Кіріспе
Көлік құралын басқару кезінде жүргізуші тікелей көре алмайтын көлік айналасындағы аймақ. Көлік құралының немесе көліктің "соқыр аймағы" – бұл ағымдағы жағдайларда жүргізушінің көлік құралын басқару кезінде тікелей көре алмайтын аймағы. Көлік саласында жүргізушінің көріс қабілеті – көлік жүргізушісінің көлік айналасындағы көзге түсетін объектілерді көре және анықтай алатын ең максималды қашықтық. Көріс қабілеті негізінен ауа райы жағдайларымен (көріс қабілетіне қараңыз) және көліктің конструкциясымен анықталады. Көріс қабілетіне әсер ететін бөліктерге алдыңғы шыны, приборлар тақтасы және тіреу бағаналары жатады. Жүргізушінің жақсы көріс қабілеті қауіпсіз жол қозғалысы үшін маңызды.
A blind spot in a vehicle or vehicle blind spot is an area around the vehicle that cannot be directly seen by the driver while at the controls, under existing circumstances. In transport, driver visibility is the maximum distance at which the driver of a vehicle can see and identify prominent objects around the vehicle. Visibility is primarily determined by weather conditions (see visibility) and by a vehicle's design. The parts of a vehicle that influence visibility include the windshield, the dashboard and the pillars. Good driver visibility is essential to safe road traffic.
Соқыр нүктелер үшін шарттар
Көлік құралдарының көптеген түрлерінде: ұшақтарда, автомобильдерде, автобустарда, жүк көліктерінде, ауыл шаруашылығы техникасында, ауыр техникада, қайықтарда, кемелерде, трамвайларда және пойыздарда соқыр аймақтар кездеседі. Жүргізушінің алдында А тірегі (жел әйнегінің тірегі деп те аталады), бүйіргі көрінетін айна немесе ішкі артқы көрінетін айна жолды көруіне кедергі келтіргенде соқыр аймақтар пайда болуы мүмкін. Жүргізушінің артында жүк, қанағаттар және қосымша тіректер көрінуді шектеуі мүмкін. Айналарды дұрыс реттеу және басқа да техникалық шешімдерді пайдалану көліктің соқыр аймақтарын жоюға немесе азайтуға көмектеседі. "Қоршаусыз аймақ" – үлкен жүк көлігінің айналасындағы бірнеше аймақтың бірі, онда жүк көлігінің жүргізушісі көре алмайды. Соқтығысу көбінесе осы қоршаусыз аймақтарда болады. "Соқыр аймақ" – пойыз жүргізушісі көре алмайтын, ауыр құрамды (локомотивтер мен бірнеше бөлімді вагондардың) айналасындағы бірнеше аймақтың бірі. Апаттар көбінесе соқыр аймақтарда орын алады.
Бөлшектік соқыр нүктелерді азайту үшін айналарды реттеу
Көліктің бүйіргі көздері көлік қабырғаларындағы көзге көрінбейтін аймақтарды азайту үшін реттелуі керек. Бұл әдіс жүргізушілерді оқыту курстарында көбінесе естен шығарылады және оған үйренуге біраз уақыт қажет. Көздерді сыртқа қарай бағыттап, белгілі бір механикалық формуламен орнату салыстырмалы түрде оңай. Дегенмен, бұл үшін білімді күш-жігер жұмсау және оған дағдылану қажет. Оның өмір сақтайтыны айтылады. Бірақ, бір дереккөз бұл әдісті жүргізу қатесі деп санайды және оны пайдаланбағаннан да қауіпті деп біледі, себебі ол көліктің тікелей артында басқа көзге көрінбейтін аймақтарды тудырады. Арттан көрінбеу – мүлдем бөлек мәселе. Көліктердің артындағы аймақ, әсіресе жаяу жүргіншілер, балалар және көліктің тікелей артындағы заттарға қатысты кері соқтығыстардың себебі болып табылады. Бұл аймақ "қаза табатын аймақ" деп аталады. Бұл мәселелерді шешу үшін бірнеше технологиялық шешімдер жасалған, олар (технологиялық күрделілігі бойынша, ең қарапайымынан бастап): артқы көздер, бүйіргі көздер, Френель линзасы, сонар, тұрақ сенсорлары және кері камера. Көліктің артқы бамперінің сол және оң жақтарында да осыған ұқсас мәселе туындайды, жүргізуші тұрақтан шығар тұрғанда. Осыған арналған арнайы жасалған келесі көліктерді ескерту жүйелері әзірленді.
