Уго Чавес: Венесуэланың экс-президентінің өмірі мен саясаты

Уго Чавес: Венесуэла президенті, саяси және әскери қайраткер. 1999-2013 жылдары елді басқарды, «Боливариан революциясы» қозғалысын құрды. Тарихы мен өмір жолы.

42 мин оқу

100%

Дереккөз: Hugo Chávez — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Венесуэла президенті (1999–2002, 2002–2013)

Уго Рафаэль Чавес Фриас (ˈuɣo rafaˈel ˈtʃaβes ˈfɾi. as; 28 шілде 1954 – 5 наурыз 2013) – венесуэлалық саясаткер және әскери шенеунік, 1999 жылдан 2013 жылы қайтыс болғанға дейін Венесуэла президенті болды, 2002 жылы қысқа ғана созылған қырық жеті сағаттық үзілістен басқа. Чавес 1997 жылы құрылған Бесінші Республика қозғалысы саяси партиясының негізін қалаушысынан бастап 2007 жылға дейін, ол бірнеше басқа партиялармен бірігіп, Венесуэланың Біріккен Социалистік партиясын (PSUV) құрғаннан кейін 2012 жылға дейін басқарды. Баринас штатының Сабанэта қаласында орта таптық отбасында дүниеге келген Чавес әскери мансапқа қадам басты. Пунтофихо келісіміне негіделген венесуэлалық саяси жүйеге наразы болғаннан кейін, ол 1980-ші жылдардың басында құпия революциялық Боливарлық қозғалыс 200 (MBR 200) ұйымын құрды. Чавес 1992 жылы президент Карлос Андрес Перестің Демократиялық әрекет үкіметіне қарсы MBR 200 ұйымдасқан сәтсіз төңкеріске қатысты, осы іс үшін ол түрмеге қамалды. Екі жылдан кейін түрмеден босатылып, ол Бесінші Республика қозғалысы саяси партиясын құрды және 1998 жылы дауыс берушілердің 56,2% дауысымен Венесуэла президенті болып сайланды. Ол 2000 жылы 59,8% дауыспен және 2006 жылы 62,8% дауыспен қайта сайланды. 2012 жылдың қазан айында өткен президент сайлауында 55,1% дауыспен төртінші президенттік мерзімге ие болғаннан кейін, ол 2013 жылдың 10 қаңтарында қызметке кірісуі тиіс болды. Алайда, оның ракқа қарсы емделуіне байланысты инаугурация кейінге шегерілді және 5 наурызда 58 жасында Каракаста қайтыс болды. 1999 жылы жаңа конституция қабылданғаннан кейін Чавес Боливар революциясының бір бөлігі ретінде әлеуметтік реформаларды жүзеге асыруға баса назар аударды. 2000-шы жылдардағы рекордтық мұнай табысын пайдалана отырып, оның үкіметі маңызды салаларды мемлекеттік меншікке қайтарды, демократиялық қатысушылықты қамтамасыз ететін Ауылдық кеңестерді құрды және азық-түлік, баспана, денсаулық сақтау және білім беруге қолжетімділікті кеңейтуге бағытталған Боливарлық миссиялар деп аталатын әлеуметтік бағдарламаларды іске қосты. Чавес президенттік қызметін бастаған кезде мұнайдан түскен жоғары табыс 2003 және 2007 жылдар аралығында кедейлік, сауаттылық, табыс теңдігі және өмір сапасы сияқты салаларда уақытша жақсаруларға әкелді, бірақ құрылымдық теңсіздіктерде маңызды өзгерістер болған жоқ. 2010 жылдың 2 маусымында Чавес Венесуэланың жоғарғы топтарына қарсы "экономикалық соғыс" жариялады, бұл Венесуэладағы дағдарыстың басталуы деп саналады. 2010 жылдардың басында Чавес президенттік қызметі аяқталған кезде, оның үкіметі өткен онжылдықта жасаған экономикалық шаралар, мысалы, тапшылықты қаржыландыру және бағаларды реттеу, Венесуэла экономикасының күйреуіне әкелді. Сонымен қатар кедейлік, инфляция және тауар жетіспеушілігі де күшейді. Чавес кезінде Венесуэла демократиялық регресске ұшырады, өйткені ол баспасөзді басып тастады, сайлау заңдарын манипуляциялады және үкіметті сынағандарды тұтқындады және елден қуды. Оның өкілеттік актілерді пайдалануы және оның үкіметінің үгіт-насихатты қолдануы даулы болды. Чавес президенттік кезеңінде елдегі кісі өлтіру көрсеткіші айтарлықтай өсті.

Hugo Rafael Chávez Frías (ˈuɣo rafaˈel ˈtʃaβes ˈfɾi. as; 28 July 1954 – 5 March 2013) was a Venezuelan politician and military officer who served as president of Venezuela from 1999 until his death in 2013, except for a brief period of forty seven hours in 2002. Chávez was also leader of the Fifth Republic Movement political party from its foundation in 1997 until 2007, when it merged with several other parties to form the United Socialist Party of Venezuela (PSUV), which he led until 2012. Born into a middle class family in Sabaneta, Barinas, Chávez became a career military officer and, after becoming dissatisfied with the Venezuelan political system based on the Puntofijo Pact, he founded the clandestine Revolutionary Bolivarian Movement 200 (MBR 200) in the early 1980s. Chávez led the MBR 200 in its unsuccessful coup d'état against the Democratic Action government of President Carlos Andrés Pérez in 1992, for which he was imprisoned. Pardoned from prison two years later, he founded the Fifth Republic Movement political party, and then receiving 56.2% of the vote, was elected president of Venezuela in 1998. He was re elected in 2000 with 59.8% of the vote and again in 2006 with 62.8% of the vote. After winning his fourth term as president in the October 2012 presidential election with 55.1% of the vote, he was to be sworn in on 10 January 2013. However, the inauguration was postponed due to his cancer treatment, and on 5 March at age 58, he died in Caracas. Following the adoption of a new constitution in 1999, Chávez focused on enacting social reforms as part of the Bolivarian Revolution. Using record high oil revenues of the 2000s, his government nationalized key industries, created participatory democratic Communal Councils and implemented social programs known as the Bolivarian missions to expand access to food, housing, healthcare and education. The high oil profits coinciding with the start of Chavez's presidency resulted in temporary improvements in areas such as poverty, literacy, income equality and quality of life between primarily 2003 and 2007, though extensive changes in structural inequalities did not occur. On 2 June 2010, Chávez declared an "economic war" on Venezuela's upper classes due to shortages, arguably beginning the crisis in Venezuela. By the end of Chávez's presidency in the early 2010s, economic actions performed by his government during the preceding decade, such as deficit spending and price controls, proved to be unsustainable, with Venezuela's economy faltering. At the same time, poverty, inflation and shortages increased. Under Chávez, Venezuela experienced democratic backsliding, as he suppressed the press, manipulated electoral laws, and arrested and exiled government critics. His use of enabling acts and his government's use of propaganda were controversial. Chávez's presidency saw significant increases in the country's murder rate

Саяси спектрде Чавес Венесуэла мен Латын Америкасы тарихындағы ең ықпалды және даулы саясаткерлердің бірі саналады. Оның 14 жылдық президенттік кезеңі Латын Америкасын қамтыған социалистік "қызғылт толқынның" бастауын берді. Ол Латын Америкасы және Кариб аймағындағы ынтымақтастықты қолдады және Оңтүстік Америка Ұлттарының одағы, Латын Америкасы және Кариб мемлекеттерінің қауымдастығы, Америкаға Боливарлық альянсы, Оңтүстік банкі және аймақтық телеарна TeleSUR құруға үлкен үлес қосты. Халықаралық аренада Чавес Кубадағы Фидель және кейін Рауль Кастроның марксистік-лениндік үкіметтерімен, сондай-ақ Боливиядағы Эво Моралес, Эквадордағы Рафаэль Корреа және Никарагуадағы Даниэль Ортеганың социалистік үкіметтерімен жақын байланыс орнатты. Чавес идеялары, бағдарламалары және стилі 21-ші ғасырдың боливариандық социализмімен тығыз байланысты "Чавизмнің" негізін құрайды. Чавес өзінің саясатын антиимпериалистік деп сипаттады, ол АҚШ-тың сыртқы саясатының белді қарсыласы, сондай-ақ неолиберализм мен еркін нарық капитализмін қатаң сынады. Ол өзін марксист деп атады.

