Қоршаған ортаны ластау және оның салдары

Кіріспе

Ластану – табиғи ортаға зиянды өзгерістерге алып келетін ластаушы заттардың енгізілуі. Ластану кез келген зат (қатты, сұйық немесе газ) немесе энергия (мысалы, радиоактивтілік, жылу, дыбыс немесе жарық) түрінде болуы мүмкін. Ластаушы заттар, ластанудың құрамдас бөліктері, сыртқы заттар/энергия немесе табиғи түрде кездесетін ластаушылар болуы мүмкін. Қоршаған ортаның ластануы табиғи құбылыстардың салдары болуы мүмкін, бірақ «ластану» сөзі көбінесе ластаушылардың антропогендік – яғни, адам қызметінен (өндіріс, кен өндіру, қалдықтарды дұрыс басқарудың болмауы, көлік, ауыл шаруашылығы сияқты) туындаған көзі бар екенін білдіреді. Ластану нүктелік (фабрика, кен, құрылыс алаңы сияқты белгілі бір шоғырланған жерден) немесе нүктелік емес (микропластик немесе ауыл шаруашылығынан ағып шыққан су сияқты кең тараған көздерден) болуы мүмкін. Көптеген ластану көздері 19 және 20 ғасырларда өнеркәсіптік дамудың реттелмеген бөлігі болды, 20 ғасырдың соңында экологиялық реттеу және ластану саясаты пайда болғанға дейін. Бұрын ластаушы өндірістердің тұрақты ластаушы заттар шығаратын жерлері, ластану көзі тоқтатылғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы ластануды қалдыра алады. Ластанудың негізгі түрлері: ауаның ластануы, судың ластануы, қоқыс, шудың ластануы, пластик ластануы, топырақтың ластануы, радиоактивті ластану, жылулық ластану, жарық ластануы және көздің ластануы. Ластану адам және қоршаған ортаның денсаулығына кең ауқымды әсер етеді, сондай-ақ әлеуметтік және экономикалық жүйелерге жүйелі түрде әсер етеді. 2019 жылы ластанудан әлемде тоғыз миллион адам (әр алты өлімнің бірі) қаза тапты, бұл көрсеткіш 2015 жылдан бері өзгерген жоқ. Бұл өлімдердің үштен төрт бөлігі ауаның ластануынан болды. 2022 жылғы зерттеулер көрсеткендей, адамның химиялық ластану деңгейі планеталық шекараны басып, қазір бүкіл әлемдегі экожүйелерге қауіп төндіріп отыр. Осы зор әсер экологиялық әділет қозғалысының қалыптасуының басты себебі және экологиялық жанжалдардың маңызды бөлігі болып табылады, әсіресе Оңтүстік жарты шарында. Осы химиялық заттардың әсерінен жергілікті, ұлттық және халықаралық саясат ластаушы заттарды реттеуге бағытталды, нәтижесінде ауа мен судың сапасының стандарттары жоғарылады, сондай-ақ нақты қалдық ағындары реттелді. Аймақтық және ұлттық саясатты әдетте экологиялық агенттіктер немесе министрліктер бақылайды, ал халықаралық күш-жігерді БҰҰ-ның Экологиялық бағдарламасы және басқа да келісімдер органдары үйлестіреді. Ластануды азайту Тұрақты даму мақсаттарының барлығының маңызды бөлігі болып табылады.

Introduction of contaminants that cause adverse change

Pollution is the introduction of contaminants into the natural environment that cause adverse change. Pollution can take the form of any substance (solid, liquid, or gas) or energy (such as radioactivity, heat, sound, or light). Pollutants, the components of pollution, can be either foreign substances/energies or naturally occurring contaminants. Although environmental pollution can be caused by natural events, the word pollution generally implies that the contaminants have an anthropogenic source – that is, a source created by human activities, such as manufacturing, extractive industries, poor waste management, transportation or agriculture. Pollution is often classed as point source (coming from a highly concentrated specific site, such as a factory, mine, construction site), or nonpoint source pollution (coming from a widespread distributed sources, such as microplastics or agricultural runoff). Many sources of pollution were unregulated parts of industrialization during the 19th and 20th centuries until the emergence of environmental regulation and pollution policy in the later half of the 20th century. Sites where historically polluting industries released persistent pollutants may have legacy pollution long after the source of the pollution is stopped. Major forms of pollution include air pollution, water pollution, litter, noise pollution, plastic pollution, soil contamination, radioactive contamination, thermal pollution, light pollution, and visual pollution. Pollution has widespread consequences on human and environmental health, having systematic impact on social and economic systems. In 2019, pollution killed nine million people worldwide (one in six deaths), a number unchanged since 2015. Air pollution accounted for 3/4 of these earlier deaths. A 2022 literature review found that levels of anthropogenic chemical pollution have exceeded planetary boundaries and now threaten entire ecosystems around the world. This outsized impact is a core reason for the formation of the environmental justice movement, and continues to be a core element of environmental conflicts, particularly in the Global South. Because of the impacts of these chemicals, local, country and international policy have increasingly sought to regulate pollutants, resulting in increasing air and water quality standards, alongside regulation of specific waste streams. Regional and national policy is typically supervised by environmental agencies or ministries, while international efforts are coordinated by the UN Environmental Program and other treaty bodies. Pollution mitigation is an important part of all of the Sustainable Development Goals.

