Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстағы Остра Брама операциясы (Operacja „Ostra Brama”) – Польшаның Ішкі әскерінің Вильнюсті (Вильно) неміс Вермахты эвакуациялағаннан кейін, Кеңес Қызыл Армиясының Вильнюсқа шабуылына дейін басып алуға жасаған әрекеті. Бұл оқиға 1944 жылдың 7-13 шілдесі аралығында, Польшаның ұлттық көтерілісінің – "Темпест" (Tempest) операциясының бір бөлігі ретінде болды. Операцияның басты мақсаты – Кеңес әскері келмей тұрып Вильнюсті Польшаға қайтарып алып, саяси мақсатта қолдану еді. Операция сәтсіз аяқталғанына қарамастан, Польша үкіметі эмиграцияда саяси бағытын өзгеріспей сақтады, бұл 1 тамыздағы Варшава көтерілісіне алып келді.

1944 жылдың маусымы: көтеріліс жоспарлары

12 маусымда Отандық армияның бас қолбасшысы генерал Тадеуш Бор-Коморовский Вильнюсті неміс қолынан алу жоспарын дайындауды бұйырды. Вильнюс және Новогродек аудандары қаланы кеңестік әскерлерден бұрын басып алуды жоспарлады. Вильнюс округінің қолбасшысы подполковник Александр Крыжановский қала ішінде де, қала сыртында да шабуылға барлық аймақтың партизандық бөлімшелерін қайта топтастырды. «Остра Брама» операциясы Вильнюстегі неміс бөлімшелерінің арасындағы жағдайды, үлкен совет күштерінің жақын арада келуіне байланысты шатастыру мен әлсіздікті пайдалану арқылы жүзеге асыру көзделіпті. Бірақ немістер бекіністі қалада берік позицияларын ұстап қалды. 26 маусымда майор-лейтенант және подполковник Крыжановскийге жоспар ұсынды. «Остра Брама» бұйрығы №1 Вильнюске шабуыл жасаудың жалпы жоспарын қамтыды, онда Вильнюс және Новогродек біріктірілген аудандарының Отандық армиясы подполковник «Полещук» басшылығымен сырттан шабуылдайтын болды. Қала ішіндегі бөлімшелерге подполковник «Лудвик» басшылық етті. Жоспарға сәйкес, 8 шілдеде шығыс және оңтүстік-шығыстан негізгі шабуылға дайындық жүргізілді. Қызыл Армия 1916 жылғы Солы мен Смархон арасындағы шекараны кесіп өткенде көтеріліс басталуы тиіс еді.

Соғыстан бұрын одақтас дипломатия

Польша Тегеран конференциясында Сталинге шығыс аумақтарын жоғалтқан болатын, бірақ Вильнюс шайқасына бара жатқан поляк сарбаздарының ешқайсысы мұны білмеді. Дегенмен, Польша үкіметі эмиграцияда батыс одақтастарының кеңестік ұстанымды қолдайтынын толық білген. Мысалы, 1944 жылдың 25 сәуірінде британ премьер-министрі Черчилльдің Польша Ұлттық партиясының жетекші мүшесімен, генерал Станислав Татармен және Қарулы күштер штабы басшысының орынбасарымен болған кездесуінде: «Ол [Березовский] поляктардың Ұлыбритания мен оның премьер-министріне сенгенін және Польшаның нағыз тәуелсіздігі мен оның шекараларының сақталуын қамтамасыз етуде оның мызғымас қолдауына сене отырып, үміттенгенін айтты. Черчилль Польшаның тәуелсіздігін қайтаруға көмектесуге дайын екенін білдіргенімен, оның шекараларының сақталуына кепілдік бере алмайтынын айтты; ол Керзон сызығын қолдайтынын, Вильно мен Львовты Ресейге беруге және Польшаға батыс бағытында өтемақы төлеуге дайын екенін растады. Березовский Польшаның Вильно мен Львовты сақтап қалуға және қажет болған жағдайда олар үшін күресуге бекінгенін баса айтты. Черчилль «қатты, тіпті көңілсіз күйде» жауап берді: «Әрине, салдарына қарамастан, қарсы тұру туралы шешім – әрбір ұлттың құқығы, тіпті ең әлсіздерге де одан бас тартуға болмайды». Осындай мәлімдемелер Польша үкіметінің эмиграциядағы басшысы Станислав Миколайчикке 1944 жылдың маусымында АҚШ-қа сапары барысында және президент Рузвельтпен болған кездесуде де жетті. «Ол [Рузвельт] Миколайчикке Мәскеумен келісімге жетудегі оның күш-жігеріне Вашингтонның «моральдық қолдауын» сенімді түрде күтуге болатынын жеткізді. Ол Тегеранда Сталинге Польша мәселесі бойынша «толыққанды талқылауға» қатыса алмайтынының себептерін түсіндірді және Миколайчикке «кейіннен одан әрі көмектесе алатынын» ұсынды. Моральдық қолдау ғана, бірақ Миколайчик Рузвельттің сөздерінен Керзон сызығын Польша-Кеңес шекарасының негізі ретінде Черчилль ұсынғанын және Рузвельт оны қолдамайтынын дұрыс түсінбеді.