Ерте өмір

Чавес 1954 жылғы 28 шілдеде әкесінің анасы Роза Инес Чавестің үйінде, Баринас штатының Сабанета ауылдық ауылында орналасқан қарапайым үш бөлмелі үйде дүниеге келді. Чавес отбасының түбі американдық, афро-венесуэлалық және испандық тектен шыққан. Оның ата-анасы, Уго де лос Рейес Чавес – COPEI мүшесі болғанын мақтан тұтқан – және Елена Фриас де Чавес, Лос-Растрохос шағын ауылында тұратын мектеп мұғалімдері болды. Чавестің бала кезіндегі кедейлік туралы айтылатын әңгімелер күмәнді, себебі ол саяси мақсаттармен өзінің өмірі туралы айтқанды өзгертіп жазған болуы мүмкін. Олардың аймағында жоғары мектеп болмағандықтан, Угоның ата-анасы Уго мен оның үлкен ағасы Аданды әжесі Розамен бірге тұруға жіберді. Роза үкімет тарапынан берілетін, орта тапқа арналған субсидиялық үйде тұрды. Әкесі мұғалімдік қызметтен алатын жалақысына қарамастан, Чавес пен оның бауырларын колледжге түсуіне көмектесті. Каракста тұрып, ол әскери мектептен тыс іс-шараларға қатыса бастады, "Криоллитос де Венесуэла" командасымен бейсбол және софтбол ойнады, олармен бірге Венесуэланың Ұлттық бейсбол чемпионатына жетті. Ол өлең, әңгімелер, пьесалар жазды және сурет салды. Ол сондай-ақ марксистік революционер Че Гевараға (1928–67) оның "Че Гевараның күнделігі" атты естеліктерін оқығаннан кейін қызығушылық танытты. 1974 жылы ол Перуде Аякучо шайқасының 150 жылдығына арналған салтанатты шараларға өкіл болып сайланды. Бұл шайқаста Симон Боливардың лейтенанты Антонио Хосе де Сукре Перудың Тәуелсіздік соғысы кезінде роялистерді жеңді. Перуде Чавес солшыл президент, генерал Хуан Веласко Альварадоның (1910–1977) сөзін тыңдап, Веласконың идеяларына әсерленді. Ол әскерилердің билеуші топтар сыбайлас деп саналған кезде жұмысшы табының мүддесі үшін әрекет етуі керек деген пікірді қолдады. Панаманың солшыл диктаторы Омар Торрихостың ұлымен дос болып, Чавес Панамаға сапар шегіп, Торрихоспен кездесті және шаруаларға пайда әкелетін жер реформасы бағдарламасына таң қалды. Торрихос пен Веласконың ықпалымен ол әскери генералдардың үкіметті басып алу мүмкіндігін көрді, себебі азаматтық билік тек бай элитаның мүддесін қорғайды деп есептелді. 1975 жылы Чавес әскери академияны сол жылғы үздік түлектердің бірі ретінде бітірді.

Chávez was born on 28 July 1954 in his paternal grandmother Rosa Inéz Chávez's home, a modest three room house located in the rural village Sabaneta, Barinas State. The Chávez family were of Amerindian, Afro Venezuelan and Spanish descent. His parents, Hugo de los Reyes Chávez – described as a proud COPEI member– and Elena Frías de Chávez, were schoolteachers who lived in the small village of Los Rastrojos. Chávez's childhood of supposed poverty has been disputed as he possibly changed the story of his background for political reasons. With no high school in their area, Hugo's parents sent Hugo and his older brother Adán to live with their grandmother Rosa, who lived in a lower middle class subsidized home provided by the government, where they attended Daniel O'Leary High School in the mid 1960s. His father, despite having the salary of a teacher, helped pay for college for Chávez and his siblings. Living in Caracas, he began to get involved in activities outside of the military school, playing baseball and softball with the Criollitos de Venezuela team, progressing with them to the Venezuelan National Baseball Championships. He also wrote poetry, fiction, and drama, and painted. He also became interested in the Marxist revolutionary Che Guevara (1928–67) after reading his memoir The Diary of Che Guevara. In 1974, he was selected to be a representative in the commemorations for the 150th anniversary of the Battle of Ayacucho in Peru, the conflict in which Simon Bolívar's lieutenant, Antonio José de Sucre, defeated royalist forces during the Peruvian War of Independence. In Peru, Chávez heard the leftist president, General Juan Velasco Alvarado (1910–1977), speak, and inspired by Velasco's ideas that the military should act in the interests of the working classes when the ruling classes were perceived as corrupt. Befriending the son of Maximum Leader Omar Torrijos, the leftist dictator of Panama, Chávez visited Panama, where he met with Torrijos, and was impressed with his land reform program that was designed to benefit the peasants. Influenced by Torrijos and Velasco he saw the potential for military generals to seize control of a government when the civilian authorities were perceived as serving the interests of only the wealthy elites. In 1975, Chávez graduated from the military academy as one of the top graduates of the year.

Ерте әскери мансап

Мектепті бітіргеннен кейін Чавес Баринас штатындағы бүлікшілерге қарсы күрес бөлімінде байланыс офицері болып тағайындалды. 1977 жылы Чавестің бөлімшесі Анзоатеги штатына ауыстырылды, онда олар Марксистік-Хохаистік бүлікшіл топ – Қызыл Ту партиясымен күресті. Ол басқа сарбаздардың көтерілісші деп саналған адамды ұрып-соғуын болдырмау үшін араласып, әскерге деген күмәнін тудырды. 1977 жылы ол қарулы күштерде революциялық қозғалысты құрды, бір күні Венесуэлаға солшыл үкімет әкеле аламын деген үмітте: Венесуэла Халықтық Азаттық Армиясы (Ejército de Liberación del Pueblo de Venezuela, немесе ELPV) – ол және оның бірнеше серіктес сарбаздарынан тұрды. Олар дереу әрекет етуді жоспарламағанмен, үкіметтің оңшыл саясаты мен Қызыл Тудың радикалды солшыл ұстанымы арасындағы орта жолды табуды қалаған. Ол Симон Боливар, Симон Родригес және Езекиль Заморадан шабыт алды, олар MBR 200-дің "үш түбірі" ретінде белгілі болды. 1984 жылы ол жақында ажырасқан тарих пәнінің мұғалімі Герма Марксманмен танысты, олар бірнеше жыл бойы қарым-қатынаста болды. Осы кезеңде бостандық теологиясына қызығушылық танытқан сарбаз Франсиско Ариас Карденас та MBR 200-ге қосылды. Кейбір уақыттан соң, жоғары әскери шенді офицерлер Чавеске күдікпен қарап, оны академиядан жаңа сарбаздарды жинау мүмкіндігінен айыру үшін басқа қызметке ауыстырды. Ол Апуре штатындағы Элорзадағы шалқары орналасқан казармаға командир болып жіберілді.

1992 жылғы төңкеріс әрекеті

1989 жылы Карлос Андрес Перес президент болып сайланды, ол Халықаралық валюта қорының саясатына қарсы шығамын деп уәде бергенімен, билікке келгеннен кейін ХВҚ қолдауымен экономикалық саясатты жүзеге асырып, халықты ашуландырды. Оның шығындарды қысқартуынан кейін болған кең ауқымды қарақшылықтар мен наразылықтарды тоқтатуға тырысып, Перес Венесуэла армиясының қоғамдық тәртіпті сақтау үшін жасаған әскери жоспары – «Эль Караказо» жоспарын іске қосты, нәтижесінде зорлық-зомбылыққа толы жағдай туды. Шавестің MBR 200 қозғалысының мүшелері осы қақтығысқа қатысқан деген болжам бар, бірақ Шавес қатыспады, себебі ол сол кезде қызылшаға шалдығып, ауруханада жатқан еді. Кейін ол бұл оқиғаны «геноцид» деп айыптады. Шавес «Замора» операциясы деп аталатын әскери төңкеріске дайындала бастады. Жоспарға әскери нысандар мен байланыс құрылғыларын басып алу және Перес тұтқындалып, өлтірілгеннен кейін Рафаэль Кальдераны билікке орнату кірді. Чавес MBR 200 төңкерісін, бастапқыда желтоқсанға жоспарланған, 1992 жылдың 4 ақпанының таңғы сағаттарына дейін ықпалдады. Нәтижесінде болған қақтығыста елу әскер және сексенге жуық азамат жараланды. Чавес үкіметке өзін ұстап берді және теледидарда, әскери формасында, төңкеріске қатысқандарды қаруларын тастауға шақырды. Сөйлесінде ол олардың тек «por ahora» (қазірге) ғана сәтсіздікке ұшырағанын айтты. Венесуэлалықтар, әсіресе кедейлер, оны үкіметтің жемқорлығы мен қарақшылығына қарсы тұрған адам ретінде көре бастады. «Төңкеріс әскери тұрғыдан сәтсіз аяқталды – және ондаған адам қаза тапты, бірақ ол оны бұқаралық ақпарат құралдарында танымал тұлғаға айналдырды», - деп жазды The Guardian газетінің тілшісі Рори Кэрролл. Чавес тұтқындалып, Сан-Карлос әскери гарнизонында түрмеге қамалды, өзін кінәлі санап, төңкерістің сәтсіздігіне жауапкершілік сезінді. Сан-Карлос маңындағы Чавесқа қолдау білдірген демонстрациялар оның Яре түрмесіне ауысуына себеп болды. Қараша айында үкіметке қарсы тағы бір сәтсіз төңкеріс болды, төңкеріс кезіндегі қақтығыстарда кем дегенде 143 адам, ал мүмкін бірнеше жүз адам қаза тапты. Бір жылдан кейін Перес қызметін теріс пайдалану және қаражатты малдандыру айыптарымен қудаланды.

