5% жетеді. Килиан, Джонс, Пратт және Виллалобос АҚШ-тағы әділ сауда кофесінің бөлшек саудада фунтқа артық бағамен сатылатынын айтады, оның тек 2% ғана экспорттаушыға тиесілі. Мендоза мен Бастиансеннің есептеуінше, Ұлыбританияда бір тауар түрі үшін қосымша төленген бағаның тек 1,6–18% ғана фермерге жетеді. Бұл зерттеулер импорттаушылар толық әділ сауда бағасын төлейді деп есептейді, бірақ бұл міндетті түрде солай болмайды. Нақты кірістерді және ақшаны неге жұмсағанын көрсететін экономикалық зерттеулер жетіспейді. FLO деректері бойынша, дамып келе жатқан елдерге жеткен ақшаның 40% «бизнес және өндіріс» саласына жұмсалады, бұл осы шығындарды, сондай-ақ кооперативтердегі немесе маркетинг жүйесіндегі тиімсіздік пен жемқорлықтан туындаған шығындарды қамтиды. Қалған қаражат фермерлерге емес, әлеуметтік жобаларға жұмсалады. Әртүрлі деректерде фермерлерге саудагерлер әділ сауда кооперативтеріне қарағанда көбірек немесе азырақ төленгені айтылады. Бұл деректердің көпшілігі дамып келе жатқан елдердегі баға туралы хабарлау мәселелеріне және несие, жинау, тасымалдау, өңдеу сияқты әртүрлі баға пакеттерінің күрделілігіне назар аудармайды. Кооперативтер әдетте жыл бойы бағаны орташалайды, сондықтан олар кейде саудагерлерге қарағанда аз төлейді, ал кейде көбірек төлейді. Бассет (2009) бағаны тек әділ сауда және әділ сауда емес фермерлер мақтасын бірдей монопсониялық мақта өңдеу зауыттарына сатуға мәжбүр болған жағдайларда ғана салыстырады, онда бағалар төмен болады. Бағалар фермерлерге әділ сауда өнімдерін өндіруге кеткен қосымша шығындарды өтеу үшін жоғары болуы керек. Мысалы, әділ сауда никарагуалық фермерлерді органикалық кофеге ауысуға ынталандырды, бұл фунтқа жоғары бағаға әкелді, бірақ жоғары шығындар мен төмен өнімділіктен туындаған таза табыс төмендеді.

Studies shows a significant number of consumers were content to pay higher prices for fair trade products, in the belief that this helps the poor. One ethical criticism of Fairtrade is that this premium over non Fairtrade products does not reach the producers and is instead collected by businesses or by employees of co operatives or is used for unnecessary expenses. Some research finds the implementation of certain fair trade standards causes greater inequalities in markets where these rigid rules are inappropriate for the specific market. found that consumers paid much more for Fairtrade, and that only 11.5% reached the exporter. Kilian, Jones, Pratt, and Villalobos talk of U. S. Fairtrade coffee getting per pound extra at retail, of which the exporter receives only 2%. Mendoza and Bastiaensen calculated that in the UK only 1.6%–18% of the extra charged for one product line reached the farmer. These studies assume that the importers paid the full Fairtrade price, which is not necessarily the case. there is a dearth of economic studies setting out the actual revenues and what the money was spent on. FLO figures are that 40% of the money reaching the developing world is spent on "business and production", which would include these costs as well as costs incurred by any inefficiency and corruption in the cooperative or the marketing system. The rest is spent on social projects, rather than being passed on to farmers. Differing anecdotes state farmers are paid more or less by traders than by fair trade cooperatives. Few of these anecdotes address the problems of price reporting in developing world markets, and few appreciate the complexity of the different price packages that may or may not include credit, harvesting, transport, processing, etc. Cooperatives typically average prices over the year, so they pay less than traders at some times, more at others. Bassett (2009) compares prices only where Fairtrade and non Fairtrade farmers have to sell cotton to the same monopsonistic ginneries which pay low prices. Prices would have to be higher to compensate farmers for the increased costs they incur to produce fair trade. For instance, fair trade encouraged Nicaraguan farmers to switch to organic coffee, which resulted in a higher price per pound, but a lower net income because of higher costs and lower yields.

Кірудегі кедергілердің төмен болуының әсері

2015 жылғы зерттеуде кофе сияқты бәсекелестік нарыққа кірудің төмен бөгеттері әділ сауда арқылы өндірушілерге жоғарырақ пайда табуға бағытталған барлық күш-жігерді жоққа шығарады деп қорытындыланды. Олар Орталық Америкадан алынған деректерді пайдаланып, өндірушілерге тиесілі пайданың дерлік жоқ екенін анықтады. Бұның себебі – сертификацияның артық көлемі, және әділ сауда деп белгіленген өнімнің тек бір бөлігі ғана әділ сауда нарықтарында сатылады, ол сертификация құнына өтеу жасау үшін ғана жеткілікті, егер олар әділ сауда статусын сақтағысы келсе. Әділ сауда кейбір экономистердің еркін нарық идеалынан өзгеше. Бринк Линдсей әділ сауданы "нарықтың кемшіліктерін түзетуге жасалған дұрыс емес әрекет" деп атайды, ол нарықтың тиімсіздігі мен артық өндіріске ықпал етеді.

