Кіріспе
Гампден паркі (шотланд гаэл. Pàirc Hampden) – Шотландияның Глазго қаласындағы Маунт Флорида аймағында орналасқан футбол стадионы. Бұл Шотландияның ұлттық футбол стадионы және Шотландия ұлттық футбол құрамасының үйі. Гампден паркі Шотландия футбол ассоциациясына (SFA) тиесілі және Шотландия кубогы мен Шотландия лигасы кубогының соңғы кезеңдерін тұрақты түрде қабылдайды. УЕФА-ның төртінші санаттағы стадион, Гампден паркі алты еуропалық финалға төсегін жайды, соның ішінде 1960 жылғы Еуропа кубогының финалы – «Реал Мадрид» пен «Айнтрахт Франкфурт» арасындағы матч, онда 127 621 көрермен болды, бұл Еуропа кубогы финалындағы ең көп көрермен санының рекорды. Стадионда 2012 жылғы Олимпиада ойындары мен 2014 жылғы Достастық ойындары (сондай-ақ 2014 жылғы Достастық ойындарының жабылу салтанаты) сияқты басқа да спорттық іс-шаралар өтті. Шотландия – жалпыеуропалық Еуро-2020 турнирінің он бір қабылдаушы елінің бірі болды, нәтижесінде Гампден паркі 1/16 финалдық матчтарды қабылдады және алдағы Еуро-2028 матчтарын қабылдайтын болады, онда Шотландия қайтадан қабылдаушы елдердің бірі. 1903 жылы ашылған кездегі ең үлкен стадион, бұл атақ 1950 жылға дейін сақталды. Гампден паркі – Еуропадағы 50-ші, Ұлыбританиядағы 11-ші және Шотландиядағы екінші ең үлкен футбол стадионы. Стадион еуропалық футболда тіркелген барлық қатысу рекордтарын өз иелігінде сақтайды. 1903 жылғы 31 қазанда ашылған стадионның бастапқы сыйымдылығы 100 000-нан асты. 1927 мен 1937 жылдар аралығында сыйымдылық 150 000-ға дейін артты. 1937 жылы Шотландия мен Англия арасындағы матчта 149 415 көрермен болды, бұл – халықаралық футбол матчы бойынша еуропалық рекорд. Қауіпсіздік талаптарының күшейтілуіне байланысты 1977 жылы сыйымдылық 81 000-ға дейін төмендетілді. Содан бері стадион толығымен жаңартылды, соңғы маңызды жұмыстар 1999 жылы аяқталды. 2014 жылғы Достастық ойындарына дайындық барысында Гампден паркінде жүгіру жолы және ойындарды өткізуге қажетті басқа да жабдықтар орнатылды. Стадионда Шотландия футбол ассоциациясының (SFA) және Шотландия кәсіби футбол лигасының (SPFL) кеңселерi орналасқан. Бұған дейін үш Еуропа кубогы/Чемпиондар лигасының финалы, екі Кубок иелері кубогының финалы және УЕФА кубогының финалы өткен. Бұл УЕФА-ның төртінші санаттағы стадион және Маунт Флорида мен Кингс Парк теміржол станцияларымен байланысты.