In 1989, Carlos Andrés Pérez was elected president, and though he had promised to oppose the International Monetary Fund's policies, once he got into office he enacted economic policies supported by the IMF, angering the public. In an attempt to stop widespread lootings and protests that followed his spending cuts, known as El Caracazo, Pérez initiated Plan Ávila, a military contingency plan by the Venezuelan Army to maintain public order, and an outbreak of violent repression unfolded. Though members of Chávez's MBR 200 movement allegedly participated in the crackdown, Chávez did not, since he was then hospitalized with chicken pox. He later condemned the event as "genocide". Chávez began preparing for a military coup d'état known as Operation Zamora. The plan involved members of the military overwhelming military locations and communication installations and then establishing Rafael Caldera in power once Pérez was captured and assassinated. Chávez delayed the MBR 200 coup, initially planned for December, until the early twilight hours of 4 February 1992. and fifty soldiers and some eighty civilians injured during the ensuing violence. Chávez gave himself up to the government and appeared on television, in uniform, to call on the remaining coup members to lay down their arms. Chávez remarked in his speech that they had failed only "por ahora" (for now). Venezuelans, particularly poor ones, began seeing him as someone who stood up against government corruption and kleptocracy. The coup "flopped militarily—and dozens died—but made him a media star", noted Rory Carroll of The Guardian. Chávez was arrested and imprisoned at the San Carlos military stockade, wracked with guilt and feeling responsible for the failure of the coup. Pro Chávez demonstrations outside San Carlos led to his transfer to Yare Prison. Another unsuccessful coup against the government occurred in November, with the fighting during the coups resulting in the deaths of at least 143 people and perhaps as many as several hundred. Pérez was impeached a year later, charged with malfeasance and misappropriating funds.

Саяси өрлеу

Чавес пен MBR 200-дің басқа да аға мүшелері түрмеде болған кезде, оның 1993 жылдың шілдесінде Герма Марксманмен қарым-қатынасы ажырасып кетті. 1994 жылы орталықшыл Ұлттық конвергенция партиясының Рафаэль Кальдера (1916–2009) төңкеріс туралы хабардар болған деген күдік туды. 1994 жылдың 14 желтоқсанында босатылғаннан кейін Чавес Кубаға арнайы кезеңде сапар шекті, онда Фидель Кастро оны мемлекет басшысы деңгейінде құрметпен қарсы алды. Сапары барысында Чавес Гавана университетінің Aula Magna залында Фидель мен Кубаның жоғары лауазымды тұлғаларының алдында сөз сөйледі, онда басқалармен қатар: «Бізде ұзақ мерзімді стратегиялық жоба бар, онда кубалықтар көп үлес қоса алады және қоса береді» және «бұл жиырмадан қырық жылға созылатын, тәуелсіз экономикалық модель» деді. Латын Америкасы бойынша Боливарлық қозғалысына сыртқы қолдау іздеу мақсатымен, ол Аргентина, Уругвай, Чили, Колумбия және Кубаға барды, онда Кастромен кездесіп, оның досы атанды. Журналист Патриция Полеоның сөзінше, Колумбияда болған кезінде ол алты ай бойы партизандық оқудан өтіп, FARC және ELN террористік ұйымдарымен байланыс орнатқан, тіпті Comandante Centeno деген әскери лақап атын алған. Осы кезде Чавес әскери шаралар қолдануды жақтады, себебі олигархия оған және оның жақтастарына сайлауда жеңіске жетуге ешқашан мүмкіндік бермейді деп сенді. Кейіннен Чавес және оның жақтастары 1998 жылғы президенттік сайлауда Чавестің кандидатурасын қолдау үшін 1997 жылдың шілдесінде Бесінші Республика қозғалысы (MVR – Movimiento Quinta República) атты саяси партияны құрды. Чавес елді аралап саяхат жасады. Саяхаты барысында ол 1997 жылы оның екінші әйелі болудан бұрын қызын дүниеге келтірген Марисабель Родригеспен танысты.

1998 жылғы сайлау

Сайлау науқаны басталғанда, көш бастап тұрған Ірен Саэзді Венесуэланың екі басты саяси партиясының бірі – Копей партиясы қолдады. Чавестің революциялық сөздері «Patria Para Todos» (Баршаға Отан), «Partido Comunista Venezolano» (Венесуэла Коммунистік партиясы) және «Movimiento al Socialismo» (Социализм қозғалысы) партияларынан қолдау жинады. Чавес түрлі топтардан қолдау алды: халықтың төменгі топтары Чавестің өзіне ұқсас екенін сезінді, ол олардың қажеттіліктерін ескереді және проблемаларын шешеді деп ойлады; орта таптың бір бөлігі де жемқорлықтан көңілі толып, күшті билікке ие болуды қалады; сондай-ақ Чавеске ескі солшылдардың өкілдері де қолдау көрсетті.

Бірінші президенттік мерзім: 1999 жылғы 2 ақпан 2001 жылғы 10 қаңтар

Чавестің президенттік инаугурациясы 1999 жылдың 2 ақпанында өтті. Ол президенттік ант берген кезде қалыпты сөздерден ауытқып, былай деп жариялады: "Мен Құдай мен халқымның алдында ант етемін, осы өліп бара жатқан конституцияға қажетті демократиялық өзгерістер енгіземін, сонда жаңа республика осы жаңа заманға лайық Магна-Хартаға ие болады". Венесуэладағы бостандық "президент Уго Чавестің ұлттық референдумда бекітілген конгресс пен сот жүйесін тарату туралы шешімі және әскери жақтастары бар параллель үкімет құруы" салдарынан қиындыққа тап болды. Лауазымға келгеннен кейін көп ұзамай Чавес Венесуэладағы қолданыстағы тежеулер мен тепе-теңдіктерді жоюға көп уақыт жұмсады және "оны мемлекеттік басқаруда тәжірибесі бар аз адамдар құрады" деп атап өтті. Чавес бизнесмен Роберто Мандиниді мемлекеттік мұнай компаниясы Petroleos de Venezuela президенті етіп тағайындады. Чавес бастапқыда капитализмнің Венесуэла үшін әлі де жарамды экономикалық модель екеніне сенді, бірақ тек Рейн капитализмі, неолиберализм емес. Мұнай бағасының төмендеуі Чавестің үкіметін алғашқы айларында халықаралық еркін нарыққа тәуелді етті, ол сол кезде прагматизм мен саяси орташалықты көрсетіп, Венесуэладағы шетелдік инвестицияларды ынталандыруды жалғастырды. 1999 жылы АҚШ-қа сапары кезінде ол Нью-Йорк қор биржасының жабылу қоңырауын соқты. Оның әкімшілігі мұнай бағасы үкіметке қандай да бір қаржылық көмек қажеттілігін жоққа шығаруға жеткілікті деңгейге жеткенше Халықаралық валюта қорымен ресми келіссөздер жүргізді. Кейіннен бірнеше даулар жоспарға әсер етті, өйткені жоспарға қатысқан генералдарға қарсы сыбайлас жемқорлық айыптары қойылды және маңызды қаржы сомалары басқа бағытқа бұрылды.

Конституциялық реформа

Чавес халық референдумы шақырды, ол Венесуэла конституциясын қайта жазу үшін бүкіл Венесуэладан және жергілікті тайпалардан өкілдер құратын құрылтай жиналысын құру жоспарын қолдайды деп үміттенді. Чавес тағы да сайлауға түсуі керектігін айтты; "Венесуэланың социалистік революциясы аяқталмаған сурет сияқты, ал ол – суретші", - деді ол. Сайлауға қатысқан 1171 үміткердің 900-ден астамы Чавестің қарсыластары болды. Ассамблея мүшелерін сайлау үшін Чавес математикалық сарапшылар мен саясаткерлер жасаған формула қолданды, ол кезде «кино» (лотерея) немесе «Чавестің кілттері» деп аталды. Чавес дауыстардың 51%-ын алды, бірақ оның жақтастары 95% орынды иеленді, оның ішінде жергілікті топтарға бөлінген барлық орындар да болды, жалпы саны 125 орынды құрады, ал оппозиция алты орын жеңіп алды. 1999 жылдың 12 тамызында жаңа құрылтай жиналысы өздеріне мемлекеттік мекемелерді тарату және сыбайлас жемқорлыққа ұғынған немесе тек өз мүдделерін қорғайтын лауазымды тұлғаларды қызметтен босату құқығын беру үшін дауыс берді. Чавестің қарсыластары оның режимін диктаторлық деп сынады. Көптеген заңгерлер жаңа құрылтай жиналысы елдің «жоғарғы билігіне» айналғанын және барлық басқа институттар оған бағынышты болғанын сенді. Сондай-ақ, ассамблея «сот төтенше жағдайын» жариялады және өзіне сот жүйесін толыққанды қайта құру құқығын берді. Жоғарғы Сот ассамблеяның осы құқығы бар екенін растады және 1999 жылғы Конституцияда оны Жоғарғы Сотпен алмастырды. Құрылтай жиналысы жаңа конституцияны жасады, президенттік мерзім алты жылға ұзартылды және президентке қатарынан екі мерзімге сайлануға рұқсат берілді. Бұрын президент қызметтен кеткеннен кейін 10 жыл бойы қайтадан сайлауға түсе алмайтын еді. Сонымен қатар, екі палаталы Конгресс бір палаталы Заң шығарушы жиналыспен алмастырылды және президентке азаматтардың құқықтары туралы заңдар қабылдау, әскери шенеуніктерді жоғарылату және экономикалық және қаржылық мәселелерді бақылау құқығы берілді. 2000 жылдың мамыр айында ол мемлекеттік радио арнасында өзінің жексенбілік таңғы радио бағдарламасын – «Aló Presidente» (Сәлем, Президент) іске қосты. Бұған дейін бейсенбі кешкі «De Frente con el Presidente» (Президентпен бетпе-бет) телешоуы болған. Ол екі газет құрды: шілде айында құрылған және бас редакторлық қызметін атқарған «El Correo del Presidente» (Президенттік пошта), сондай-ақ тағы бір газет – «Vea» (Көр), «Сұрақ» журналы және «Vive TV». Телевизия және радио бағдарламаларында ол азаматтардың қоңырауларына жауап беріп, соңғы саясатын талқылады, әндер шырқады және әзілдер айтты.

