Кіріспе

Кадмиймен уланудың жапондық эпидемиясы. Итай-итай ауруы (イタイイタイ病) – 1912 жылға қарай Тояма префектурасында кадмиймен жаппай уланудың басталуы. "Итай-итай ауруы" терминін жергілікті тұрғындар осы ауруға шалдыққан адамдардың омыртқа және буындарда сезетін қатты ауырсынуларына байланысты (жапон тілінде: 痛い itai) қойған. Кадмий (Cd) улануы сүйектердің жұмсаруына және бүйрек жеткіліксіздігіне де алып келуі мүмкін. Тиімді емдеуге Cd-нің зәрмен шығарылуын күшейту үшін хелаторлар қолданылады. Таулардағы кен компаниялары кадмийді өзендерге шығарып, олар залал үшін сотқа тартылды. Зардап шеккен аймақта қалпына келтіру жұмыстары 1972 жылдан бері жүргізіліп келеді және 2012 жылға қарай көбінесе аяқталды. Тазалау жұмыстарының қаржылық шығындарын Жапонияның ұлттық үкіметі, "Мицуи Майнинг" және Гифу мен Тояма префектураларының үкіметтері бірлесіп төледі. Итай-итай ауруы Жапонияның төрт үлкен ластану ауруының бірі ретінде танымал.

Этимология

Итай-итай ауруы (жапон тілінде イタイイタイ病 itai itai byō, "ауырсыну ауырсыну ауруы" немесе "ау-ау ауруы") термині осы аурудан зардап шеккен жергілікті тұрғындармен омыртқа мен буындардағы қатты ауырсынуды сипаттау үшін пайда болған. Жапон тілінде 痛い itai сөзі "ауыр" деген мағынадағы сын есім ретінде немесе "ау" деген ұйғарым ретінде қолданылады.

Себептер

Итай-итай ауруы Тояма префектурасында кен өндіру кезінде кадмиймен уланудан туындады. 1589 жылы күміс кенінің қазуы жүйелі түрде басталды, одан кейін қорғасын, мыс және мырыш кендері қазыла бастады. Аймақта алтынды қазу туралы ең алғашқы жазбалар 1710 жылға дейін жетеді. Кадмий – кен өндірісінің уытты қосалқы өнімі, ол көптеген тірі организмдер үшін зиянды. Жануарларға жасалған зерттеулер кадмиймен уланудың ғана өзі Итай-итай ауруының барлық белгілерін тудыруға жеткіліксіз екенін көрсетті. Бұл зерттеулер кадмийдің бүйрек жасушаларының митохондриясын зақымдауын аурудың маңызды факторы ретінде көрсетеді.