Hampden Park (Scottish Gaelic: Pàirc Hampden) is a football stadium in the Mount Florida area of Glasgow, Scotland, which is the national stadium of football in Scotland and home of the Scotland national football team. Hampden Park is owned by the Scottish Football Association (SFA), and regularly hosts the latter stages of the Scottish Cup and Scottish League Cup. A UEFA category four stadium, Hampden Park has hosted six European finals including the 1960 European Cup final between Real Madrid and Eintracht Frankfurt which, with a crowd of 127,621 in attendance, is the highest ever recorded attendance for a European Cup final. The stadium has hosted other sporting events including the 2012 Olympic Games and the 2014 Commonwealth Games (also hosting the 2014 Commonwealth Games closing ceremony). Scotland was one of the eleven host countries of the pan–European Euro 2020 tournament, and as a result, Hampden Park hosted the round of 16 matches and will host matches of the upcoming Euro 2028, of which Scotland is again one of the host countries. The largest stadium by capacity when opened in 1903, an accolade the stadium held until 1950, Hampden Park is the 50th largest football stadium in Europe, the 11th largest in the United Kingdom, and the second largest football stadium in Scotland. The stadium retains all attendance records recorded in European football. A stadium on the present site opened on 31 October 1903, with a capacity in excess of 100,000. This was increased between 1927 and 1937, reaching a peak of 150,000. The record attendance of 149,415, for Scotland v England in 1937, is the European record for an international football match. Tighter safety regulations meant that the capacity was reduced to 81,000 in 1977. The stadium has been fully renovated since then, with the most recent significant work being completed in 1999. Ahead of the 2014 Commonwealth Games, Hampden Park underwent modifications to the stadium to include a running track and other features required for hosting the games. The stadium houses the offices of the Scottish Football Association (SFA) and Scottish Professional Football League (SPFL) and has hosted three European Cup/Champions League finals, two Cup Winners' Cup finals and a UEFA Cup final. It is a UEFA category four stadium and is served by Mount Florida and King's Park railway stations.
Үш Хэмпден
Шотландия футболының ең көне клубы, «Куинс Парк» алғаш рет 1873 жылғы 25 қазанда «Хэмпден Парк» деп аталатын жерде ойнады. Бұл алаңның жанында Англиялық Джон Хэмпденнің есімімен аталатын терраса орналасқан, ол Англия азаматтық соғысында парламентшілер үшін күрескен. «Куинс Драйв» және «Кэткарт Роуд» қиылысындағы лаун-боулинг клубы алғашқы «Хэмпденнің» орнын көрсетеді. Екінші «Хэмпден Парк» 1884 жылғы қазан айында ашылды. Джеймс Миллер алаңның оңтүстік жағында екі үлкен трибунаны жобалады, олардың арасында павильон орналасқан. Арчибальд Лейч жобалаған террасалардың қабаттарын құру үшін табиғи беткейлер өзгертілді. Көшіп келгеннен кейінгі алғашқы маусымда (1903–04, олар чемпион атанды), «Теріс Ланарк» жаңа «Хэмпденде» өз үй матчтарының бірнешеуін өткізді, ал жұмыс «Кэткин Парк» стадионында жүргізілді. Олар лигадағы алғашқы тоғыз маттың сегізін үйден тыс өткізді, ал біреуін «Каткин Парк» стадионының ашылуын күтіп, ескі стадионда ойнады. Бұл жерде 1904 жылы «Олд Фирм» командаларының алғашқы матчы өтті. Шотландия мен Англия арасындағы алғашқы матч 1906 жылғы сәуірде 102 741 көрерменнің қатысуымен өтті, бұл «Хэмпден Парк» стадионының Шотландия құрамасының негізгі үй стадионы екенін бекітті. «Хэмпден Парк» ашылғаннан бастап 1950 жылы «Маракана» стадионы одан асып кеткенге дейін әлемдегі ең үлкен стадион болды. 1937 жылы жүргізілген жұмыс алаңның ресми сыйымдылығын 183 388 адамға дейін арттырды, бірақ SFA ойынға 150 000 билет сатуға ғана рұқсат берді. 