Chávez called a public referendum, which he hoped would support his plans to form a constituent assembly of representatives from across Venezuela and from indigenous tribal groups to rewrite the Venezuelan constitution. Chávez said he had to run again; "Venezuela's socialist revolution was like an unfinished painting and he was the artist", he said,

Chávez called an election on 25 July to elect the members of the constituent assembly. Over 900 of the 1,171 candidates standing for election were Chávez opponents. To elect the members of the assembly, Chávez used a formula designed by mathematical experts and politicians, known at the time as the kino (lottery) or the "keys of Chávez". Chávez obtained 51% of the votes, but his supporters took 95% of the seats, 125 in total, including all of the seats assigned to indigenous groups, while the opposition won six seats. On 12 August 1999, the new constituent assembly voted to give themselves the power to abolish government institutions and to dismiss officials who were perceived as corrupt or as operating only in their own interests. Opponents of the Chávez regime argued that it was dictatorial. Most jurists believed that the new constituent assembly had become the country's "supreme authority" and that all other institutions were subordinate to it. The assembly also declared a "judicial emergency" and granted itself the power to overhaul the judicial system. The Supreme Court ruled that the assembly did indeed have this authority, and was replaced in the 1999 Constitution with the Supreme Tribunal of Justice. The constituent assembly put together a new constitution, The presidential term was extended to six years, and a president was allowed to serve for two consecutive terms. Previously, a sitting president could not run for reelection for 10 years after leaving office. It also replaced the bicameral Congress with a unicameral Legislative Assembly and gave the president the power to legislate on citizen rights, to promote military officers and to oversee economic and financial matters. In May 2000 he launched his own Sunday morning radio show, Aló Presidente (Hello, President), on the state radio network. This followed an earlier Thursday night television show, De Frente con el Presidente (Face to Face with the President). He founded two newspapers, El Correo del Presidente (The President's Post), founded in July, for which he acted as editor in chief, and Vea (See), another newspaper, as well as Question magazine and Vive TV. In his television and radio shows, he answered calls from citizens, discussed his latest policies, sang songs and told jokes.

Екінші президенттік мерзім: 2001 жылғы 10 қаңтар 2007 жылғы 10 қаңтар

Жаңа конституцияға сәйкес, үкімет пен президентті қайтадан заңды ету үшін жаңа сайлау өткізу міндетті болды. 2000 жылдың шілдесіндегі президенттік сайлау үлкен "мегасайлаудың" бір бөлігі болар еді. Ел тарихында тұңғыш рет президент, губернаторлар, ұлттық және аймақтық конгрессмендер, қала әкімдері және кеңес мүшелері бір күні сайланатын болды. Сайлауға дейін Чавес үкіметтің үш саласын да бақылауда ұстады. Сол жылы Чавес Фидель Кастроның Куба үкіметімен идеологиялық байланысын нығайтты, Венесуэла Кубаға тәулігіне 53 мың баррель мұнайды артықшылықты бағамен жеткізуге келісім жасады, ал оның орнына 20 мың кубалық дәрігер мен педагог алды. Келесі он жылда бұл көрсеткіш тәулігіне 90 мың баррельге дейін артты (қарсылығында 40 мың кубалық дәрігер мен мұғалімдер берілді), бұл Кариб аймағының экономикасына және 1990 жылдардағы "Арнайы кезеңнен" кейінгі тұрмысына айтарлықтай көмектесті. Алайда, Венесуэланың Кубамен одақтасуы АҚШ-пен қарым-қатынастың нашарлауымен бірге жүрді. Чавес 2001 жылы АҚШ-тың Ауғанстанға жасаған әскери шабуылына қарсы болды, бұл шабуыл исламил радикалдардың АҚШ-қа жасаған 11 қыркүйек шабуылына жауап ретінде жасалған еді. 2001 жылдың соңында Чавес телешоуында бомбалау салдарынан қаза болған балалардың суреттерін көрсетті. Ол "Олар Осама бен Ладеннің немесе басқа біреудің терроризмге кінәлі емес" деп мәлімдеп, американдық үкіметті "мысықтарды қырғыннан тоқтатуға" шақырды және соғысты "терроризммен терроризмге қарсы күрес" деп сипаттады. АҚШ үкіметі бұл сөздерге теріс жауап берді, бұл сөздер әлемдік БАҚ-та кеңінен жарияланды және кеңесшіні консультация үшін елге қайтарды. Сонымен қатар, 2000 жылғы сайлау нәтижесінде Чавес жақтастары Венесуэла Ұлттық Ассамблеясындағы 165 орынның 101-ін жеңіп алды, осылайша 2001 жылдың қараша айында оларға 49 әлеуметтік және экономикалық жарлықты қабылдауға рұқсат берді. Бұл қадам оппозициялық қозғалысты қатты наразылыққа түсірді. XXI ғасырдың басында Венесуэла әлемдегі ең ірі шикі мұнай экспорттаушысы болды, мұнай елдің экспорттық кірісінің 85% құрады, демек, ел экономикасын басып тартты. Чавес сайланғанға дейін мемлекеттік мұнай компаниясы Petróleos de Venezuela S. A. (PDVSA) дербес жұмыс істеді, мұнайға қатысты шешімдерді пайданы арттыру мақсатында ішкі нұсқауларға сүйене отырып қабылдады. Билікке келгеннен кейін Чавес PDVSA басқаруын қолға алып, оны тікелей үкіметтік органға айналдырды, оның кірісі әлеуметтік шығындарға жұмсалды. 2006 жылға қарай 1990 жылдары жеке компаниялармен жасалған 32 операциялық келісімнің барлығы дерлік немесе толығымен жеке басқарудан PDVSA-ның кем дегенде 51% бақылауына көшті. Сонымен қатар, Чавес PDVSA-ның көптеген менеджерлерін және басшыларын қызметтен босатып, олардың орнына саяси одақтастарын тағайындады, бұл мемлекеттік компанияның тәжірибесінен айырды.

Under the new constitution, it was legally required that new elections be held in order to re legitimize the government and president. This presidential election in July 2000 would be a part of a greater "megaelection", the first time in the country's history that the president, governors, national and regional congressmen, mayors and councilmen would be voted for on the same day. Going into the elections, Chávez had control of all three branches of government. That year, Chávez improved ideological ties with the Cuban government of Fidel Castro by signing an agreement under which Venezuela would supply Cuba with 53,000 barrels of oil per day at preferential rates, in return receiving 20,000 trained Cuban medics and educators. In the ensuing decade, this would be increased to 90,000 barrels a day (in exchange for 40,000 Cuban medics and teachers), dramatically aiding the Caribbean island's economy and standard of living after its "Special Period" of the 1990s. However, Venezuela's growing alliance with Cuba came at the same time as a deteriorating relationship with the United States. Chávez opposed of the 2001 American led invasion of Afghanistan in response to the 11 September attacks against the U. S. by Islamist militants. In late 2001, Chávez showed pictures on his television show of children said to be killed in a bombing attack. He commented that "They are not to blame for the terrorism of Osama bin Laden or anyone else", called on the American government to end "the massacre of the innocents", and describing the war as "fighting terrorism with terrorism." The U. S. government responded negatively to the comments, which were picked up by the media worldwide and recalled its ambassador for consultations. Meanwhile, the 2000 elections had led to Chávez's supporters gaining 101 out of 165 seats in the Venezuelan National Assembly, and so in November 2001 they voted to allow him to pass 49 social and economic decrees. This move antagonized the opposition movement particularly strongly. At the start of the 21st century, Venezuela was the world's fifth largest exporter of crude oil, with oil accounting for 85% of the country's exports, therefore dominating the country's economy. Before the election of Chávez, the state run oil company, Petróleos de Venezuela S. A. (PDVSA) ran autonomously, making oil decisions based on internal guidance to increase profits. Once he came to power, Chávez started directing PDVSA and effectively turned it into a direct government arm whose profits would be injected into social spending. By 2006, all of the 32 operating agreements signed with private companies during the 1990s had been converted from being primarily or privately run to being at least 51% controlled by PDVSA. Chávez had also removed many of the managers and executives of PdVSA and replaced them with political allies, stripping the state owned company expertise.