Табиғи себептер

Табиғи ластанудың ең маңызды көздерінің бірі – жанартаулар, олар атқылау кезінде атмосфераға зиянды газдардың көп мөлшерін шығарады. Жанартау газдарына көмірқышқыл газы жатады, ол жоғары концентрацияда өлімге әкелуі мүмкін және климаттың өзгеруіне ықпал етеді, қышқыл жаңбырға себеп болатын сутегі галидтері, жануарларға зиян келтіретін және озон қабатын бұзатын күкірт диоксидтері, сондай-ақ мыңнан бір бөліктен кем концентрацияда адам өмірін құрта алатын сутегі сульфидтері жатады. Жанартау шығарындыларының құрамында токсикалық химиялық заттар мен арсеник, қорғасын және сынап сияқты қосылыстарды қамтитын ұсақ және өте ұсақ бөлшектер де бар. Сонымен қатар, шағын соққыдан туындаған орман өрттері де ауаның ластануының маңызды көзі болып табылады. Орман өртінің түтінінде көмірқышқыл газы мен көміртек моноксидінің көп мөлшері бар, олар тұншығуға себеп болуы мүмкін. Орман өртінің түтінінде жануарлардың денсаулығына қауіп төндіретін көптеген ұсақ бөлшектер де кездеседі.

Адам ұрпағы

Автокөліктердің шығарындылары ауаның ластануының басты себептерінің бірі болып табылады. Қытай, АҚШ, Ресей, Үндістан, Мексика және Жапония ауаның ластануын шығаратын әлемдегі көшбасшылар. Негізгі стационарлық ластану көздері – химиялық зауыттар, көмірмен жұмыс істейтін электр станциялары, мұнай өңдеу зауыттары. Жыл сайын шамамен 400 миллион метрикалық тонна қауіпті қалдықтар пайда болады. Тек АҚШ-та ғана шамамен 250 миллион метрикалық тонна өнім өндіріледі. Америкалықтар әлем халқының 5%-дан азын құрайды, бірақ әлемдегі қалдықтардың шамамен 25%-ын өндіреді және әлемдегі қалдықтардың шамамен 30%-ын құрайды. 2007 жылы Қытай АҚШ-ты басып өтіп, әлемдегі ең ірі қалдық өндіруші ел болды, бірақ адам басына шаққандағы ластану көрсеткіші бойынша әлі де артта қалды (дүниежүзінде 78-орын). Хлорлы көмірсутектер (ХҚК), ауыр металдар (мысалы, хром, кадмий – қайта зарядталатын батареяларда кездеседі, және қорғасын – бояуларда, авиациялық отында, тіпті кейбір елдерде бензинде кездеседі), МТБЭ, мырыш, сынап және бензол – топырақтың ең көп кездесетін ластаушы заттары. 2001 жылы жарияланған, соның ішінде «Жұмыссыз орақ» атты кітапта баяндалған бірқатар баяндар, өнеркәсіптік қалдықтарды тыңайтқыш ретінде қайта пайдаланудың кең таралғанын көрсетті, нәтижесінде топырақ металдармен уланды. Кәдімгі қалалық полигондар топырақ ортасына (және көбінесе жер асты суларына) кіретін көптеген химиялық заттардың көзі болып табылады, олар қабылданатын қалдықтардың әртүрлі түрінен, әсіресе заңсыз тасталған заттардан немесе 1970 жылға дейінгі полигондардан шығады, олар АҚШ және ЕО-да тиісті бақылаусыз болған. Сондай-ақ, полихлорланған дибензодиоксиндердің, қарапайымдылық үшін диоксиндер деп аталатын, кейбір ерекше шығарылымдары болды, мысалы TCDD. Табиғи апаттар да ластануға себеп болуы мүмкін. Мысалы, дауылдар көбінесе канализацияның ластануына және жарылған қайықтар мен автомобильдерден мұнай өнімдерінің төгілуіне әкеледі. Жағалаудағы мұнай платформалары мен мұнай өңдеу зауыттары қатысқан жағдайларда, үлкен ауқымды және қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін. Авариялар болған кезде, атом электр станциялары немесе мұнай танкерлері сияқты ластану көздері кең ауқымды және әлеуетті катастрофалық шығарындылар тудыруы мүмкін. Автокөліктер шудың ең көп таралған себебі болып табылады, ол әлемдегі барлық қолайсыз шудың 90%-дан астамын құрайды. Пластмасса ластануы пластикалық айналымдарды құрап, теңіз жануарларын тұншықтырып, біздің тамақ пен суымызды улап, соңында адамдар мен жануарлардың денсаулығы мен әл-ауқатына зиян келтіру арқылы мұхиттарымызды улап жатыр. Өткенде жасалған пластиктің барлық бөліктері, шағын бөлігі ғана өртеліп жойылған болса, әлі де бір немесе басқа формада сақталып қалған. Пластмассаның көп бөлігі мағыналы түрде ыдырамайтындықтан, барлық пластикалық қалдықтар жүздеген, тіпті мыңдаған жылдар бойы сақталуы мүмкін. Егер пластик өндірісі шектелмесе, пластик ластануы апатты болады және ақырында мұхиттардағы балықтан көп болады.