1937 жылы Шотландия мен Англия арасындағы матчты 149 415 адам тамашалады, бірақ кем дегенде 20 000 адам билетсіз стадионға кірді. Бір аптадан кейін 1937 жылғы Шотландия кубогының финалында «Селтик» пен «Абердин» командалары арасындағы матчты 147 365 адам көрді, ал сыртта тағы 20 000 адам қалды. Бұл клубтық матч үшін 1963 жылға дейін әлемдік рекорд сақталды. «Хэмпден» стадионының матчтар тізімі жаңа Шотландия Лига кубогы турнирімен кеңейтілді. 1947 жылы «Рейнджерс» «Абердинді» Лига кубогының алғашқы финалында жеңді, ал бір жыл бұрын соғыс кезеңіндегі турнирдің, Оңтүстік Лига кубогының соңғы матчын сол командалар ойнаған, оны 135 000 көрермен тамашалады. 1946 жылғы наурызда Болтон қаласындағы «Бёрден Парк» стадионындағы апаттан кейін стадионның сыйымдылығы 135 000 адамға дейін төмендетілді. Королева Елизавета II-нің тәж киюіне арналған «Тағайындау кубогы» турнирі 1953 жылғы мамыр айында Глазго қаласында өтті. Шотландия мен Англиядан төрт ірі клуб шақырылды, ал «Олд Фирм» клубтары «Хэмпденде» өз матчтарын өткізді. «Селтик» пен «Гиберниан» финалға өтті, ал 117 060 көрермен «Селтиктің» 2:0 есебімен жеңіске жеткенін көрді. Шотландия 1954 жылғы желтоқсанда 113 506 жанкүйердің алдында «Мажар ғажайыптарын» қабылдады. Шотландиялықтар сол кездегі әлемдегі ең күшті командалардың бірімен жақсы күресті, бірақ соңында 4:2 есебімен жеңілді. Шотландия 1958 жылғы ФИФА әлем чемпионатына қатысу үшін «Хэмпденде» Испанияны, оның құрамында Луис Суарес, Ладислао Кубала және Альфредо Ди Стефано болған команданы жеңді.
The Coronation Cup, a competition to mark the Coronation of Queen Elizabeth II, was held in Glasgow during May 1953. Four major clubs from each of Scotland and England were invited, with the Old Firm clubs playing their matches at Hampden. Celtic and Hibernian progressed to the final, and a crowd of 117,060 saw Celtic win 2–0. Scotland hosted the Magical Magyars of Hungary in December 1954 in front of 113,506 fans. The Scots put up a good fight against one of the most outstanding teams in the world at the time, but eventually lost 4–2. Scotland qualified for the 1958 FIFA World Cup by defeating Spain, including Luis Suarez, Ladislao Kubala and Alfredo Di Stéfano, at Hampden.
1960 және 1970 жылдар
Хэмпден 1960 жылғы Еуропа кубогының финалын қабылдады; «Реал Мадрид» 130 000 көрерменнің куәгерлігінде «Айнтрахт Франкфуртты» 7:3 есебімен жеңді. 1961 жылы Хэмпденге жарық шамдары орнатылды және олар «Айнтрахт» пен «Рейнджерс» арасындағы жолдастық матчпен қолданысқа енгізілді. Содан кейін бұл стадион 1962 және 1966 жылдары Еуропа кубогы иелері кубогының финалдарын да қабылдады. Бұл финалдардың әрқайсысына 50 000-нан аз адам келді, ал SFA 1976 жылғы Еуропа кубогының финалына дейін тағы бір еуропалық финалды қабылдауды ұсынбады, онда «Бавария Мюнхен» «Сент-Этьенді» жеңді. «Селтик» 1967 жылғы Еуропа кубогының финалында жеңіске жеткеннен кейін, Континенттік кубоктың жауапты матчын Хэмпденде өткізді. «Селтик» Хэмпденде 1:0 есебімен жеңіске жетті, бірақ Монтевидеодағы қайырымды матчта жеңіліске ұшырады. 1970 жылы «Селтик» Еуропа кубогының жартылай финалында Англия лигасының чемпионы «Лидс Юнайтедке» қарсы ойнады. «Селтик» өз алаңындағы ойынды «Селтик Парктан» Хэмпденге көшіруді шешті, ол әлдеқайда сыйымдырақ болатын. 136 505 көрермен жиналды, бұл УЕФА жарыстарындағы кез келген матч үшін рекордты көрсеткіш. «Селтик» 2:1 (жиналысы бойынша 3:1) есебімен жеңіске жетіп, 1970 жылғы Еуропа кубогының финалына өтті. «Селтик» 1970 жылдары Хэмпденде «Аякс» және «Розенборг» командаларымен де Еуропа кубогы матчтарын өткізді. 1968 жылдың қазан айында оңтүстік трибунада қасақана өрт шықты, нәтижесінде кеңселер, 1400 орындық және команданың киім ауыстыратын бөлмелері қирады. «Питодри» және «Иброкс» стадиондары толық орындықтармен жабдықталды, ал Хэмпденнің сыйымдылығы 81 000-ға дейін азайтылды.