Тарих

Ресей-Жапон соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде шикізатқа деген сұраныстың артуы, сондай-ақ Еуропадан келген жаңа тау-кен технологиялары, Камиока кен орындарының өнімділігін арттырып, оларды әлемдегі жетекші кен орындарының қатарына қосты. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін өндіріс одан да артты. 1910 жылдан 1945 жылға дейін кен өндіру барысында кадмий көп мөлшерде шығарылды, ал ауру алғаш рет 1912 жылы пайда болды. Сумен жабдықтаудағы кадмий деңгейінің төмендеуі жаңа жағдайлардың санын азайтты және 1946 жылдан бері жаңа жағдайлар тіркелген жоқ. Симптомдары ең нашар болған адамдар Тояма префектурасынан шыққан, бірақ үкімет тағы бес префектурада Итай-Итай ауруымен ауырған науқастарды тапты. Итай-Итай ауруы туралы алғашқы хабарламалар 1912 жылы жарияланғаннан кейін, эпидемиологиялық зерттеулердің нәтижесінде аурудың кадмиймен уланудан туындағаны анықталуға 55 жыл кетті. Бюрократиялық жауаптың кешігуі – Жапонияның төрт ірі ластану ауруының ортақ ерекшелігі болды. Кадмий балықтарға зиян келтіріп, эндокриндік жүйенің жұмысын бұзды, көбею процесіне кедергі келтірді және кейде өлімге әкелді. Жергілікті тұрғындардың күріш пен ауыз суын тұтынуы нәтижесінде организмде кадмийдің концентрациясы жоғарылап, Итай-Итай ауруының белгілеріне алып келді. Кадмийдің күріш алқаптарына оңай сіңіп, содан кейін күрішке өтетін қабілетіне байланысты, қазіргі таңда азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп төндіретін ең қауіпті улы металдардың бірі саналады. Кадмий негізінен бауыр мен бүйректе жиналады, бірақ бүйрекке көбірек әсер етеді. Итай-Итай ауруының ауыр симптомдары кадмийге ұзақ уақыт бойы толудың тікелей салдары болып табылады. Кадмий бүйрекке металлотионеинмен байланысып, қан арқылы бүйректің гломеруласына жетеді. Кадмий бүйректің түтікшелі жасушаларына енгеннен кейін, босатылып, бүйрек қабығында токсикалық деңгейге жеткенше жиналады. Бұл арнайы тексерулер кеннен шыққан суды қадағалайды, себебі оның құрамында кадмийдің жоғары концентрациясы бар, сондықтан оны бөліп, Камиока кен орнының шлак қоймасына бағыттау қажет. Су мен қатты заттар кен орнынан шығар алдында бөлініп, өңделеді, осылайша айналасындағы жер асты суларының ластануын болдырмауға болады. Цинк тазарту процесінің қосалқы өнімінде кадмийдің жоқтығын қамтамасыз ету үшін тазарту қондырғыларының шығарындылары да бақыланады. Сот ісінен кейін жүргізілген үздіксіз тексерулер кадмий деңгейінің айтарлықтай төмендегенін көрсетті. 1972 жылы айына шығарылатын кадмийдің жалпы мөлшері 1972 жылы 9 ппб-дан 2010 жылы 1,2 ппб-ға дейін төмендеді; сондай-ақ, шаңды жинау әдістерінің жақсартылуына байланысты, түтінмен шығарылатын кадмийдің жалпы мөлшері 1972 жылы айына бір рет шығарылатын кадмийдің жалпы мөлшері 2010 жылы айына бір рет шығарылатын кадмийдің жалпы мөлшері 1 1972 жылдан 1 жылға дейін төмендеді. 1996 жылы ауыл шаруашылығы жерлеріндегі кадмийдің орташа концентрациясы 0,1 ппб деңгейіне оралды, бұл кадмийдің минималды ағынын білдіреді. Бұл сот ісі бойынша үлкен жетістік. Кадмийдің ластануы шахтаның айналасындағы көптеген ауыл шаруашылығы алқаптарын да ластады. Металл ластануына жауап ретінде, Жапон үкіметі 1970 жылы «Ауыл шаруашылығы жерлерінде топырақ ластануын болдырмау туралы» заңды қабылдады. Топырақта 1 ppm немесе одан да көп кадмий бар жерлерде топырақты қалпына келтіру үшін егін шаруашылығын тоқтатуды бұйырды. Тояма префектурасындағы зерттеу 1971 жылы басталды, ал 1977 жылы Цзиньдзу өзенінің бойындағы жерлер топырақты қалпына келтіру үшін белгіленді. Бұл фермерлерге Мицуи тау-кен және балқыту компаниясы, Тояма префектурасы және ұлттық үкімет өткен жылдардағы өнімнің жоғалуы үшін өтемақы төледі. 1992 жылы тек қана ластанған. 1992 жылы денсаулық сақтау шығындарына жыл сайынғы орташа өтемақы 743 миллион иенді құрады. Ауыл шаруашылығына келтірілген зиянға жыл сайын 1,75 миллиард иен немесе жалпы 2,518 миллиард иен өтемақы төленді. Өзеннің ластануын азайтуға жыл сайын 620 миллион иен инвестицияланды. 2012 жылғы 17 наурызда лауазымды тұлғалар Цзиньдзу өзенінің алабындағы кадмиймен ластанған аумақтарды тазалау жобасын аяқтады. 1979 жылы тазалау жұмыстары басталғаннан бері 40,7 миллиард иен сомасына жер бетіндегі топырақтың ауыстырылды. Жобаны Жапонның ұлттық үкіметі, Мицуи Майнинг және Гифу мен Тояма префектураларының үкіметтері қаржыландырды.