Оппозиция және Демократиялық координатор

Чавестің қарсылығының көп бөлігі Венесуэланың "кубанизациясына" жауап ретінде туындады. 2001 жылдың соңына қарай, [[Координационная демократическая организация (Венесуэла) (Демократиялық координатор, CD)]] деп белгілі бір ұйым құрылды, оның аясында венесуэлалық оппозициялық саяси партиялар, корпоративтік билік, елдің көп бөлігі, Венесуэланың сауда палаталары федерациясы, институционалдық әскери фронт және Орталық жұмысшылар одағы Чавестің режиміне қарсы бірікті. Белгілі кәсіпкер Педро Кармона (1941 ж.т.) CD-нің жетекшісі болып тағайындалды. Чавестің шешімдеріне деген наразылық Венесуэлада азаматтық толқуларға әкелді, оның нәтижесінде төңкеріс жасауға тырысылды. 19 адам қаза тауып, 110-нан астам адам жарақат алды. Чавес билікте қалудың ең жақсы жолы – Авила жоспарын іске асыру деп есептеді. Осы кезде әскери шенеуніктер, соның ішінде Чавестің MBR 200-нің негізін қалаушы генерал Рауль Бадуэль, Чавесқа қолдау көрсетуді тоқтату қажеттігіне келді, соның салдарынан қанқұйлы оқиғаның алдын алуға болады. Кармона 1999 жылғы конституцияны жойып, басқару комитетін тағайындады. Чавесті қолдаған наразылықтар мен Кармона үкіметіне қолдаудың жеткіліксіздігі Кармонаның отставкасына және Чавестің 14 сәуірде билікке оралуына әкелді. Чавестің жауабы – оның саясатын жұмсарту, орталықшыл бағытталған жаңа экономикалық команданы құру және мемлекеттік мұнай компаниясы Petróleos de Venezuela S. A. (PDVSA) директорлар кеңесі мен менеджерлерін қалпына келтіру болды, олардың орнын ауыстыру төңкеріске себеп болған факторлардың бірі еді. Сонымен қатар, Боливар үкіметі елдің әскери қуатын арттыра бастады, Ресейден 100 000 АК-47 автоматтары мен бірнеше тікұшақтарды, ал Бразилиядан Super Tucano жеңіл шабуылдық және оқу ұшақтарын сатып алды. Әскер саны да артты. Чавес PDVSA-да екі айлық басқарушылық ереуілге тап болды. Чавестің үкіметі ереуілге шыққан 19 000-ға жуық қызметкерді жұмыстан босатып, олардың орнына зейнеткерлерді, шетелдік мердігерлерді және әскерилерді жұмысқа алды. Чавестің ондаған мың қызметкерді жұмыстан босатуы Венесуэланың мұнай өнеркәсібіне ауыр соққы берді, себебі білікті мамандардың көп бөлігі жұмыстан кетті.

Much of Chávez's opposition originated from the response to the "cubanization" of Venezuela. Later into 2001, an organization known as the [[Coordinadora Democrática (Venezuela) (Democratic Coordinator, CD) was founded, under which the Venezuelan opposition political parties, corporate powers, most of the country's media, the Venezuelan Federation of Chambers of Commerce, the Institutional Military Front and the Central Workers Union all united to oppose Chávez's regime. The prominent businessman Pedro Carmona (1941–) was chosen as the CD's leader. Anger with Chávez's decisions led to civil unrest in Venezuela, which culminated in an attempted coup. nineteen people were killed, and over 110 were wounded. Chávez believed that the best way to stay in power was to implement Plan Ávila. Military officers, including General Raúl Baduel, a founder of Chávez's MBR 200, then decided that they had to pull support from Chávez to deter a massacre Carmona abolished the 1999 constitution and appointed a governing committee. Protests in support of Chávez along with insufficient support for Carmona's government quickly led to Carmona's resignation, and Chávez was returned to power on 14 April. Chávez's response was to moderate his approach, implementing a new economic team that appeared to be more centrist and reinstated the old board of directors and managers of the state oil company Petróleos de Venezuela S. A. (PDVSA), whose replacement had been one of the reasons for the coup. At the same time, the Bolivarian government began to increase the country's military capacity, purchasing 100,000 AK 47 assault rifles and several helicopters from Russia, as well as a number of Super Tucano light attack and training planes from Brazil. Troop numbers were also increased. Chávez faced a two month management strike at the PDVSA. The Chávez government's response was to fire about 19,000 striking employees for abandoning their posts and then employing retired workers, foreign contractors, and the military to do their jobs instead. The total firing of tens of thousands of employees by Chávez would forever damage Venezuela's oil industry due to the tremendous loss of expertise.

Үшінші президенттік мерзім: 2007 жылғы 10 қаңтар 2013 жылғы 10 қаңтар

2006 жылдың желтоқсан айында өткен президент сайлауында сайлауға қатысқандардың 77 пайызы дауыс берді, нәтижесінде Чавес тағы да сайланды, бұл жолы ол дауыстардың 63 пайызын алып, ең жақын қарсыласы Мануэль Росалестен озып кетті. Америка мемлекеттері ұйымы (OAS) мен Картер орталығы сайлау қорытындысы еркін және заңды деп таныды. Осы жеңісінен кейін Чавес "революцияны кеңейтуді" уәделеді.

Венесуэланың Біріккен Социалистік партиясы және ішкі саясат

2006 жылдың 15 желтоқсанында Чавес оны Патриотикалық полюсте үнемі қолдаған солшыл саяси партиялардың Венесуэланың Біріккен Социалистік партиясы (Partido Socialista Unido de Venezuela, PSUV) деп аталатын бір ғана үлкен партияға бірігетінін жариялады. PSUV партиясының құрылуын жариялаған сөзінде Чавес ескі партиялар "өздерінің құрылымдарын, партиялық түстерін және ұрандарын ұмытуы керек" екенін мәлімдеді, өйткені олар отан үшін ең маңызды нәрсе емес. Чавес бастапқыда солшыл партиялардың PSUV-қа қосылмауды шешкендері үкіметтен кетуі керек деп жариялаған болатын. 2007 жылы партия мүшелерінің саны 5,7 миллионға жетті. Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық Еңбек Ұйымы кейбір сайлаушылардың партияға қосылуға қысым көрсетіліп жатыр деген алаңдаушылық білдірді. 2006 жылдың 28 желтоқсанында президент Чавес үкіметтің 2007 жылдың 27 мамырында аяқталатын RCTV телеарнасының эфир тарату лицензиясын жаңартпайтынын жариялады, осылайша арна сол күні жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды. 2007 жылдың 17 мамырында үкімет RCTV-нің телеарнаны мәжбүрлеп жабуды тоқтату туралы өтінішін қабылдамады. Үкімет шешімін қолдап және қарсы шеру өткізген мыңдаған наразылар Каракаста көшеде қалды. Басқа шерулер Маракайбо мен Валенсияда өтті. 26 мамырда RCTV-ны қолдауға он мыңдаған наразылықшылар олардың штаб-пәтеріне қарай шеру жасады. RCTV-нің жабылуына бір апта қалғаннан бері көптеген жеке тұлғалар, халықаралық ұйымдар мен үкіметтік емес ұйымдар, соның ішінде ҰАҚ Бас хатшысы Хосе Мигель Инсульза және оның сөз бостандығы жөніндегі арнайы баяндамашысы, Америкааралық баспасөз қауымдастығы, Human Rights Watch және Журналистерді қорғау комитеті баспа сөз бостандығына қатысты алаңдаушылықтарын білдірді. Алайда, Инсульза бұл дауды шешу Венесуэла соттарының міндеті екенін және бұл әкімшілік шешім деп санайтынын айтты. 2007 жылы Боливариан үкіметі 1999 жылғы конституцияны қайта қарау және оған енгізілетін ықтимал түзетулерді ұсыну үшін конституциялық комиссия құрды. Комиссияны Луис Брито Гарсия басқарды, ол президенттің өкілеттіктерін арттыратын шараларды ұсынды, мысалы, президенттік мерзімді жеті жылға дейін ұзарту, президентке қайта-қайта сайлануға мүмкіндік беру және атқарушы билікті орталықтандыру. Үкімет ұсынылған өзгерістерді 2007 жылдың желтоқсан айында халықтық референдумға ұсынды. Алайда, дауыс беруден бас тарту көрсеткіші жоғары болды, тіркелген сайлаушылардың 44% -ы дауыс бермеді, ал соңында ұсынылған өзгерістер 51% дауыспен қабылданбады. Бұл Чавестің билікке келгеннен бері өткен он үш сайлауда еңсерген алғашқы жеңілісі болды, себебі өзгерістер жоғарыдан төменге қарай жүргізілді, сонымен қатар жалпы жұртшылықтың "оның мазмұны туралы ішкі пікірталастың болмауы, сондай-ақ әлеуметтік бағдарламалардың орындалуына, көшедегі қылмыстың өсуіне және үкіметтегі сыбайлас жемқорлыққа" қанағаттанбаушылығы танытты. 2010 жылдың ортасында мемлекеттік компания PDVAL субсидиясы арқылы Чавес үкіметінің кезінде импортталған тонналап шіріп кеткен азық-түлік табылған. Осы оқиғадан кейін PDVAL компаниясын Венесуэланың вице-президенті, кейіннен Азық-түлік министрлігі басқара бастады. Үш бұрынғы менеджер қамауға алынды, бірақ кейін босатылды, ал екеуінің лауазымы қалпына келтірілді. 2010 жылдың шілдесінде ресми мәліметтер бойынша 130 000 тонна азық-түлік зардап шекті, ал саяси оппозиция 170 000 тоннаны хабарлады. Азық-түлік өнімдерінің жоғалуының ең көп қабылданған түсіндірмесі - PDVAL ұйымының нашар жұмысы, өйткені азық-түлік желісі оларды таратудан гөрі тез импорттады. Оппозиция бұл істі сыбайлас жемқорлық деп санайды және өкілдер мемлекеттік қызметкерлер субсидиялы азық-түліктерді импорттау арқылы қаражатты ұрлау үшін әдейі тарататын азық-түлікті импорттағанын мәлімдеді. Боливарлық революцияның Венесуэлада әлеуметтік тұрғыдан нығаюын қамтамасыз ету үшін Чавес 2013 жылы өзінің өкілеттігі аяқталғаннан кейін қайта сайлануға үміткер болуды қалайтынын айтты және 2030 жылдан кейін билік ету туралы айтты. 1999 жылғы конституцияға сәйкес, ол заңды түрде қайта сайлануға үміткер бола алмады, сондықтан 2009 жылдың 15 ақпанында барлық мемлекеттік лауазымдар үшін, соның ішінде президенттікке екі мерзімге шектеуді жою туралы референдум өткізді. Венесуэлалық сайлаушылардың шамамен 70% дауыс берді, олар конституцияға енгізілген бұл өзгерістерді 54% -тан астам дауыспен мақұлдады, бұл кез келген сайланған лауазымды адамға мерзімсіз сайлауға қатысуға мүмкіндік берді.