Motor vehicle emissions are one of the leading causes of air pollution. China, United States, Russia, India Mexico, and Japan are the world leaders in air pollution emissions. Principal stationary pollution sources include chemical plants, coal fired power plants, oil refineries,

About 400 million metric tons of hazardous wastes are generated each year. The United States alone produces about 250 million metric tons. Americans constitute less than 5% of the world's population, but produce roughly 25% of the world's , and generate approximately 30% of world's waste. In 2007, China overtook the United States as the world's biggest producer of , while still far behind based on per capita pollution (ranked 78th among the world's nations). Chlorinated hydrocarbons (CFH), heavy metals (such as chromium, cadmium – found in rechargeable batteries, and lead – found in lead paint, aviation fuel, and even in certain countries, gasoline), MTBE, zinc, arsenic, and benzene are some of the most frequent soil contaminants. A series of press reports published in 2001, culminating in the publication of the book Fateful Harvest, revealed a widespread practise of recycling industrial leftovers into fertilizer, resulting in metal poisoning of the soil. Ordinary municipal landfills are the source of many chemical substances entering the soil environment (and often groundwater), emanating from the wide variety of refuse accepted, especially substances illegally discarded there, or from pre 1970 landfills that may have been subject to little control in the U. S. or EU. There have also been some unusual releases of polychlorinated dibenzodioxins, commonly called dioxins for simplicity, such as TCDD. Pollution can also occur as a result of natural disasters. Hurricanes, for example, frequently result in sewage contamination and petrochemical spills from burst boats or automobiles. When coastal oil rigs or refineries are involved, larger scale and environmental damage is not unusual. When accidents occur, some pollution sources, such as nuclear power stations or oil ships, can create extensive and potentially catastrophic emissions. The motor vehicle is the most common cause of noise pollution, accounting for over 90% of all undesirable noise globally. Plastic pollution is choking our oceans by making plastic gyres, entangling marine animals, poisoning our food and water supply, and ultimately inflicting havoc on the health and well being of humans and wildlife globally. With the exception of a small amount that has been incinerating, virtually every piece of plastic that was ever made in the past still exists in one form or another. And since most of the plastics do not biodegrade in any meaningful sense, all that plastic waste could exist for hundreds or even thousands of years. If plastic production is not circumscribed, plastic pollution will be disastrous and will eventually outweigh fish in oceans.

Парниктік газдар шығарындылары

Көмірқышқыл газы фотосинтез үшін өте маңызды болғамен, кейде ол ластану деп аталады, себебі атмосферадағы газдың деңгейінің артуы Жердің климатына әсер етеді. Қоршаған ортаның бұзылуы су және ауа сияқты әдетте бөлек жіктелетін ластану аймақтары арасындағы байланысты анық көрсетеді. Жақындағы зерттеулер атмосфералық көмірқышқыл газы деңгейінің ұзақ мерзімді өсуінің мұхит суларының қышқылдығын аздап, бірақ маңызды түрде арттыру мүмкіндігін және оның теңіздік экожүйелерге тигізетін ықтимал әсерін қарастырды. 2007 жылдың ақпан айында Үкіметаралық климатты өзгерту жөніндегі комиссия (IPCC), 120-дан астам елден келген 2500 ғалым, экономист және саясаткерлердің жұмысын қамтитын есебінде, 1950 жылдан бері жаһандық жылынудың басты себебі адамдар екенін растады. Адамдар парниктік газдар эмиссиясын азайтуға және жаһандық жылынудың салдарынан сақтануға қабілетті, делінген маңызды климаттық есепте. Бірақ климатты өзгерту үшін, БҰҰ-ның Климатты өзгерту жөніндегі комиссиясының (IPCC) биылғы қорытынды есебіне сәйкес, көмір және мұнай сияқты қазылған отындардан бас тарту онжылдықтар ішінде жүзеге асуы керек.