А бағаналы конструкцияның түрлері
Көбінесе жолаушылар көліктерінің бүйінінен қарағанда диагональдық тіреуіш көрінеді. Көкжиек пен А тіреуіш арасындағы бұрыш шамамен 40 градусқа тең, тіреуіш түзу және тым жуан емес. Бұл көлікке мықты, аэродинамикалық корпус пен жеткілікті өлшемдегі алдыңғы есік береді.
А бағаналы жалпақ конструкция
Кейбір заманауи автомобильдердің дизайнында А тірегінің горизонтпен өте тегіс бұрышы болады. Мысалы, 1993 жылдан 2002 жылға дейін Pontiac Firebird және Chevrolet Camaro автомобильдерінің лобовой әйнегінің тік бұрышы 68° болды, ал горизонтпен бұрышы 22°-қа тең болды. А тірегінің тегіс болуының артықшылықтарына жалпы қарсылық коэффициентін азайту және алдыңғы соқтығыс кезінде автомобильдің корпусын нығайту жатады, бірақ бұл солдан оңға 180 градусқа дейінгі көру аймағында жүргізушінің көрінуін азайтумен байланысты. Жаяу жүргіншіге соқтығысудың салдарына есептеу жүргізілгенде, тегіс А тірегі (демек, лобовой әйнек) де маңызды фактор болып табылады. Әдетте, тегіс бұрыш соқтығысты жұмсақ етеді, жаяу жүргіншіні лобовой әйнекке тікелей емес, "жоғарылап және үстінен" бағыттайды. Бұл әсіресе Mercedes Benz A Class сияқты, төмен бұрышты қозғалтқыш бөлімі бар автомобильдер үшін дұрыс.
Қалқымалы жел әйнегінің басқа да кемшіліктері
Басқа көліктер жүргізушіні көлеңке арқылы көрмейді, егер жүргізуші оларды көре алса. Жылытқышқа үлкен терезе бетін қыздыруға көбірек уақыт керек. Алдыңғы әйнектің тік бұрышы қардың оңай сығуын қамтамасыз етпейді. Жүргізуші бүкіл тегіс әйнекке жетіп, оны оңай тазарта алмайды.
Жүргізушінің биіктігі
Жүргізушінің бойы да көрінуге әсер етеді. А бағанасы бөлініп, кішкентай үшбұрышты терезесі (алдыңғы төрт бұрышты шыны) бар болса, бойы аласа жүргізушілерде көруге қиындықтар тууы мүмкін. Кейбір көліктерде жел әйнегі шатыр сызығымен үлкен радиуспен біріктірілген. Дөңгелек пішіндес А бағанасы бойы биік жүргізушілердің көруіне кедергі келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, А бағанасы кейде жүргізушіге мотоциклдерді көруін қиындатуы мүмкін. Бұған қоса, B бағанасы кішкентай 4 есікті көліктерде бойы биік жүргізушінің көру аймағын шектеуі мүмкін. Жүргізуші бағытты өзгертіп, кедергінің бағытына қарай басын бұру арқылы "көрудің соқыр аймағын" азайтуға немесе жоюға болады. Бұл жүргізушіге кедергіні айналып көруге және кеңістікті дұрыс бағалауға мүмкіндік береді.
Кабриолеттегі көріну мүмкіндігі
А және В бағаналары арасында шатырлық байланыс болмағандықтан, кабриолет көліктеріндегі А бағаналары күштірек тіпті жуан болуы тиіс. Бірақ, шатыры түсірілгенде B және C бағаналары болмайды, бұл жүргізушінің артына қарауын жақсартады.
Дашбордтың шағылысуы
Дашбордтың жарық шағылыстырмайтын, қара түсті болуы тиімді. Кішкентай дашборд алдыңғы әйнектің төменгі жағында шағылыс тудыруы мүмкін. Үлкен дашборд көз деңгейінде шағылыс бере алады.