1990 жылдардағы қайта құру
1970 жылдардың соңында Хэмпдендегі жабық ғимараттарды жаңарту қажеттігі анық болды. Жаңартудың бірінші кезеңі Солтүстік трибунасын бұзуды, барлық террасаларды бетонмен жабуды және Шығыс террасасының жоғарғы бөлігін айналдыратын турникеттер блогын салуды қамтыды. 1981 жылдың қазанында басталып, 1986 жылы аяқталған бұл жұмыс сыйымдылығын 74 370-ке дейін азайтты және 3 миллион фунт стерлинг тұрады. 1989 жылы Шотландия мен Англия арасындағы жыл сайынғы ойынның жойылғаннан кейін, шотланд футболына жеке ұлттық стадион қажет пе деген сұрақтар көтерілді. Бұл аргументтердің ешқайсысы Ұлттық стадион комитетіне, оның құрамында SFA, Шотландия футбол лигасы және Куинс Парк болған, әсер етпеді. Жаңартудың соңғы кезеңі 1997 жылдың қарашасында басталды, оның құны 59 миллион фунт стерлинг болды және ол Ұлттық лотерея есебінен қаржыландырылды. Оңтүстік трибунасы жаңасымен ауыстырылды және стадион 1999 жылғы Шотландия кубогының финалына қайта ашылды. Қазіргі уақытта стадионның сыйымдылығы .
Жақында болған тарих
«Реал Мадрид» 2002 жылы Хэмпден Паркте УЕФА Чемпиондар Лигасының финалын өткізген кезде тағы да жеңіске жетті, «Байер Леверкузенді» жеңіп, Зинедин Зидан сол аяғымен әдемі волейболмен жеңіс голын соқты. Кейін Хэмпденде 2007 жылғы УЕФА кубогының финалы өтті. Матчтың бірі Солтүстік Корея құрамасы өз ойыншыларын бейнелеу үшін қателікпен Оңтүстік Кореяның туы қолданылғанына наразылық білдіргеннен кейін кейінге шегерілді. 2012 жылы Шотландия әйелдер құрамасы Хэмпденде алғаш рет ойнады, Испанияға қарсы Еуропа чемпионатына іріктеу ойынының бірінші кезеңін қабылдады. Хэмпден 2014 жылғы Достастық ойындарына арналған жеңіл атлетика стадионына уақытша түрлендірілді. Стадион өзгеріске ұшырар алдындағы соңғы халықаралық ойынды 2013 жылдың 15 қарашасында өткізіп, «Куинс Парк» уақытша өз үй ойындарын Эйрдридегі «Экселсиор» стадионында өткізді. Олимпиада стадионында жүргізілген жұмыстарға байланысты 2014 жылғы Лондон Гран-приі «Глазго Гран-приі» деп аталды және Хэмпденде өтті. Түрлендіру жұмыстары кезінде сегіз қатар орындықтар алынып тасталды, нәтижесінде стадионның сыйымдылығы 44 000 орынға дейін азайды. Достастық ойындарынан кейін Хэмпден қайтадан футбол стадионына айналдырылды.