On 15 December 2006, Chávez publicly announced that those leftist political parties who had continually supported him in the Patriotic Pole would unite into one single, much larger party, the United Socialist Party of Venezuela (Partido Socialista Unido de Venezuela, PSUV). In the speech which he gave announcing the PSUV's creation, Chávez declared that the old parties must "forget their own structures, party colours and slogans, because they are not the most important thing for the fatherland". Chávez had initially proclaimed that those leftist parties which chose to not dissolve into the PSUV would have to leave the government. Party membership rose to 5.7 million people by 2007, The United Nations' International Labour Organization expressed concern over some voters' being pressured to join the party. On 28 December 2006, President Chávez announced that the government would not renew RCTV's broadcast license which expired on 27 May 2007, thereby forcing the channel to cease operations on that day. On 17 May 2007, the government rejected a plea made by RCTV to stop the TV station's forced shutdown. Thousands of protesters marching both against and in support of the government's decision remained on the streets in Caracas. Other marches took place in Maracaibo and Valencia. On 26 May, tens of thousands of protesters marched in support of RCTV to their headquarters. Since the week prior to the shutdown of RCTV, many individuals, international organizations and NGOs—including the OAS's Secretary General José Miguel Insulza and its Special Rapporteur for Freedom of Expression, the Inter American Press Association, Human Rights Watch, and the Committee to Protect Journalists,—have expressed concerns for freedom of the press following the shutdown. However, Secretary Insulza also stated that it was up to the Venezuelan courts to solve this dispute and that he believed that this was an administrative decision. In 2007, the Bolivarian government set up a constitutional commission in order to review the 1999 constitution and suggest potential amendments to be made to it. Led by the prominent pro Chávez intellectual Luis Britto García, it suggested measures that would have increased many of the president's powers, for instance increasing the presidential term limit to seven years, allowing the president to run for election indefinitely and centralizing powers in the executive. The government put the suggested changes to a public referendum in December 2007. Abstention rate was high however, with 44% of registered voters not turning out, and in the end the proposed changes were rejected by 51% of votes. This would prove to the first electoral loss that Chávez had faced in the thirteen electoral contests held since he took power, due to the top down nature of the changes, as well as general public dissatisfaction with "the absence of internal debate on its content, as well as dissatisfaction with the running of the social programmes, increasing street crime, and with corruption within the government". In mid 2010, tons of rotten food supplies imported during Chávez's government through subsidies of state owned enterprise PDVAL were found. Due to the scandal, PDVAL started being administrated by the Vicepresidency of Venezuela and afterwards by the Alimentation Ministry. Three former managers were detained, but were released afterwards and two of them had their positions restored. In July 2010, official estimates stated that 130,000 tons of food supplies were affected, while the political opposition informed of 170,000 tons. The most accepted explanation of the loss of food supplies is the organization of PDVAL, because the food network allegedly imported supplies faster than what it could distribute them. The opposition considers the affair as a corrupt case and spokespeople have assured that the public officials deliberately imported more food that could be distributed to embezzle funds through the import of subsidized supplies. In order to ensure that his Bolivarian Revolution became socially ingrained in Venezuela, Chávez discussed his wish to stand for re election when his term ran out in 2013, and spoke of ruling beyond 2030. Under the 1999 constitution, he could not legally stand for re election again, and so brought about a referendum on 15 February 2009 to abolish the two term limit for all public offices, including the presidency. Approximately 70% of the Venezuelan electorate voted, and they approved this alteration to the constitution with over 54% in favor, allowing any elected official the chance to try to run indefinitely.

Төртінші президенттік мерзім: 2013 жылғы 10 қаңтар 2013 жылғы 5 наурыз

2012 жылдың 7 қазанында Чавес төртінші рет президент сайланды, бұл оның үшінші алты жылдық мерзімі болды. Ол 2012 жылғы Венесуэла президенттік сайлауында 54 пайыз дауыспен Генрике Каприлесті жеңіп, Каприлес 45 пайыз дауыс жинады. Бұл Чавестің бұрынғы президенттік жеңістерімен салыстырғанда нәтижесі төмен болды. Сайлауға қатысу 80 пайызды құрады, екі үміткер арасында өткір бәсеке болды. Венесуэланың төменгі табысты азаматтары Чавеске зор қолдау көрсетті. Чавестің оппозициясы оны сайлау алдында мемлекеттік қаражатты кең қолданысқа жұмсап, өзінің негізгі сайлау базасы – төменгі табысты халық арасында қолдауын арттырды деп айыптады. Кейбір оппозициялық саясаткерлер Чавестің денсаулығының нашарлығына байланысты, оның ақыл-есін толыққанды ұстай алмайтынын мәлімдеп, оның қол қойған бұйрықтарында жасалмалық күдігін тудырды. Соңғы кезде Панаманың Америка мемлекеттері ұйымындағы елшісі қызметінен босатылған Гильермо Кочес тіпті Чавестің 2012 жылдың 31 желтоқсанынан бері миының қызметі тоқтағанын (клиникалық өлімге ұшырағанын) мәлімдеді. Чавестің қазасынан кейін вице-президент Николас Мадуро президенттік сайлау өткізілгенге дейін Чавестің қысқартылған мерзімінің қалған бөлігінде президенттік өкілеттіктерді және міндеттерді өз мойнына алды. Венесуэла конституциясы президенттің ант беруіне мүмкіндік болмаған жағдайда Ұлттық Ассамблея спикері Диосдадо Кабельоның уақытша президенттік міндетін атқаруы керектігін көрсетеді. 2023 жылға дейін Мадуро президенттік лауазымда қала береді.

Саяси идеология

Чавесті солшыл деп сипаттаған бір журнал оның "Құбаның Фидель Кастродан кейінгі жарты шардағы екінші солшыл көшбасшысы" ретінде таныстырды. 1996 жылғы сұхбатта Чавес: "Мен марксист емеспін, бірақ марксизмге қарсы да емеспін. Мен коммунист емеспін, бірақ антикоммунист те емеспін" деді. 1999 жылы Чавес «Нью-Йорк Таймс» газетіне: "Егер сіз Чавестің солшыл, оңшыл немесе орталықшыл екенін, социалист, коммунист немесе капиталист екенін анықтауға тырыссаңыз, мен олардың ешқайсысы емеспін, бірақ менде олардың бәрінен де біршама бар" деді. 1998 жылғы сұхбатта Чавес: "Мен социалист емеспін. Мен бүгінгі әлемнің, Латын Америкасының және болашақ әлемнің алға жылдамдауын қажет етеді деп санаймын. Біз социализмнен, тіпті қатал капитализмнен де өтеміз" деді.

