Кіріспе
Өнеркәсіптік қалдықтар – өндірістік және өңдеу процестерінен туындайтын қалдықтар. Олар зауыттар, фабрикалар және кен өндіру сияқты өндіріс орындарында пайдасыз материал ретінде қалдырылады. Өнеркәсіптік қалдықтардың түрлеріне топырақ, құм-қиыршық тас, кірпіш және бетон қалдықтары, металл сынықтары, мұнай, еріткіштер, химиялық заттар, ағаш қалдықтары және тіпті мейрамханалардан шығатын өсімдік қалдықтары жатады. Бұл қалдықтар қатты, жартылай сұйық немесе сұйық күйде болуы мүмкін. Олар қауіпті (ұзақ мерзімді әсер ететін) немесе қауіпсіз қалдықтарға жатады. Өнеркәсіптік қалдықтар жердің және су объектілерінің ластануына, соның ішінде жер асты суларының, көлдердің, өзендердің және теңіз суларының заластануына әкелуі мүмкін. Көп жағдайда өнеркәсіптік қалдықтар тұрмыстық қалдықтармен араласып кетеді, бұл оларды дұрыс бағалауды қиындатады. 2017 жылғы деректер бойынша, АҚШ-та жылына шамамен 7,6 миллиард тонна өнеркәсіптік қалдық өндіріледі. Көптеген елдер өнеркәсіптік қалдықтар мәселесін реттеу үшін заңнама қабылдаған, бірақ олардың талаптары мен орындалуы әртүрлі. Осы мәселенің тиімді шешілуі маңызды.
solid or liquid waste generated by industrial facilities
Industrial waste is the waste produced by industrial activity which includes any material that is rendered useless during a manufacturing process such as that of factories, mills, and mining operations. Types of industrial waste include dirt and gravel, masonry and concrete, scrap metal, oil, solvents, chemicals, scrap lumber, even vegetable matter from restaurants. Industrial waste may be solid, semi solid or liquid in form. It may be hazardous waste (some types of which are toxic) or non hazardous waste. Industrial waste may pollute the nearby soil or adjacent water bodies, and can contaminate groundwater, lakes, streams, rivers or coastal waters. Industrial waste is often mixed into municipal waste, making accurate assessments difficult. An estimate for the US goes as high as 7.6 billion tons of industrial waste produced annually, as of 2017. Most countries have enacted legislation to deal with the problem of industrial waste, but strictness and compliance regimes vary. Enforcement is always an issue.
Қоршаған ортаға әсері
Көптеген зауыттар мен электр станциялары су көздеріне жақын орналасқан, өндіріс процестері үшін немесе жабдықтарды салқындату үшін үлкен мөлшерде су алуға мүмкіндік береді. АҚШ-та электр станциялары ең көп су пайдаланатын кәсіпорындар болып табылады. Суды көп мөлшерде пайдаланатын басқа салалар: қағаз және целлюлоза фабрикалары, химия зауыттары, темір және болат зауыттары, мұнай өңдеу зауыттары, азық-түлік өңдеу зауыттары және алюминий қорыту зауыттары. Өнеркәсіптік даму жолындағы көптеген дамымаған елдер әлі де қалдықтарын қоршаған ортаға минималды әсермен жоюға қажетті ресурстар мен технологияға ие емес. Тазартылмаған және жартылай тазартылған ағынды сулар көбінесе жақын жердегі су көзіне құйылады. Суға түсетін металдар, химиялық заттар және ағынды сулар теңіз экожүйелеріне және суды тамақ немесе ішу үшін пайдаланатын адамдардың денсаулығына тікелей әсер етеді. Ағынды сулардағы уыттар теңіз жануарларын өлтіруі мүмкін немесе осы жануарларды жейтін адамдарда әртүрлі дәрежеде ауруларға себеп болуы мүмкін, бұл ластағыш затқа байланысты. Суға түсетін металдар мен химиялық заттар теңіз экожүйелеріне әсер етеді. Қоректік заттарға (нитраттар мен фосфаттарға) толы ағынды сулар эвтрофикацияны тудыруы мүмкін, бұл су объектілеріндегі тіршілікті жоюы мүмкін. Таиландта су ластануының себептерін зерттеу барысында U Tapao өзеніндегі судың ең жоғары ластану деңгейі өнеркәсіптік ағынды сулардың шығарылуымен тікелей байланысты екені анықталды. Термиялық ластану, яғни салқындату үшін пайдаланылған суды жоғары температурада шығару, судың ластануына да алып келуі мүмкін. Су температурасының жоғарылауы оттегі деңгейін төмендетеді, бұл балықтардың өлуіне, тағам тізбегінің құрамының өзгеруіне, түрлердің биологиялық әртүрлілігінің азаюына және жаңа жылусүйгіш түрлердің енуіне жағдай жасайды.