Адам денсаулығы

Дүниежүзінің барлық жерінде ластану адамдарға әсер етеді. 2017 жылдың қазан айында Lancet Commission on Pollution and Health жүргізген зерттеуде әлемдік ластану, әсіресе уытты ауа, су, топырақ және жұмыс орындары, жыл сайын тоғыз миллион адамның өліміне себеп болады. Бұл көрсеткіш СПИД, туберкулез және безгек салдарынан болатын өлімдер санынан үш есе көп, ал соғыстар мен басқа да зорлық-зомбылық түрлерінен болатын өлімдерден 15 есе артық. Зерттеу соңында «ластану – антропоцен дәуірінің ең маңызды және өмірлік қиындықтарының бірі. Ластану Жердің тіршілік етуін қамтамасыз ететін жүйелердің тұрақтылығына қауіп төндіреді және адамзат қоғамының болашаққа қарай жалғасуына бөгет жасайды» делінген. Қытайдағы жоғары деңгейдегі түтін адам организміне зиян келтіріп, түрлі ауруларды тудыруы мүмкін. 2019 жылы ауаның ластануы Үндістанда 1,67 миллион адамның өліміне себеп болды (елдегі жалпы өлімнің 17,8%). Зерттеулерге сәйкес, АҚШ-та жыл сайын 50 мыңнан астам адам ластанудан қаза табады. 2022 жылы GeoHealth журналында жарияланған зерттеуде АҚШ-тағы энергиямен байланысты иесіз шығарындылар жыл сайын 46 900–59 400 ерте өлімге әкеп соғады және PM2.5 салдарынан туындаған аурулар мен өлім ел экономикасына жылына 537–678 миллиард доллар шығын туғызады. АҚШ-та көмірдің ластануынан болатын өлім-жітім 1999 жылы ең жоғары деңгейге жеткен, бірақ 2007 жылдан кейін күрт төмендеді. 2020 жылға қарай көмір зауыттары жабылуы немесе тазалау құрылғылары орнатылуы нәтижесінде бұл көрсеткіш шамамен 95% төмендеді. 2019 жылы судың ластануы 1,4 миллион ерте өлімге себепкер болды. Дамып келе жатқан елдерде тазартылмаған канализацияның ауыз суын ластауы үлкен мәселе болып табылады. Мысалы, Үндістанда 732 миллионнан астам адам (халықтың 56%) және Эфиопияда 92 миллионнан астам адам (халықтың 92,9%) негізгі санитарлық талаптарды қанағаттандыра алмайды. 2013 жылы Үндістанда 10 миллионнан астам адам су арқылы таралатын ауруларға шалдығып, 1535 адам қайтыс болды, олардың көп бөлігі балалар еді. 2007 жылғы мәліметтерге сәйкес, 500 миллионға жуық қытайлық азамат таза ауыз суға қол жеткізе алмайды. Белгілі бір ластаушы заттарға ұзақ және қысқа мерзімді әсер етудің салдары болуы мүмкін. Мұнай төгілуі теріде тітіркеніс пен бөртпелерді тудыруы мүмкін. Шу ластануы есту қабілетінің төмендеуіне, қан қысымының жоғарылауына, стресске және ұйқының бұзылуына әкеледі. Сынап балалардың дамуындағы кемшіліктермен және неврологиялық симптомдармен байланысты. Егде жастағы адамдар ауаның ластануынан туындаған ауруларға бейім. Жүрек немесе өкпе аурулары бар адамдар үшін бұл қауіп еселеніп артқан. Балалар мен нәрестелер де қауіпті жағдайда. Қорғасын және басқа да ауыр металдар неврологиялық проблемаларға, зиякерлік қабілеттердің төмендеуіне және мінез-құлық бұзылыстарына себеп болуы мүмкін. Химиялық және радиоактивті заттар қатерлі ісік пен туа біткен аномалияларды тудыруы мүмкін.

Pollution affects humans in every part of the world. An October 2017 study by the Lancet Commission on Pollution and Health found that global pollution, specifically toxic air, water, soil and workplaces, kills nine million people annually, which is triple the number of deaths caused by AIDS, tuberculosis and malaria combined, and 15 times higher than deaths caused by wars and other forms of human violence. The study concluded that "pollution is one of the great existential challenges of the Anthropocene era. Pollution endangers the stability of the Earth's support systems and threatens the continuing survival of human societies." China's high smog levels can damage the human body and cause various diseases. In 2019, air pollution caused 1.67 million deaths in India (17.8% of total deaths nationally). Studies have estimated that the number of people killed annually in the United States could be over 50,000. A study published in 2022 in GeoHealth concluded that energy related fossil fuel emissions in the United States cause 46,900–59,400 premature deaths each year and PM2.5 related illness and death costs the nation $537–$678 billion annually. In the US, deaths caused by coal pollution were highest in 1999, but decreased sharply after 2007. The number dropped by about 95% by 2020, as coal plants have been closed or have scrubbers installed. In 2019, water pollution caused 1.4 million premature deaths. Contamination of drinking water by untreated sewage in developing countries is an issue, for example, over 732 million Indians (56% of the population) and over 92 million Ethiopians (92.9% of the population) do not have access to basic sanitation. In 2013 over 10 million people in India fell ill with waterborne illnesses in 2013, and 1,535 people died, most of them children. as of 2007, nearly 500 million Chinese lack access to safe drinking water. Acute exposure to certain pollutants can have short and long term effects. Oil spills can cause skin irritations and rashes. Noise pollution induces hearing loss, high blood pressure, stress, and sleep disturbance. Mercury has been linked to developmental deficits in children and neurologic symptoms. Older people are significantly exposed to diseases induced by air pollution. Those with heart or lung disorders are at additional risk. Children and infants are also at serious risk. Lead and other heavy metals have been shown to cause neurological problems, intellectual disabilities and behavioural problems. Chemical and radioactive substances can cause cancer and birth defects.

Әлеуметтік-экономикалық әсерлері

Ластанудың денсаулыққа әсері тікелей және ұзақ мерзімді әлеуметтік салдарлары бар. 2021 жылғы зерттеуде ластануға ұшырау зорлық қылмыстарының өсуіне себеп болатыны анықталды. 2019 жылғы мақалада ластану балалардың оқу үлгеріміне кері әсер ететіні көрсетілді. Көптеген зерттеулер ластанудың үй ішінде және сыртта жұмыс істейтін адамдардың еңбек өнімділігіне теріс ықпал ететінін дәлелдейді.

Бақылау

Ластануды бақылау – қоршаған ортаны басқаруда қолданылатын термин. Ол ауаға, суға немесе топыраққа шығарылатын эмиссиялар мен ағындыларды бақылауға қатысты. Ластануды бақылау болмаса, шамадан тыс тұтыну, жылыту, ауыл шаруашылығы, кен өндіру, өндіріс, көлік және басқа да адам қызметінен туындайтын қалдықтар жиналып не таралып, қоршаған ортаны нашарлатады. Бақылау иерархиясында ластанудың алдын алу және қалдықтарды азайту, ластануды бақылаудан артық көрінеді. Жерді дамыту саласында, қалалық су ағынын болдырмау үшін аз әсерлі дамыту тәсілі қолданылады. Ластануды бақылау үшін тиісті саясат, заңнаманы әзірлеу және оларды күшіне енгізу, сондай-ақ мониторинг жүргізу, ашықтықты қамтамасыз ету және өмірлік циклді бағалауға негізделген экономикалық шаралар қабылдануы мүмкін. Бір шолу нәтижесінде, "ғылым мен саясат арасындағы ресми интерфейс" сияқты, жаһандық қолдауға ие болған жұмыстарға, мысалы, "араласуды ақпараттандыру, зерттеуге бағыт беру және қаржыландыруды басқару" сияқты шараларға жеткілікті назар берілмейтіні және тиісті іс-қимыл жасалмағаны анықталды.