Марксизм мен социализм

Чавестің марксизммен байланысы күрделі болды, бірақ ол кейбір жағдайларда өзін марксист деп сипаттаған. 2009 жылы ұлттық ассамблеяда сөйлеген сөзінде ол: "Мен марксистпін, Иса Мәсіхтің және Американы азат еткен Симон Боливардың идеяларын ұстанатындармен бірдей дәрежеде", - деді. 2010 жылы Уго Чавес марксист Леон Троцкийдің идеяларын қолдайтынын жариялады. "Мен оған (бұрынғы Еңбек министрі Хосе Рамон Ривероға) қоңырау шалғанда", - деп түсіндірді Чавес, "ол маған: "Президент, мен сізге біреу айтуынан бұрын бірдеңе айтқым келеді, мен троцкистпін" деді. Мен де троцкистпін! Мен Троцкийдің тұрақты революция жолын ұстанамын" деді, содан кейін Маркс пен Лениннің сөздерін келтірді. Чавес сонымен қатар социализммен байланысын атап өтті, атап айтқанда: "Конституция Венесуэланың әлеуметтік-экономикалық жүйесінің күшті кооперативтік және қауымдық сипатта болуы керектігін айтады, бұл оған жекеменшілік пен неолиберализмді жоққа шығаратын күш береді, бұл жобаға күшті социалистік мазмұн сыйлайды. Осы бағытта біз бар күшімізді салуымыз керек. Ынтымақтастық – экономиканы әлеуметтендіру, оған әлеуметтік мазмұн беру. Мен Пуэрто-Круста ауыл шаруашылығы кооперативтері пайда болады деп сенемін". Президенттік қызметінің кейінгі кезеңінде Чавес XXI ғасырдың социализмін жариялады. Оның көзқарасына Хайнц Дитерих емес, 2004-2011 жылдар аралығында Чавестің кеңесшісі болған Иштван Месарос, Майкл Лебовиц және Марта Харнекердің теориялары көбірек әсер етті.

Боливариандық

Уго Чавес өзінің саяси ұстанымын боливариандық деп анықтады, бұл идеология Симон Боливардың (1783–1830) және басқалардың идеяларынан дамыған. Боливар – 19 ғасырдағы генерал, ол отаршыл испан билігіне қарсы күресті жетекшілік еткен және бүгінде Латын Америкасы бойынша кеңінен құрметке ие. Боливармен қатар, боливариандыққа екі маңызды тұлға әсер еткен: Боливардың ұстазы және кеңесшісі болған философ Симон Родригес (1769–1854) және венесуэлалық федералист генерал Эзекиэль Самора (1817–1860). Чавестің идеологиясы Боливардан бастау алғандығы да сынға ұшырады, себебі Чавес кейде өзін Боливардың қарсыласы Карл Маркс әсерімен өмір сүретінін айтқан. Беддоу мен Тибодо Боливар мен Маркс арасындағы қайшылықты атап көрсетіп, былай деді: «Боливарды таптық күрестегі социалистік жауынгер ретінде сипаттау, ол шын мәнінде аристократиялық «криоллолардың» мүшесі болған кезде, Карл Маркс Боливар туралы жазғандарын ескерсек, өте күрделі мәселе. Ол оны жасанды бостандық сыйлаған, ескі креол ақсүйектер билігін сақтауға тырысқан адам деп есептеген». Чавес құрмет тұтқан диктаторлардың бірі – Венесуэланың бұрынғы президенті Маркос Перес Хименес, оны атқарған жұмыстары үшін мақтаған, сондай-ақ Чилидің бұрынғы президенті Сальвадор Альенде. Сол сөйлеуде Чавес Жавахарлал Нерудің де ықпалынан болғанын айтты, ол Бейтараптық қозғалысының маңызды тұлғасы болды. Чавес оның басшылығын «Үшінші әлем халықтары арасындағы қажеттілік, бауырластық және ынтымақтастық» үшін шабыт көзі деп атады. «Біз байлардың зорлығына қарсы халықтың мүддесін қорғау үшін бірігуіміз керек». Чавестің саяси көзқарасына Джузеппе Гарибальди, Антонио Грамши және Антонио Негри де әсер еткен.

Құрлық теориясын насихаттау

2006 жылдың қыркүйегінде Чавес 9/11 қатысты конспирологиялық теориялардың "ақылға сыймас емес" екенін айтты және "ешбір ғимарат жарылыссыз мұндай күйремейді" деді. Чавес Кристофер Хитченске "Аполлон-11" Айға қонғандағы түсірілімнің шынайы екеніне сенбейтінін де мәлімдеді.

Экономикалық және әлеуметтік саясат

1998 жылы сайланғаннан бастап 2013 жылдың наурыз айында қайтыс болғанға дейін Чавестің әкімшілігі популистік экономикалық саясатты ұсынды және қабылдады. Әлеуметтік бағдарламалар бастапқыда қысқа мерзімдік болған, бірақ саяси сәттілікке қол жеткізген соң Чавес осы күш-жігерді өзінің әкімшілігінің басты басымдығына айналдырып, көбінесе Венесуэланың бюджетінен тыс шығындар жасады. 2000-жылдардың басында мұнай бағасының өсуі Венесуэланың 1980-жылдардан бері көрмегендей қаржылық мүмкіндіктерді тудырды, соның нәтижесінде Чавес Боливарлық миссияларды құрды. Бұл миссиялар экономикалық, мәдени және әлеуметтік жағдайларды жақсартуға бағытталған мемлекеттік қызметтерді ұсынуды көздеді және саяси билікті сақтау үшін популистік саясатты пайдаланды. Корралес пен Пенфолдтың сөзіне сүйенсек, "көмек кейбір кедейлерге бөлінді, тіпті одан да ауыррақ жағдайда, президентке және оның жақтастары мен жеңімпаздарына басқаларға қарағанда көбірек тиді". Чавестің тікелей бақылауында болған және оның саяси науқандарымен тығыз байланысты болған Миссиялар туралы Тереза А. Мид былай жазды: "Чавестің танымалдылығы осы денсаулық сақтау бастамаларынан және ұқсас саясаттардан пайда көрген төменгі таптарға тікелей байланысты". Сайлаулардан кейін әлеуметтік бағдарламаларға үкімет тарапынан назар азайды және олардың тиімділігі төмендеді. Венесуэланың 15 жастан асқан халқының 95%-ы оқи және жаза біледі, бірақ кейбір ғалымдар Чавестің президенттігі кезіндегі сауаттылықтың жақсаруы оның әкімшілігінің саясатының нәтижесі деген пікірге күмәнмен қарайды. Венесуэланың Ұлттық статистика институтының мәліметінше, кедейлік деңгейі 1999 жылғы 48,6%-дан 2013 жылы 32,1%-ға дейін төмендеді. Бірақ БҰҰ мәліметтері бойынша, 2013 жылы Венесуэланың кедейлік деңгейінің төмендеуі Оңтүстік Американың басқа елдерімен (Перу, Бразилия және Панама) салыстырғанда сәл қалып қойды және Латын Америкасының орташа көрсеткішін басып өтті. Чавес қайтыс болғаннан кейінгі екі жылда кедейлік деңгейі оның президенттік мерзімінен бұрынғы деңгейге қайта оралды. 2012 жылы Дүниежүзілік банк Венесуэла экономикасының мұнай бағасының өзгеруіне "өте осал" екенін атап өтті, себебі 2012 жылы "елдің экспортының 96%-ы және мемлекеттік кірісінің жартысына жуығы" мұнай өндірісіне байланысты болды. Ал 2008 жылы, Foreign Policy басылымында жарияланғандай, мұнайдан басқа барлық тауарлардың экспорты "құлдырады". Чавестің әкімшілігі мұнай бағасының жоғары деңгейінен түскен мемлекеттік қаражатты сайлаушылардың қолдауын алу үшін популистік саясатына жұмсады. Мұндай жағдайлар, әсіресе төлемді жүзеге асыру қаупі және жеке бизнеске деген жағымсыз көзқарас, шетелдік инвестициялардың азаюына және шетел валютасының нығаюына әкелді. 2013 жылдың қаңтарында, Чавестің президенттік мерзімі аяқталар алдында, The Heritage Foundation және The Wall Street Journal Венесуэланың экономикалық еркіндігіне 36,1 балл берді, бұл 1999 жылғы 56,1 баллдан төмендеуді білдірді. Нәтижесінде Венесуэла 177 елдің ішінде 174-ші орынға ие болды және экономикалық еркіндік төмендеу тенденциясын көрсетті. Кейбір сарапшылардың пікірінше, президент Николас Мадуроның басшылығымен Венесуэланың ұшыраған экономикалық проблемалары Чавес президент болып қалғанда да пайда болар еді.

From his election in 1998 until his death in March 2013, Chávez's administration proposed and enacted populist economic policies. The social programs were designed to be short term, though after seeing political success as their result, Chávez made the efforts central to his administration and often overspent outside of Venezuela's budget. Due to increasing oil prices in the early 2000s which raised funds not seen in Venezuela since the 1980s, Chávez created the Bolivarian Missions, aimed at providing public services to improve economic, cultural, and social conditions, using these populist policies in order to maintain political power. According to Corrales and Penfold, "aid was disbursed to some of the poor, and more gravely, in a way that ended up helping the president and his allies and cronies more than anyone else". The Missions, which were directly overseen by Chávez and often linked to his political campaigns, Teresa A. Meade wrote that Chávez's popularity strongly depended "on the lower classes who have benefited from these health initiatives and similar policies". Following elections, social programs saw less attention from the government and their overall effectiveness decreased. 95% of Venezuelans aged 15 and older could also read and write, though some scholars have disputed the claim that literacy improvements during Chavez's presidency resulted from his administration's policies. The poverty rate fell from 48.6% in 1999 to 32.1% in 2013, according to the Venezuelan government's National Statistics Institute (INE). The drop of Venezuela's poverty rate compared to poverty in other South American countries was slightly behind that of Peru, Brazil and Panama with the poverty rate becoming higher than the Latin American average in 2013 according to the UN. In the two years following Chávez's death, the poverty rate returned to where it had been before his presidency, In 2012, the World Bank also explained that Venezuela's economy was "extremely vulnerable" to changes in oil prices since in 2012 "96% of the country's exports and nearly half of its fiscal revenue" relied on oil production, while by 2008, according to Foreign Policy, exports of everything but oil "collapsed". The Chávez administration then spent governmental proceeds from the high oil prices on his populist policies to gain the approval of voters. Such occurrences, especially the risk of default and the unfriendliness toward private businesses, led to a lack of foreign investment and stronger foreign currencies, In January 2013 near the end of Chávez's presidency, The Heritage Foundation and The Wall Street Journal gave Venezuela's economic freedom a score of 36.1, down from 56.1 in 1999, ranking its freedom very low at 174th of 177 countries, with freedom on a downward trend. According to some analysts, the economic problems Venezuela has suffered under President Nicolás Maduro would likely have emerged even if Chávez had remained president.