SFA меншігі
Хэмпдендегі жалға алу мерзімі 2020 жылы аяқталуға жақын болғандықтан, SFA мүше клубтарынан Шотландия командасының ойындарын қайда өткізу керектігі туралы пікір білдірді. 2018 жылдың қыркүйегінде SFA Хэмпденді «Куинс Парктан» сатып алуға келісім жасады. Келісімнің шарттарына сәйкес, «Кіші Хэмпден» жаңадан құрылып, «Куинс Парк» командасының үй стадионына айналды. 2020 жылдың тамызында SFA Хэмпденді толық иелігіне алды және «Кіші Хэмпденде» жаңа құрылыс жұмыстары басталды. «Куинс Парк» командасы Хэмпден стадионындағы соңғы ойынын 2021 жылдың 20 наурызында өткізді, себебі олардың жалға алу мерзімі сол айдың соңында аяқталды. «Куинс Парк» 2023–24 маусымында Хэмпденге қайта оралуы жоспарланған, олар SFA-мен стадионды жалға алу туралы келісімге келді, ал Шотландия ұлттық командалары «Кіші Хэмпденді» жаттығу алаңы ретінде пайдалануға мүмкіндік алды.
Еуропа чемпионаты 2020
2014 жылдың қыркүйегінде Хэмпден УЕФА Еуро-2020 турнирінің матчтарын қабылдауға таңдалған 13 стадионның бірі болды. Онда үш топтық кезең ойыны және біреуі плей-оффтың 1/8 финалы өтті, COVID-19 пандемиясының салдарынан көрермендер саны стадион сыйымдылығының 25%-ына дейін шектелді.
Әлем чемпионаты мен 2028 жылғы Еуропа чемпионаты
Архитекторлар 2020 жылы Хэмпденді кеңейтудің жоспарларын жасады, бірақ бұл 2030 жылғы әлем чемпионатына қатысуға байланысты болды, бірақ ол іске аспады. 2023 жылдың шілдесінде SFA 2026 немесе 2027 жылдары Хэмпденде Еуропалық клубтар финалын өткізуге ниетті екенін білдірді.
Хэмпден Роар
Хэмпдендегі футбол матчтарының көрермендері Хэмпденнің күркіреуін (Roar) тудыруы және қарсыластар командаларын қорқытуға тырысуымен әйгілі болды. Стадионның сыйымдылығы 1900 жылдардың басынан 1980 жылға дейін 100 000-нан асып, Шотландия маңызды гол соққанда күркіреу естілетін. Глазголықтар «Хэмпден деген не?» деп сұрайды, бұл «Есеп қандай?» немесе «Қалайсың?» дегенді білдіреді. Гол соққаннан кейін 115 децибелдік ең жоғары шу деңгейі, ал командалар алаңға алғаш шыққанда 109 децибелге жетті. Шотландия футболында «Олд Фирм» командаларының үстемдігіне және олардың Хэмпден стадионындағы кубок матчтарына тұрақты қатысуына байланысты, шығыс және батыс трибуналары әдетте «Селтик» және «Рейнджерс» трибуналары деп аталады. Шығыс трибунасында 53 қатардан тұратын 12 800 орын, лаунждар мен медиа орталықтары бар. Оны 1998 жылдан бері BT Scotland демеулік етіп келеді. Оңтүстік трибуна стадионның екі деңгейге бөлінген жалғыз бөлігі, бірақ Солтүстік трибунаның үстінде 290 орындық шағын галерея және лаунждарға қол жеткізу бар. Солтүстік трибунада 46 қатарда 9 100 көрермен отырады. Мұражайдың бөлігі – Шотландия футбол Даңқы залы, ол да мұражайда көрсетіледі. Сол кезден бері Хэмпденде өткен жалғыз регби матчы 2004 жылдың қарашасында Шотландия мен Австралия арасында өтті. Хэмпден 1920-1930 жылдары