Қатты және қауіпті қалдықтар
Қатты қалдықтар, көбінесе қалалық қатты қалдықтар деп аталады, әдетте қауіпті емес материалдарды қамтиды. Бұл санатқа үй шаруашылығы қоқысы, қиқым және басқа да қалдықтар жатады; сондай-ақ құрылыс және аула қалдықтары сияқты материалдар да кіруі мүмкін. Қауіпті қалдықтарға арнайы анықтамалар бар, себебі мұндай қалдықтарды өңдеуге көбірек күтім мен күрделілік қажет. АҚШ заңнамасына сәйкес, қалдықтар белгілі бір қасиеттеріне қарай қауіпті деп жіктелуі мүмкін: жанғыштық, реакцияға түсу қабілеті, коррозиялық әсері және уыттылығы. Кейбір қауіпті қалдықтар түрлері ережелерде тікелей көрсетілген.
Судың ластануы
Өнеркәсіптік қалдықтардың ең қауіпті салдарының бірі – судың ластануы. Көптеген өнеркәсіптік процестерде зиянды химиялық заттармен байланысатын су пайдаланылады. Бұл химиялық заттарға органикалық қосылыстар (мысалы, еріткіштер), металдар, қоректік заттар немесе радиоактивті материалдар жатуы мүмкін. Егер сарқынды сулар тазартылмаса, жер асты және жер үсті сулары – көлдер, ағыстар, өзендер және жағалау сулары ластануы мүмкін, бұл адам денсаулығы мен қоршаған ортаға ауыр зиян келтіреді. Ішуге арналған су көздері мен егін шаруашылығында қолданылатын суару сулары да зардап шегуі мүмкін. Ластағыштар жануарлар мен өсімдіктердің мекен ету ортасын құлдыратуы немесе жоюы мүмкін. Жағалау аймақтарында балықтар мен басқа да су жануарлары өңделмеген қалдықтармен ластануы мүмкін, ал жағажайлар мен басқа демалыс орындары зақымдануы немесе жабылуы мүмкін.
Тайланд
Таиландта қаты қалдықтарды (ҚҚ) және өнеркәсіптік қалдықтарды басқарудағы рөлдерді Таиланд Корольдік үкіметі ұйымдастырады, ол орталық (ұлттық) үкімет, аймақтық үкімет және жергілікті үкімет деңгейлерінде құрылған. Әр үкімет әртүрлі міндеттерге жауапты. Орталық үкімет реттеуді, саясатты және стандарттарды дамытуға жауапты. Аймақтық үкіметтер орталық және жергілікті үкіметтердің үйлесімді жұмысын қамтамасыз етеді. Жергілікті үкіметтер өздері басқаратын аумақтағы қалдықтарды басқаруға жауапты. Дегенмен, жергілікті үкіметтер қалдықтарды өзі шығармайды, оның орнына Таиландтың Ластануды бақылау департаментінен (PCD) рұқсат алған жеке компанияларды жалдайды. Басты компаниялар – Бангпо индустриалды қалдықтарды басқару орталығы, «Жалпы экологиялық қорғау» мемлекеттік компаниясы (GENCO), SGS Thailand, «Waste Management Siam LTD» (WMS) және «Better World Green Public Company Limited» (BWG). Бұл компаниялар клиенттерінен алған қалдықтарды қоршаған ортаға шығару немесе көму алдында олардың жай-күйіне жауапты.
