Кіріспе

Балық түрлері

басқа балықтар

Құбыршабас (Gymnocephalus cernua), сондай-ақ Еуразиялық құбыршабас немесе поп деп те аталады, Еуропа мен Солтүстік Азияның қоңыржай аймақтарында кездесетін тұщы су балығы.

Сипаттама

Оның түсі мен белгілері шабаққа ұқсас, арқасы зәйтүнді қоңырдан алтын қоңырға дейін, ал бүйірлері ақшыл сары түсті. Руфтың ұзындығы 30 сантиметрге дейін жетеді, бірақ көбінесе оның жартысы ғана болады. Ол өз өлшеміне қарағанда өте шабуылшыл балық. Руфтың үлкен, тікенді арқа қанаты бар, ол хищниктерге ұнамайды. Оның үстінде екі қанаты бар, алдыңғы қанатында қатты және өткір тікендері, ал артқы қанатында жұмсақ сәулелер болады. Руфты танудың ең айқын белгілері – үлкен, үздіксіз арқа қанаты және сәл төмен қарай иілген аузы.

Тарату

Бұл түр Каспий, Қара, Арал, Балтық және Солтүстік теңіздерінің алаптарында таралған, сондай-ақ Ұлыбританияда, Скандинавияның бір бөлігінде және Солтүстік Мұзды мұхит алабының шығысқа қарай Колыма су жүйесіне дейінгі аймақтарында кездеседі. Ол Батыс Еуропаның (Франция, Солтүстік Италия) және Грекияның кейбір аймақтарына, сондай-ақ Солтүстік Американың Ұлы көлдеріне әкелінген. Оның қорегі – судың төменгі қабатында кездесетін шағын су жәндіктері мен дернәсілдері. Зерттеушілердің мәліметінше, Ұлы көлдерге қоныс аударғаннан кейін де оның тамақтану әдеттері өзгермеген.

Көбею

Қабақ шабағы өте жоғары қарқынмен көбейе алады. Қабақ шабағы әдетте екі-үш жылда жетіледі, бірақ жылы суларда тіршілік ететін қабақ шабағы өмірінің бірінші жылында көбейе алады. Бір аналығы бір жылда 130 000-нан 200 000-ға дейін жұмыртқа туады. Қабақ шабағы ұнататын терең қара суды қалдырып, шағылысу үшін жылы, сайы суға қарай саяхаттайды. Қабақ шабағының негізгі шағылысу маусымы сәуірдің ортасынан маусымға дейін созылады.

Өмірлік цикл

Еуразиялық шабақ балығының өмірі, басқа балықтар сияқты, жұмыртқадан басталады. Жұмыртқалардың мөлшері әдетте аналық балықтың дене мөлшеріне байланысты, диаметрі бойынша өзгеріп тұрады. Содан кейін шабақ балығы 2-3 жасқа дейін біртіндеп жетіліп, толық пісіп жетеді. Толық өлшемге жеткен ересек шабақ балығының ұзындығы әдетте шамамен 20-25 см, ал максималды ұзындығы 30 см-ге жетеді. Шабақ балығының өсуі көбінесе таза, тұзды-тұщы суларда жылдамдатылады. Әдетте, аналық және аталық шабақ балықтары 7-11 жылдан артық өмір сүрмейді.

Экологиялық әсерлері

Руфтың пайда болуы Супериор көліне көп зиян келтіріп жатыр. Осы балықтың көлге енуі кеңістік мәселесін ғана емес, сонымен қатар басқа балықтармен тамақ үшін бәсекелесуді де тудырды. Руфтың басқа ұқсас балықтарға қарағанда көбею жылдамдығы жоғары. Сондықтан суда руфтың саны артуы басқа балықтар үшін тамақ азаюына әкеледі. Бұл балық көптеген орталар мен температураға бейімделу қабілетімен ерекшеленеді, нәтижесінде климаттың өзгеруі немесе басқа биологиялық өзгерістер сияқты факторларға қарамастан, сәттілікке жетеді. Руф нейромасттар деп аталатын мүшелер арқылы судың дірілдеуін сезу қабілетіне де ие. Бұл қасиет руфқа тамақ табуға көмектеседі және хищниктерден қашуға мүмкіндік береді. Бұл мүшелер балық өскен сайын дамып, сезімталдығы артады. Айта кетейік, шабақ балығының нейромасттары өскен сайын әлсірейді. Руф көптеген басқа балық түрлерін басып, Ұлы көлдердің экожүйесіне зиян келтіруі мүмкін. Тиісті шаралар қабылданбаса, руф Супериор көлін толық құртуы мүмкін. Руф – жергілікті емес су ағзаларының зияндылығын алдын алу және бақылау бағдарламасы бойынша зиянды деп танылған алғашқы инвазивті түр. Сент-Луис өзенінің бассейніндегі ең көп кездесетін балық болып табылатын руф, Ұлы көлдердегі экожүйелерді де бұзып жатыр. Бұл шабуылды алғаш рет 1980 жылдары DNR байқаған. Олардың пікірінше, балық жүкті кемелердің Дюлут портына құйған балласт суымен көлге келген. Руф анықталғаннан бері жүргізілген зерттеулер руф пен сары шабақ балығының тығыз байланысты екенін және олардың арасында бәсекелестік күшейіп бара жатқанын көрсетті. Руф пен шабақ балығы саны үшін де, тамақ үшін де бәсекелеседі, және осы бәсекеде руф жеңіске жетіп отыр.

Басқа инвазивті жағдайлар

Руффты алғаш рет 1982 жылы Шотландияның Лох-Ломонд көлінде кездестірген, оны тірі жем ретінде шұбар балық аулаушылар әкелген болуы мүмкін. Қазір ол көлдің барлық бөлігінде көптеп таралған. Көлінің үлкен руфф популяциясының, жергілікті ақ балықтарға (Coregonus lavaretus) – повенге тигізер әсерінен алаңдаушылық туып отыр, себебі руфф олардың жұмыртқаларын жейді. Руфф аймақтағы үш негізгі балық жемтісі үшін басты тағамға айналды: үлкен қара қаз, сұр құтан және солтүстік шұбар балық.