Шотландияның әуесқойлар арасындағы жеңіл атлетика чемпионаттарын қабылдады, ал бастапқы Meadowbank стадионы балама ретінде пайдаланылды. Эрик Лидделл 1924 жылғы чемпионатта 110, 220 және 440 ярдқа жүгіруде жеңіске жетті. Оның Ұлыбританиядағы соңғы жарысы 1925 жылғы чемпионатта болды, онда ол 220 ярдқа жүгіруде рекордтық бес мәрте жеңіске жетті. Хэмпден 2014 жылғы Достастық ойындарының жеңіл атлетика жарыстарын өткізу үшін уақытша қайта жаңартылды, сондай-ақ жабылу салтанатында да пайдаланылды. Француздық кәсіби теннисші Сюзанна Ленглен 1927 жылы Хэмпденде Вивиан Дьюхерстке қарсы көрсету матчын өткізді. Бұл матчты және Хауард Кинси мен Карел Кожелух арасындағы матчты 10 000 көрермен тамашалады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шотландияда орналасқан американдық әскерлер Хэмпденде софтбол, бейсбол және американдық футбол ойындарын өткізді. 1998 жылы американдық футбол Хэмпденге оралды, онда NFL Europe командасы «Шотландиялық Клейморс» Хэмпден мен Мюррейфилд арасында үй матчтарын бөлісті. 2003 жылы Хэмпденде World Bowl XI өтті, бірақ 2004 жылғы маусымнан кейін «Клейморс» таратылып, олардың орнына «Гамбург Си Дьяволс» келді. Хэмпден 1969 жылдан 1972 жылға дейін «Глазго Тайгерс» спидвей командасының үйі болды. Көпшіліктің аз болуы, шығындардың өсуі және қалалық кеңестің іс-шараларда музыка ойнатуға рұқсат бермеуі команданың Клиттонхиллге, Коатбриджге көшуіне себеп болды. «Глазго Тайгерс» командасының спидвейшісі Свен Кааса 1972 жылдың 29 қыркүйегінде Хэмпден паркіндегі жарыста қаза тапты. Жаңартылған Хэмпден 2000 жылдың маусымында бұрынғы әлем чемпионы Майк Тайсонның басқарымында бокс кешіне тамаша арена болды. Тайсон Лу Саваресті жекпе-жектің 12 секундінен кейін құлатты, ал төреші 38 секундтан кейін жекпе-жекті тоқтатты. Жекпе-жекке тоқтам келмеді, себебі төреші, екі боксшыны ажыратуға тырысқанда Тайсонның соққысынан құлады. Көрермендер Тайсонды рингтен ыңғайсыздан шығарып салды.
Спорттық емес пайдалану
Уильям Александр Смит Глазго қаласында құрған Boys' Brigade-дің 50 жылдығына арналған жиын 1933 жылы Хэмпденде өткізілді. Стадионның ішінде 130 мың адам болса, сыртында 100 мың адам Әнжырлерді (Забурларды) айтып тұрды. 1955 жылдың көктемінде американдық евангелистік христиан миссионері Билли Грэм «Түкіл Шотландияға крест жорығын» ұйымдастырды. Сапардың басты ашық ауадағы шарасы Хэмпденде болды, онда 100 мың адам оның сөзін тыңдады.
Жазбалар
Хэмпден стадионында футбол матчына жиналған ең көп көрермен саны – 149 415 адам, бұл 1937 жылы Шотландия мен Англия арасындағы Британдық үй чемпионатына өткен ойын. Екі станса да Глазго-Централ вокзалынан Cathcart Circle Lines айналыс жолымен қатынайтын пойызбен қызмет көрсетеді. Оңтүстік трибунаның тікелей артында стадиондық тұрақ орналасқан, бірақ маңызды шаралар кезінде ол тек рұқсаты барлар үшін ғана қолжетімді.