Америка Құрама Штаттары
1976 жылғы Ресурстарды сақтау және қалпына келтіру туралы заң (RCRA) АҚШ-та өнеркәсіптік, тұрмыстық және өндірістік қатты және қауіпті қалдықтарды федералдық деңгейде реттеуді қамтамасыз етеді. RCRA табиғи ресурстар мен энергияны сақтауға, адам денсаулығын қорғауға, қалдықтарды жоюға немесе азайтуға, қажет болған жағдайда қалдықтарды тазалауға бағытталған. Жерді пайдалану – қалдықтарды жер бетіне немесе жерге орналастыру (мысалы, инъекциялық ұңғымалар, полигондар және т.б.). Жерді пайдалануға қатысты шектеулер (LDR) бағдарламасы (HSWA аясында) өңделмеген қауіпті қалдықтарды жерге орналастыруға тыйым салады және АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) қауіпті қалдықтарды жерге орналастыруға жібермес бұрын орындалуы тиіс арнайы өңдеу стандарттарын белгілеуді талап етеді. LDR бағдарламасында сондай-ақ сұйытуға тыйым салынған, яғни қауіпті қалдықтарды өңдеуден жалтарту мақсатында оларды сұйытуға болмайды. Қалдықтарды азайту – қалдықтарды азайтудың мақсаты қауіпті қалдықтардың өндірілу мөлшері мен оның уыттылық деңгейін мүмкіндігінше төмендету. EPA бұл мақсатқа көздерін азайту (немесе ластануды алдын алу (P2)) арқылы жетеді, ол қауіпті қалдықтардың өндірілуін тікелей көзінде азайтады және материалдарды басқарудағы EPA-ның бірінші қадамы болып табылады, ал қайта өңдеу екінші қадам. Түзету шараларына қатысты EPA-ның өкілеттіктерін кеңейту. Түзету шаралары – тазалау, сақтау және жою объектілері (TSDF) жер асты және жер үсті суларына, топыраққа және ауаға қауіпті заттардың шығарылуын анықтауға және оларды жоюға міндетті. HSWA бойынша EPA рұқсат етілген және рұқсат етілмеген TSDF объектілерінде түзету шараларын талап ете алады. Бұдан әрі EPA Суперфондты ластану орындарын табуға, жауапты тараптарды анықтауға және егер аталған тараптар белгісіз немесе жауапкершіліктен босатылған жағдайда, бағдарлама тазалауды қаржыландыруға пайдаланады. Суперфонд сондай-ақ тазалаудың соңғы шараларын анықтау және қолдану бойынша жұмыс істейді. Суперфонд процесі: 1) қажетті ақпаратты жинау (жағдайды бағалау (RI) кезеңі); 2) қоршаған орта мен адам денсаулығына қатысты ықтимал тәуекелдерді жою үшін баламаларды бағалау (Жоғары тиімділік зерттеуі (FS) кезеңі); 3) тәуекелдерді қанағаттанарлық деңгейге дейін төмендетуге болатын ең қолайлы түзету шараларын анықтау. Мемлекеттік органдардың сақталуына EPA инспекциялары арқылы бақылау жүргізіледі. Егер қалдықтарды басқару жөніндегі нұсқаулықтардың талаптары орындалмаса, объектіге қатысты шаралар қолданылады. Бұзушылықтарды қалдықтарға жауапты объект тікелей немесе осы объект жалдаған үшінші тарап арқылы мәжбүрлі тазалау арқылы түзетуге болады. Адам және қоршаған орта денсаулығына тигізген кері әсерлері осындай ережелерді енгізу қажеттігіне әкелді. RCRA аясында қауіпті емес және қауіпті қалдықтарды, сондай-ақ оларды дұрыс басқару және жою тәртібін анықтайтын нақты тармақтар қарастырылған. Қауіпті емес қатты қалдықтарды жою жөніндегі нұсқаулықта ашық полигонға тастауға тыйым салынған. Қауіпті қалдықтар "өндірілуден жоюға дейін" қадағаланады; қалдықтарды өндіру, тасымалдау және жою процесінің әрбір қадамы тіркеледі. EPA қазір 2,96 миллион тонна қатты, қауіпті және өнеркәсіптік қалдықтарды басқарады. RCRA бағдарламасы құрылғаннан бері тиімсіздіктер анықталғанда және қалдықтарды басқару процестері дамығанда реформаларға ұшырады. 1948 жылғы заң су стандарттарын зерттеу және әзірлеуге рұқсат берді, сондай-ақ мемлекеттік және жергілікті органдардың күш-жігерін шектеулі қаржыландыруды қамтамасыз етті. 1972 жылғы заңға сәйкес, алғаш рет өнеркәсіптік қалдықтарды және коммуналдық ағынды суларды АҚШ суларына бақылаусыз тастауға тыйым салынды. EPA өнеркәсіптік объектілер үшін ұлттық стандарттарды және коммуналдық ағынды суларды тазарту қондырғылары үшін стандарттарды әзірлеуді міндетті етті. Мемлекеттер жеке су объектілері үшін су сапасы стандарттарын әзірлеуді міндетті болды. Құқық қорғау ісін жүргізу негізінен мемлекеттік органдарға жүктелді. Заңға 1977 және 1987 жылдары маңызды түзетулер енгізілді.