Құны

Ластанудың бағасы бар. Ауаны ластайтын өндіріс қызметі бүкіл қоғамның денсаулығына зиян келтіреді және залалды жоюге байланысты шығындар тудырады. Ауаның ластануына себеп болатын өндіріс қызметі – өндірістегі теріс сыртқы фактордың мысалы. Өндірістегі теріс сыртқы фактор "кәсіпорның өндірісі, кәсіпорның өтемақы төлемеген басқа адамдардың әл-ауқатын нашарлатқанда" пайда болады. Мысалы, егер кір жуу фирмасы ластаушы болат өндіріс фирмасының жанында орналасса, болат өндіріс фирмасының шығаратын кірі мен түтіні салдарынан кір жуу фирмасының шығындары артады. Егер ластану сияқты сыртқы шығындар болса, өндіруші барлық экологиялық шығындарды төлеуге міндеттелген жағдайда өндірілетіннен көп өнім өндіруді таңдайды. Өзін-өзі басқару іс-әрекеті үшін жауапкершілік немесе салдары ішінара өзінен тысқары жатқандықтан, сырттан әсер ету элементі бар. Егер қоғамдық қауіпсіздік сияқты сыртқы пайдалар болса, өндіруші басқаларға сыртқы пайда үшін төлем алған жағдайдағыдан кем өнім өндірілуі мүмкін. Ластану сияқты өндірісте теріс сыртқы факторларды қамтитын тауарлар мен қызметтер, сыртқы фактор нарыққа бағаланбағандықтан, артық өндіріледі және арзан бағаланады. 2005 жылы АҚШ-та ластануды азайтуға жұмсалған күрделі және операциялық шығындар шамамен 27 миллиард долларды құрады.

Қазба отынмен байланысты салалар

Тек қана қалдық отынды пайдалануға байланысты сыртқы ауаның ластануы жылына шамамен 3,61 миллион адамның өліміне себеп болады, бұл оны адам өлімінің негізгі себептерінің біріне айналдырады, және бұл климаттық өзгерістердің маңызды қозғаушы күші болып табылады, онда парниктік газдар өзінің ішінде ластану түрі ретінде қарастырылады.

Әлеуметтік оңтайлы деңгей

Қоғам ластанудан кейбір жанама пайда алады, әйтпесе ластануға ешқандай ынталылық болмас еді. Бұл пайдалылық ластануды тудыратын тауарлар мен қызметтерді тұтынудан (деңгейі әртүрлі болуы мүмкін) немесе осы тауарлар мен қызметтерді тастап кету немесе ауыстыруға қажетті төмен бағалардан немесе күш-жігерді (немесе ыңғайсыздықты) азайтудан туындауы мүмкін. Сондықтан, саясаткерлер тиімді нәтижеге жету үшін осы жанама пайданы ластанудың салдарымен теңестіруге тырысуы керек. Ластанудың қай деңгейі әлеуметтік тұрғыдан оңтайлы екенін анықтау үшін қоршаған орта экономикасын қолдануға болады. Экономистер үшін ластану – «сыртқы шығын, және ол бір немесе бірнеше адамдың әл-ауқаты төмендеген кезде ғана пайда болады». Әл-ауқаттың ең жоғары деңгейіне қол жеткізілетін ластанудың әлеуметтік оңтайлы деңгейі бар. Өйткені тұтынушылар өндірілген тауар немесе қызметтен пайда көреді, бұл ластанудың әлеуметтік шығындарынан белгілі бір деңгейге дейін асып түседі. Осы деңгейден кейін қоғамға бір бірлік ластанудың келтіретін зиян, ластанудың шекті құны, тауардың немесе қызметтің бір бірлігін тұтынудың шекті пайдасына тең болады. Сонымен қатар, ластануды азайту мүмкіндігі де оңтайлы деңгейді есептеуде маңызды фактор болып табылуы мүмкін. 2015 жылы ауаның ластануынан күтілетін өмір ұзақтығының орташа жоғалуы 2,9 жылды құрады (мысалы, барлық түрдегі тікелей зорлық-зомбылықтан 0,3 жылдан әлдеқайда көп), сонымен қатар, LLE-нің маңызды бөлігі қазіргі экономикалық-технологиялық мүмкіндіктер тұрғысынан, мысалы, желді шаң мен орман өртінен шығатын эмиссияны бақылау бойынша болмайтындығы көрсетілді. Ластану немесе өндірісте басқа да жағымсыз сыртқы факторлар бар нарықтарда еркін нарықтың тепе-теңдігі ластанудың қоғамға тигізетін шығындарын ескермейді. Егер ластанудың әлеуметтік шығындары фирманың жеке шығындарынан жоғары болса, онда нақты ұсыныс қисығы жоғары болады. Әлеуметтік шекті шығын мен нарықтық сұраныс қиылысатын нүкте ластанудың әлеуметтік оңтайлы деңгейін көрсетеді. Осы нүктеде еркін нарықтағы тепе-теңдікке қарағанда мөлшері төмен, ал бағасы жоғары болады. Металл қорыту ауаның ластану деңгейін көтеруде маңызды рөл атқарды. Гренландия мұздықтарының сынамалары грек, рим және қытай металл өндірісімен байланысты ластанудың артуын көрсетеді. Көмір мен ағаш жағу, сондай-ақ шоғырланған жерлерде жылқының көп болуы қалаларды ластанудың негізгі көзіне айналдырды. Англия королі Эдуард I 1272 жылы Лондонда теңіз көмірін жағуға тыйым салды, себебі оның түтіні проблема тудырды; отын Англияда соншалықты көп болғандықтан, оның осы ерте атауы оны жағалаудан арбамен алып жүруге болатындығына байланысты пайда болды.