Өте көп өндіріс аргументі

Сыншылар әділ сауданың әділ саудаға қатыспаған фермерлерге зиян келтіретінін айтады. Әділ сауда өз фермерлеріне жоғары баға төлеп, өнімділігі мен сапасын арттыру бойынша арнайы кеңес береді. Экономистердің пікірінше, егер бұл рас болса, әділ сауда фермерлері өндірісті арттырады. Кофеге деген сұраныс өте төмен серпімді болғандықтан, ұсыныстың шамалы өсуі нарықтық бағаның күрт төмендеуіне әкеледі, сондықтан бір миллион әділ сауда фермері жоғары баға алса, қалған 24 миллионы айтарлықтай төмен бағаға ие болады. Сыншылар Вьетнам фермерлерінің 1980 жылдары әлемдік нарық бағасынан артық сыйақы алып, көп кофе екті, ал 1990 жылдары әлемдік нарықты артық өніммен толып кеткенін мысалға келтіреді. Әділ сауданың минималды бағасының мәні – әлемдік нарық бағасы құлдырағанда, әділ саудаға қатыспаған фермерлер, әсіресе ең кедейлері, кофе ағаштарын кесуге мәжбүр болады.

Құпиялық

ЕО заңнамасына сәйкес (Адал емес сауда амалдары туралы 2005/29/ЕО директивасы) егер (а) «ол жалған ақпаратты қамтиды және сондықтан шындыққа сай емес немесе кез келген жолмен, оның ішінде жалпы ұсынылымында, орташа тұтынушыны жаңылыстырады немесе жаңылыстыруы мүмкін, тіпті ақпарат фактілер бойынша дұрыс болса да», (б) «орташа тұтынушыға қажетті маңызды ақпаратты қамтымаса және осылайша орташа тұтынушыны әдетте қабылдамайтын транзакциялық шешім қабылдауға итермелейді немесе итеруі мүмкін», немесе (в) «сауда амалының коммерциялық мақсатын ашып көрсетпесе, [сол арқылы] орташа тұтынушыны әдетте қабылдамайтын транзакциялық шешім қабылдауға итермелейді немесе итеруі мүмкін» – адал емес саудамен байланысты қылмыстық құқық бұзушылық жасалған болып есептеледі. Питер Гриффитс (2011) мысалы ретінде, бойкот науқандарын қолдану және сатушыларды этикалық тұрғыдан күдікті деп санайтын өнімді қорғауға мәжбүрлеу үшін басқа да қысым көрсетуді келтіреді. Алайда, керісінше пікір де бар, аудитке қатысушылықты арттыру және көптеген мүдделі тараптарды тарту процестің сапасын жақсартуы мүмкін. Кейбір адамдар стратегиялық түрде таңбалауды қолдану ірі жеткізушілерді өз әрекеттерін өзгертуге ынталандыруға немесе ұялтпаққа көмектеседі деп санайды. Бұл белсенділерге пайдалануға болатын корпоративтік әлсіздіктерді анықтауы мүмкін. Немесе ол қарапайым адамдарды кең ауқымды әлеуметтік өзгерістер жобаларына қатысуға шақыруы мүмкін.

Стандарттарды бақылаудың бұзылуы

Әділ сауда стандарттары орынсыз және өндірушілерге зиян келтіруі мүмкін, кейде олар аз пайда үшін бірнеше ай бойы жұмыс істеуге мәжбүр болады деген шағымдар бар. Fairtrade Label Organizations ұйымының президенті болып төрт жыл қызмет еткен Паола Гиллани "кейбір аргументтерге мән бар" дегенмен келісті. Кейбір Fairtrade емес кофе Fairtrade ретінде сатылады, себебі "кофе өндірісінде маусымдық жұмысшыларды пайдалану кезінде стандарттар тым қатаң емес". 2006 жылы Financial Times газетінің тілшісі барған 10 фабриканың барлығында сертификатталмаған кофе кооперативтерге сертификатталған ретінде сатылғанын анықтады. Газет "кем дегенде бір кофе бірлестігінің қорғалатын ұлттық орман жерлерінде кофе өнімдерінің 20 пайызын заңсыз өсіргеніне қарамастан, органикалық, әділ сауда немесе басқа да сертификаттар алғандығы туралы" деректерді жариялады.

Саяси қарсылықтар

Әділ саудаға сол және оң жақтан саяси сын айтылды. Кейбіреулер әділ сауда жүйесінің жеткілікті радикалды емес екенін санайды. Кристиан Жаккиу өзінің "Les coulisses du commerce équitable" кітабында әділ сауданың қатаң стандарттарын қажет етеді және әділ сауда қозғалысын қазіргі жүйеде жұмыс істегені үшін сынап, жаппай саудамен, көпұлтты корпорациялармен және т.б. серіктестіктер арқылы жаңа, әділ, толыққанды дербес (мысалы, мемлекеттік монополия) сауда жүйесін құрудың орнына осы жүйеде қалуын айыптайды. Jacquiau сондай-ақ әділ сауда бағасын ең жоғары деңгейге көтеруді қолдайды, себебі көптеген өндірушілер өнімдерінің тек бір бөлігін ғана әділ сауда шарттары бойынша сатады. Әділ сауда көзқарасы оңтүстік өндірушілерінің қатысуынсыз, солтүстік тұтынушыларының әділдік туралы түсінігіне негізделген. "Сондықтан, басты мәселе – әділ сауда шарттарын анықтау құқығы кімде екенін, яғни этиканың қажеттілігін анықтау билігі кімде және одан кейін нақты этикалық көзқарасты шындық деп қабылдауды қалай жүзеге асыруды анықтау болып табылады".