А бағанасының шағылысуы
А бағанының ішкі жағы жарықты шағылыстырмайтын қара түсті болған абзал. Егер терезенің қабырғасы қисық болса, А бағанының көрінісі азаяды.
Шатыр арқылы жарықтың шағылысуы
Кейбір жаңа модельдегі автомобильдердің өте үлкен люгі бар. Кейде күн сәулесі люктен өтіп, приборлық таблоны жарықтандырады және жеңілдеткіш әйнекте шағылыс тудырады.
Автомобильдің басқа конструкциялық факторлары
Басқа жобалау факторлары өндірушіге көрінуді барынша арттыруға кедергі келтіруі мүмкін. Олардың қатарында қауіпсіздік бар, себебі тар тіректер қалың тіректердей оңай мықты болмайды, сондай-ақ аэродинамикалық шектеулер де бар, өйткені биік, тік жел терезелері қосымша қарсылық тудырып, жанармай үнемділігін азайтады. Сондай-ақ, дизайн мен сыртқы түріне берілетін мән, сән мен құн да осы факторларға жатады. Бүйірлік радар жүйелері жақсы өнімділік көрсетеді және соқыр аймаққа жылдам жақындап келе жатқан көліктер туралы ескертеді.
Трамвайлар мен пойыздар
Сонымен қатар, трамвайлар (полиавтобустар/троллейбустар) және пойыздар (желі вагондары мен бірнеше бірліктегі локомотивтер) айналасында да соқыр аймақтар болады. Салмақты жылжымалы құрамда бірнеше метрге дейін соқыр аймақ болуы мүмкін. Бұл, әдетте, пойыздың көру қабілетінің шектеулі аймағы деп аталады. Осы мәселені шешу үшін, локомотивтер мен вагондарды, бірнеше бірліктерді, арнайы теміржол жабдықтарын және/немесе басқа локомотивтерді қосып/ажырату кезінде көру өрісінің жетіспеуін қамту үшін кейде пойыз машинисінің кабинасының айналасына камералар орналастырылады.
Ауыл шаруашылығы техникасы
Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы техникасының (шағын тракторлар, комбайндар және т.б.) маңында да көзге көрінбейтін аймақтар болады.
Ауыр жабдықтар
Сонымен қатар, ауыр техниканың (экскаваторлар, бульдозерлер, дөңгелекті жүк тиегіштер, крандар сияқты) айналасында да көзге көрінбейтін аймақтар болады.
Қайықтар мен кемелер
Сонымен қатар, қайықтар мен кемелердің алдында да соқыр аймақтар болады. Қайық жылдамдық алғанда, мұрты көтеріліп, соқыр аймақтың мөлшері ұлғаяды. Ірі кемелерде бірнеше жүз метрге дейін соқыр аймақтар болуы мүмкін. Бұл, әдетте, кеменің көзге көрінбейтін қашықтығы деп аталады. Осы мәселені шешу үшін кейде кемелердің алдыңғы бөлігіне камералар орнатылады, олар көру бұрышының жетіспейтін бөлігін қамтиды. Жақын жердегі аймақтар желкенді қайықтағы немесе желкенсердегі рульшінің көруінен тыс қалғанда да соқыр аймақтар пайда болады. Бұл олар еңкейген кезде ерекше айқын болады, сондықтан кейде желкендерге мөлдір терезелер тігіледі.
Ұшақ
Сонымен қатар, ұшақтардың (вертолеттер, дирижабльдер, ұшақтар, планерлер) айналасында да соқыр аймақтар болады. Ұшақ (ұшақ) ұшуға дайындалып, жылдамдық алғанда, фюзеляж астындағы соқыр аймақтың мөлшері артады. Салмақты ұшақтардың соқыр аймақтары бірнеше метрге жете алады. Бұл, әдетте, ұшақтың көру қабілетінің шектеулі аймағы деп аталады. Осы мәселені шешу үшін кейде ұшақтың алдыңғы бөлігіне камералар орнатылып, көру бұрышының жетіспеуші бөлігін қамтиды.