Society derives some indirect utility from pollution; otherwise, there would be no incentive to pollute. This utility may come from the consumption of goods and services that inherently create pollution (albeit the level can vary) or lower prices or lower required efforts (or inconvenience) to abandon or substitute these goods and services. Therefore, it is important that policymakers attempt to balance these indirect benefits with the costs of pollution in order to achieve an efficient outcome. It is possible to use environmental economics to determine which level of pollution is deemed the social optimum. For economists, pollution is an "external cost and occurs only when one or more individuals suffer a loss of welfare". There is a socially optimal level of pollution at which welfare is maximized. This is because consumers derive utility from the good or service manufactured, which will outweigh the social cost of pollution until a certain point. At this point the damage of one extra unit of pollution to society, the marginal cost of pollution, is exactly equal to the marginal benefit of consuming one more unit of the good or service. Moreover, the feasibility of pollution reduction rates could also be a factor of calculating optimal levels. While a study puts the global mean loss of life expectancy (LLE; similar to YPLL) from air pollution in 2015 at 2.9 years (substantially more than, for example, 0.3 years from all forms of direct violence), it also indicated that a significant fraction of the LLE is unavoidable in terms of current economical technological feasibility such as aeolian dust and wildfire emission control. In markets with pollution, or other negative externalities in production, the free market equilibrium will not account for the costs of pollution on society. If the social costs of pollution are higher than the private costs incurred by the firm, then the true supply curve will be higher. The point at which the social marginal cost and market demand intersect gives the socially optimal level of pollution. At this point, the quantity will be lower and the price will be higher in comparison to the free market equilibrium. Metal forging appears to be a key turning point in the creation of significant air pollution levels outside the home. Core samples of glaciers in Greenland indicate increases in pollution associated with Greek, Roman, and Chinese metal production. The burning of coal and wood, and the presence of many horses in concentrated areas made the cities the primary sources of pollution. King Edward I of England banned the burning of sea coal by proclamation in London in 1272, after its smoke became a problem; the fuel was so common in England that this earliest of names for it was acquired because it could be carted away from some shores by the wheelbarrow.

19 ғасыр

Өнеркәсіптік революция қазіргі таңда білетіндей қоршаған ортаның ластануына бастап келді. Лондон 1858 жылы Темзадағы Ұлы иіскеумен су сапасының ең нашар жағдайларының бірін тіркеді, бұл көп ұзамай Лондонның канализациялық жүйесінің салынуына әкелді. Халық санының өсуі аудандардың қалдық проблемаларын шешуге қабілеттілігінен асып кеткендіктен, ластану мәселелері ушықты. Реформаторлар кәріз жүйелері мен таза су талап ете бастады. 1870 жылы Берлиндегі санитарлық жағдай Еуропадағы ең нашар жағдайлардың бірі болды. Аугуст Бебель 1870-ші жылдардың соңында заманауи кәріз жүйесі салынбағанға дейінгі жағдайды еске алды:

Үйлерден шыққан сарсулар тротуардың бойымен ағатын арықтарда жиналатын және шынымен қорқынышты иіс шығаратын. Көшелерде, алаңдарда қоғамдық дәретханалар болған жоқ. Табиғатқа шақырылғанда, әсіресе әйелдер, қонақтар көбінесе қиын жағдайға түсетін. Берлин, мегаполис ретінде, 1870 жылдан кейін ғана варварлықтан өркениетке көшті.