Кіріспе

Кеңес әскері қалаға күткеннен жылдам жақындағандықтан, Крыжановский операцияны бір күн ертерек бастады. Қағаз жүзінде оның қол астында салыстырмалы түрде жақсы қаруланған 10 000 – 15 000 партизандық әскер болды, олардың көпшілігі бұрынғы шайқастарда тәжірибе алған. Алайда, Вильнюс үшін болған шайқасқа уақытылы жұмылдыру қиындыққа тап болды. Крыжановскийдің бір бөлігі әскері басқа жаққа аударылды немесе қаладан ондаған шақырым қашықтықта қалды. Польша колонналары Вильнюс қаласын эвакуациялап жатқан неміс әскерлерімен кездесіп, жол бойы шағын шайқастарға қатысты. 6/7 шілде күндері түнгі сағат 00:00-ге дейін қала сыртында барлығы 4 000 – 5 000 шаршаған сарбаз жиналды. Бұл шабуылға төрт бригада, бес батальон және қаланың Ішкі армия бөлімдері қатысты. Осы уақытта Вильнюс ішіндегі неміс бекіністері нығайтылып, қауіпсіздік және полиция күштерімен толықтырылды, себебі қала маңызды көліктік торап болғандықтан бекініс ретінде белгіленді. Ең маңыздысы, немістер поляктардың шабуылын бірнеше күн бұрын күтіп, Отандық армияның күтпеген шабуыл жасау мүмкіндігін жоққа шығарды. Қалаға шабуылға қатыспаған поляк бөлімдері Майшиагала, және Эйшишкесте шайқасты. Краучиунайда "Венгельный" тобы Вильнюс қаласынан шегініп келе жатқан неміс гарнизонымен және оларға көмекке келген күштермен шайқасты. Зигмунт Сендзиярцтың 5-бригадасы сияқты бірнеше бөлімдер Беласток аймағына ауыстырылды.

Шайқас

Польшаның 7 шілде күні таңертеңгі шабуылы неміс позицияларынан ауыр оққа түскеннен кейін дерлік бірден тоқтап қалды. Күн ортасында 3-ші Белорусь майданының алғашқы бронетанктік бөлімдері шайқас алаңына келді. Осы кезден бастап, 13 шілдеде шайқас аяқталғанға дейін, польша әскерлері совет жағында күресті. Генерал-лейтенант Райнер Штахель басқаратын Вермахт күштері қашып өтуге тырысты, бірақ неміс шебіне тек шағын топ ғана жетті. 13 шілдеде неміс гарнизонының қалдықтары капитуляциялады.

13-15 шілде

Соғыс аяқталғаннан кейін, Кеңес басшылығы поляк әскерлерінен Вильнюсті дереу тастап кетуді талап етті. Польша командирі, полковник Крыжановский поляк бөлімдеріне Руднинкай орманға жол тартуға бұйрық берді, ал өзі 3-ші Белорусь майданының командирі генерал Иван Черняховскийдің штабына барып келді. Кеңес өкілдері Крыжановскийге поляктарға ешқандай саяси талаптарсыз жабдықтармен қамтамасыз етуге уәде берді.

Кеңестер тұтқындауы және жер аударылуы

16 шілдеде Крыжановский келісімге қол қою үшін Черняховскийдің штабына тағы шақырылды. Бірақ, осы жолы Кеңес әскері Крыжановскийді, оның штаб бастығы майор Теодор Цетисті, сондай-ақ басқа поляк өкілдерін Богушеде тұтқындады. Тұтқындау толқынына Лондондағы эмиграциядағы Польша үкіметінің делегаттары да ілікті. Вильнюс және Новогродек аудандарының жаңа командирлері, подполковниктер , және , сәйкесінше, өз бөлімдерін совет авиациясының үздіксіз атысы астында Руднинкай орманына көшірді. Ормандарға жеткен поляк сарбаздарына Гродно, Белосток қалаларына жету немесе жергілікті жерге таралу бұйырылды. Кеңес әскері өздерінің ресми одақтасы саналған поляк сарбаздарын іздеп, 5700-ден астам поляк әскерін тұтқынға алды. 17 шілдеде Вильнюске жақын орналасқан Армия Крайова бөлімдері қарусыздандырылды, сарбаздар Мединкайдағы лагерьге қамалды. 27-28 шілдеде олар Калугаға жер аударылды. Офицерлер Рязаньға жіберілді. Офицерлерінен айырылып, әлсіреген 18 шілдеге қарай шамамен 6000 сарбаз және 5000-нан астам ерікті Вильнюс маңындағы ормандарға шегінді. Кеңес әскері оларды біртіндеп қоршап, тұтқынға алды. Аз бөлігі генерал Зигмунт Берлингтің Бірінші поляк армиясына қосылды, ал көпшілігі Кеңес Қызыл Армиясына қосылуға мәжбүр болды. Кеңес Одағына адалдық серт беруден бас тартқандар Ресейдің батысындағы Калугаға жер аударылды. Олар 1947 жылға дейін жалпы босатылғанға дейін, сол кезде кеңінен таралған кеңестік тұтқын еңбек лагерь жүйесі – ГУЛАГтың бір бөлігіне айналды.

Батыс жария етуі

Вильнюсте болған оқиғалардың ешқайсысы Батыс елдерінің көпшілігіне жарияланбады. Екінші дүниежүзілік соғыста Кеңес Одағының одақтастары болған Ұлыбритания мен АҚШ Кеңес Одағының Еуропаны нацистік жаудан босатып жатыр деген қабылдауға қарсы келетін ешқандай ақпаратты таратуға құлшынбады. Шындығында, британдық БАҚ ақпарат министрі Брендан Браккеннің бұйрығымен кеңестік әрекеттер туралы хабарларды цензуралады.