20 және 21 ғасырлар

Бастапқы шарттар әлемдік ұлттық астана үшін төзімсіз болды, ал Императорлық Германия үкіметі өз ғалымдарын, инженерлерін және қала жоспарлаушыларын кемшіліктерді жою үшін ғана емес, Берлинді әлемнің үлгілі қаласы ретінде қалыптастыру үшін шақырды. 1906 жылы британдық сарапшы Берлинде "қоғамдық өмірде ғылым, тәртіп және әдіс-тәсілдің ең толыққанды қолданылуын" көрді, сондай-ақ "бұл азаматтық басқарудың кереметі, ең заманауи және ең жақсы ұйымдастырылған қала" деп қосты. Үлкен зауыттардың пайда болуы және көмірдің көп мөлшерде қолданылуы бұрын-соңды болмаған ауа ластануына әкелді, ал өнеркәсіптік химиялық заттардың көп мөлшерде шығарылуы адам қалдықтарының өсуіне себеп болды. Чикаго мен Цинциннати 1881 жылы таза ауаны қамтамасыз ететін заңдарды қабылдаған алғашқы екі американдық қала болды. Ластану ХХ ғасырдың басында АҚШ-та маңызды мәселеге айналды, себебі прогрессивті реформаторлар көмірді жағудан туындаған ауаның ластануына, нашар санитария салдарынан судың ластануына және 1900 жылы американ қалаларында жұмыс істеген үш миллион жылқының несеп және тыңайтқыш шығару арқылы көшелердің ластануына қатысты мәселелерді көтерді. Тарихшы Мартин Мелосидің айтуынша, жылқының орнына автомобиль пайда болған ұрпақ автомобильді "тазалықтың кереметі" деп қарастырды. 1940 жылдары Лос-Анджелесте автомобильдерден туындаған түйіршік (смог) үлкен мәселе болды. Басқа қалалар да 20 ғасырдың басына дейін осы мәселеге назар аударды, ол кезде Ішкі істер департаментінің құрамында қысқа мерзімді Ауа ластануы жөніндегі кеңсе құрылды. 1940 жылдардың соңында Лос-Анджелес және Пенсильвания штатының Донора қалаларында ауыр түйіршік оқиғалары болды, бұл қоғамдық ескерту болды. Ауаның ластануы Англияда, әсіресе өнеркәсіптік революция кезінде және 1952 жылғы Ұлы түйіршікпен жақын арадағы өткенге дейін жалғасты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін атмосфераның ластануы туралы хабардарлық кеңінен тарады, атом соғысы мен сынақтардан радиоактивті жауын-шашын туралы хабарлар қорқыныш тудырды. 1952 жылы Лондонда болған ядролық емес оқиға – Ұлы түйіршік – кем дегенде 4000 адамның өмірін қиды. Бұл 1956 жылы қабылданған "Таза ауа туралы" заңға негізделген алғашқы маңызды заманауи экологиялық заңнаманың қабылдануына себеп болды. Ластану 1950 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың басына дейін АҚШ-та көпшіліктің назарына ілікті, осы кезде Конгресс Шуды бақылау туралы заң, Таза ауа туралы заң, Таза су туралы заң және Ұлттық экологиялық саясат туралы заңдарды қабылдады. Ауыр ластану оқиғалары халықтың санасын арттыруға көмектесті. Хадсон өзеніне ПХБ төгуі 1974 жылы ЭҚА-ның балық тұтынуға тыйым салуымен аяқталды. 1970 жылдардың соңындағы ұлттық жаңалықтар, әсіресе 1947 жылдан бастап Лав Каналындағы ұзақ мерзімді диоксиндік ластану және Барабандар аңғарындағы бақылаусыз төгілу 1980 жылғы Суперфонд заңнамасына әкелді. Өнеркәсіптік жерлердің ластануы "қоңыр алаң" терминінің пайда болуына себеп болды, бұл термин қазір қала құрылысында кеңінен қолданылады. Ядролық ғылымның дамуы радиоактивті ластануды енгізді, ол жүздеген мың жылдар бойы қауіпті болып қалуы мүмкін. Қарашай көлі – Worldwatch институтының пікірінше, жер бетіндегі "ең ластанған жер" – 1950 және 1960 жылдары Кеңес Одағы үшін қоқыс тастау орны ретінде пайдаланылды. Ресейдің Челябинск қаласы "планетадағы ең ластанған жер" деп есептеледі. Ядролық қарулар, әсіресе олардың дамуының алғашқы кезеңдерінде, суық соғыс кезінде сынақтан өткізілді. Ең көп зардап шеккен халықтарға тиген зиян және радиоактивтіліктің адам денсаулығына төндіретін қаупі туралы білімнің артуы ядролық энергиямен байланысты үлкен қиындықтарға әкелді. Бұл салада жоғары сақтық шаралары сақталса да, Три-Майл-Айленд, Чернобыль және Фукусима сияқты оқиғалар тудырған апат қаупі халықтың сенімсіздігін күшейтеді. Бұл апаттар туралы хабарлар бүкіл әлемде кеңінен таралды. Ядролық сынақтарды тоқтату туралы келісімдерге қолдау көрсету атмосферадағы барлық ядролық сынақтарды тоқтатуға әкелді. 1978 жылы Бретани жағалауында Amoco Cadiz мұнай танкерінің апатқа ұшырауы және 1984 жылы Бопал апаты сияқты халықаралық апаттар осындай оқиғалардың әмбебап екенін және оларды шешу үшін қажетті күш-жігердің ауқымын көрсетті. Атмосфера мен мұхиттардың шекарасыз табиғаты жаһандық жылыну мәселесімен байланысты планеталық деңгейдегі ластануға әкелді. Соңғы уақытта тұрақты органикалық ластаушы (ТОЛ) термині ПБДЭ және ПФК сияқты химиялық заттар тобын сипаттау үшін қолданылады. Олардың әсері әлі толыққанды зерттелмеген, себебі тәжірибелік деректер жеткіліксіз, бірақ олар өнеркәсіптік қызметтен алыс экологиялық орталарда, мысалы Арктикада табылды, бұл олардың таралуын және тірі организмдерде жиналуын көрсетеді. Жақында ғана ашылған мәселе – Тынық мұхитындағы Ұлы пластикалық қоймасы, Тынық мұхитының солтүстік ағысымен жиналған пластик, химиялық шлам және басқа да қоқыстардың үлкен шоғырлануы. Бұл жоғарыда сипатталған басқа ластану мәселелерінен кем белгілі, бірақ оның көптеген және қауіпті салдары бар, мысалы, жануарлардың өлімі, инвазивті түрлердің таралуы және адамдардың улы химиялық заттарды жұтып алуы. 5 Gyres сияқты ұйымдар бұл ластануды зерттеді және суретшілер, мысалы Марина ДеБрис сияқты адамдармен бірге осы мәселені жария етуге жұмыс істейді. Түндегі жарықтан туындаған ластану жаһандық мәселеге айналуда, қалалық орталықтарда одан да күшті, бірақ қалалардан алыс аумақтарды да ластайды. Жергілікті және жаһандық ластану туралы өсетін дәлелдер және уақыт өте келе халықтың білімі артуы экологиялық қозғалыс пен қоршаған ортаны қорғауға бағытталған қозғалыстың пайда болуына әкелді, олардың мақсаты адамның қоршаған ортаға тигізетін әсерін шектеу.

The primitive conditions were intolerable for a world national capital, and the Imperial German government brought in its scientists, engineers, and urban planners to not only solve the deficiencies, but to forge Berlin as the world's model city. A British expert in 1906 concluded that Berlin represented "the most complete application of science, order and method of public life," adding "it is a marvel of civic administration, the most modern and most perfectly organized city that there is." The emergence of great factories and consumption of immense quantities of coal gave rise to unprecedented air pollution and the large volume of industrial chemical discharges added to the growing load of untreated human waste. Chicago and Cincinnati were the first two American cities to enact laws ensuring cleaner air in 1881. Pollution became a major issue in the United States in the early twentieth century, as progressive reformers took issue with air pollution caused by coal burning, water pollution caused by bad sanitation, and street pollution caused by the three million horses who worked in American cities in 1900, generating large quantities of urine and manure. As historian Martin Melosi notes, the generation that first saw automobiles replacing the horses saw cars as "miracles of cleanliness". By the 1940s, automobile caused smog was a major issue in Los Angeles. Other cities followed around the country until early in the 20th century, when the short lived Office of Air Pollution was created under the Department of the Interior. Extreme smog events were experienced by the cities of Los Angeles and Donora, Pennsylvania, in the late 1940s, serving as another public reminder. Air pollution would continue to be a problem in England, especially later during the industrial revolution, and extending into the recent past with the Great Smog of 1952. Awareness of atmospheric pollution spread widely after World War II, with fears triggered by reports of radioactive fallout from atomic warfare and testing. Then a non nuclear event – the Great Smog of 1952 in London – killed at least 4000 people. This prompted some of the first major modern environmental legislation: the Clean Air Act of 1956. Pollution began to draw major public attention in the United States between the mid 1950s and early 1970s, when Congress passed the Noise Control Act, the Clean Air Act, the Clean Water Act, and the National Environmental Policy Act. Severe incidents of pollution helped increase consciousness. PCB dumping in the Hudson River resulted in a ban by the EPA on consumption of its fish in 1974. National news stories in the late 1970s – especially the long term dioxin contamination at Love Canal starting in 1947 and uncontrolled dumping in Valley of the Drums – led to the Superfund legislation of 1980. The pollution of industrial land gave rise to the name brownfield, a term now common in city planning. The development of nuclear science introduced radioactive contamination, which can remain lethally radioactive for hundreds of thousands of years. Lake Karachay – named by the Worldwatch Institute as the "most polluted spot" on earth – served as a disposal site for the Soviet Union throughout the 1950s and 1960s. Chelyabinsk, Russia, is considered the "Most polluted place on the planet". Nuclear weapons continued to be tested in the Cold War, especially in the earlier stages of their development. The toll on the worst affected populations and the growth since then in understanding about the critical threat to human health posed by radioactivity has also been a prohibitive complication associated with nuclear power. Though extreme care is practiced in that industry, the potential for disaster suggested by incidents such as those at Three Mile Island, Chernobyl, and Fukushima pose a lingering specter of public mistrust. Worldwide publicity has been intense on those disasters. Widespread support for test ban treaties has ended almost all nuclear testing in the atmosphere. International catastrophes such as the wreck of the Amoco Cadiz oil tanker off the coast of Brittany in 1978 and the Bhopal disaster in 1984 have demonstrated the universality of such events and the scale on which efforts to address them needed to engage. The borderless nature of atmosphere and oceans inevitably resulted in the implication of pollution on a planetary level with the issue of global warming. Most recently the term persistent organic pollutant (POP) has come to describe a group of chemicals such as PBDEs and PFCs among others. Though their effects remain somewhat less well understood owing to a lack of experimental data, they have been detected in various ecological habitats far removed from industrial activity such as the Arctic, demonstrating diffusion and bioaccumulation after only a relatively brief period of widespread use. A more recently discovered problem is the Great Pacific Garbage Patch, a huge concentration of plastics, chemical sludge and other debris which has been collected into a large area of the Pacific Ocean by the North Pacific Gyre. This is a less well known pollution problem than the others described above, but nonetheless has multiple and serious consequences such as increasing wildlife mortality, the spread of invasive species and human ingestion of toxic chemicals. Organizations such as 5 Gyres have researched the pollution and, along with artists like Marina DeBris, are working toward publicizing the issue. Pollution introduced by light at night is becoming a global problem, more severe in urban centres, but nonetheless contaminating also large territories, far away from towns. Growing evidence of local and global pollution and an increasingly informed public over time have given rise to environmentalism and the environmental movement, which generally seek to limit human impact on the environment.