Тамақ пен өнімдер

1980 және 1990 жылдары Венесуэладағы денсаулық және тамақтану көрсеткіштері көбінесе төмен болды, ал тамақтануға қол жеткізудегі әлеуметтік теңсіздік жоғары деңгейде болды. Чавес негізгі мақсаты ретінде тамақтануға қол жеткізудегі теңсіздікті азайту және Венесуэланың азық-түлік тәуелсіздігіне қол жеткізуді белгіледі. Барлық экономикалық топтарға азық-түлікпен қамтамасыз етудің басты стратегиясы – 2003 жылы енгізілген, негізгі азық-түлік тауарларына баға шектеулері саясаты болды. 1998 мен 2006 жылдар аралығында нашар тамақтанудан туындаған өлім-жітім 50%-ға төмендеді. Сонымен қатар, Чавес ірі жер иелерінен 5 миллион акр жерді тартып алып, қайта бөлісті. Чавестің енгізген баға бақылауы тауар тапшылығын тудырды, себебі саудагерлер қажетті тауарларды импорттауға шамалары келмеді. Чавес бұл тапшылықтардың себебін "арнайы сатушылар мен жинақтаушылар" деп бағалап, баға бақылау саясатын қатаң түрде сақтады және тауарларды жоғары бағамен сатқандарды айыптады. Баға бақылауы негізгі азық-түліктерге сұранысты арттырды, сонымен қатар Венесуэланың тауар импортын қиындатып, отандық өндіріске тәуелділікті күшейтті. Экономистер бұл саясат тапшылықты күшейтті деп санайды. Чавестің президенттік кезеңінің соңына дейін азық-түлік тапшылығы жалғасты, 2010 жылдан 2013 жылға дейін тапшылық деңгейі 10%-тан 20%-ға дейін жетті. Тапшылықтың себептерінің бірі инфляция мен субсидиялар арасындағы байланыс болуы мүмкін, онда баға реттеуінен туындаған пайдасыздық операцияларға әсер етеді. Доллардың жетіспеуі азық-түлік импортын қиындатты. Чавестің азық-түлік тапшылығына жауап беру стратегиясы – азық-түлік өнеркәсібінің ірі бөліктерін мемлекеттік меншікке алу арқылы ішкі өндірісті арттыруға тырысудан тұрды, бірақ мұндай мемлекеттендіру кері нәтиже беріп, өндірістің төмендеуіне әкелді. Азық-түлік қауіпсіздігі стратегиясының бір бөлігі ретінде Чавес 16 600 сауда нүктесі мен 85 000 қызметкері бар ұлттық супермаркеттер желісін – Mercal желісін құрды, ол азық-түлікті өте төмен бағамен сатты және бүкіл ел бойынша 6 000 асхананы іске қосты. Кейбір сарапшылар Mercal желісін Чавестің өзін арзан азық-түлікпен қамтамасыз етуші ретінде беделді ету стратегиясының бір бөлігі деп сынға алды, ал дүкендерде оның суреті кеңінен орналасқан. Mercal желісі ет, сүт және қант сияқты негізгі азық-түліктердің жиі тапшылығына тап болды, ал тауарлар жеткен кезде сатып алушылар ұзақ кезекте тұруға мәжбүр болды. Венесуэла үкіметі көбінесе жоспарлаған үйлердің санын салуға жетпеді. Венесуэланың "El Universal" газетінің хабарлауынша, Чавес әкімдігінің маңызды сәтсіздіктерінің бірі – тұрғын үй құрылысы мақсатына қол жеткізе алмауы. Шетел валютасына қойылған шектеулер валютаның қара нарығының пайда болуына әкелді, себебі Венесуэла саудагерлері сенімді шетел валютасымен төлемді қажет ететін шетелдік тауарларға тәуелді болды. Венесуэла әлеуметтік бағдарламалары үшін көбірек ақша басып шығарған сайын, боливар Венесуэла азаматтары мен саудагерлері үшін құнсыздана берді, себебі үкімет сенімді валюталардың көп бөлігін иеленді. "Қара нарықтағы құн" – бұл венесуэлалықтардың АҚШ долларымен салыстырғанда боливардың нақты құнын бағалауы. Қара нарықтағы жоғары бағалар кәсіпорындарға қажетті тауарларды сатып алуды қиындатады, себебі үкімет осы кәсіпорындарды бағаны төмендетуге мәжбүрлейді. Бұл кәсіпорындардың тауарларын сатуына және аз пайда табуына әкеледі. Кәсіпорындардың пайдасы аз болғандықтан, олар Венесуэланың тәуелділігіндегі тауарларды импорттауға шамалары келмейді, бұл тапшылыққа әкеледі. Чавес импортты қолдау үшін валюта бағамына субсидиялар берді, бірақ бұл саясат әл-ауқатты арттырмады, керісінше, белгілі бір топтарға пайдасын тигізді.

In the 1980s and 1990s, health and nutrition indexes in Venezuela were generally low, and social inequality in access to nutrition was high. Chávez made it his stated goal to lower inequality in access to basic nutrition, and to achieve food sovereignty for Venezuela. The main strategy for making food available to all economic classes was the controversial policy of creating fixed price ceilings for basic staple foods, which was implemented in 2003. Between 1998 and 2006, malnutrition related deaths fell by 50%. Chávez also expropriated and redistributed 5 million acres of farmland from large landowners. Price controls initiated by Chávez created product shortages since merchants could no longer afford to import necessary goods. Chávez blamed "speculators and hoarders" for these scarcities and strictly enforced his price control policy, denouncing anyone who sold food products for higher prices. The price controls increased the demand for basic foods while making it difficult for Venezuela to import goods causing increased reliance on domestic production. Economists believe this policy increased shortages. Shortages of food then occurred throughout the rest of Chávez's presidency with food shortage rates between 10% and 20% from 2010 to 2013. One possible reason for shortages is the relationship between inflation and subsidies, where a lack profitability due to price regulations affects operations. In turn, the lack of dollars made it difficult to purchase more food imports. Chávez's strategy in response to food shortages consisted of attempting to increase domestic production through nationalizing large parts of the food industry, though such nationalizations allegedly did the opposite and caused decreased production instead. As part of his strategy of food security Chávez started a national chain of supermarkets, the Mercal network, which had 16,600 outlets and 85,000 employees that distributed food at highly discounted prices, and ran 6,000 soup kitchens throughout the country. The Mercal network was criticized by some commentators as being a part of Chávez's strategy to brand himself as a provider of cheap food, and the shops feature his picture prominently. The Mercal network was also subject to frequent shortages of basic staples such as meat, milk and sugar—and when scarce products arrived, shoppers had to wait in lines. The Venezuelan government often failed to construct the number of homes they had proposed. According to Venezuela's El Universal, one of the Chávez administration's outstanding failures was the inability to meet its goals of constructing housing. This limit to foreign currency led to a creation of a currency black market economy since Venezuelan merchants rely on foreign goods that require payments with reliable foreign currencies. As Venezuela printed more money for their social programs, the bolívar continued to devalue for Venezuelan citizens and merchants since the government held the majority of the more reliable currencies. The implied value or "black market value" is what Venezuelans believe the hard bolívar is worth compared to the United States dollar. The high rates in the black market make it difficult for businesses to purchase necessary goods since the government often forces these businesses to make price cuts. This leads to businesses selling their goods and making a low profit. Since businesses make low profits, this leads to shortages since they are unable to import the goods that Venezuela is reliant on. Chavez used exchange rate subsidies to underwrite imports; this policy was not welfare maximizing, but rather benefited special interests.

Қылмыс пен жаза

1980 және 1990 жылдары Латын Америкасында қылмыстың үнемі өсуі байқалды. Колумбия, Сальвадор, Венесуэла және Бразилия елдерінің кісі өлтіру көрсеткіштері аймақтық орташа көрсеткіштен жоғары болды. Чавес президенттік лауазымда болған кезеңде, елдегі зорлық-зомбылық қылмыстарының салдарынан жүздеген мыңдаған венесуэлалықтар қаза тапты. Гарет А. Джонс пен Деннис Роджерс «Латын Америкасындағы жастар зорлық-зомбылығы: Бандалар және жасөспірімдер әділеті» атты кітабында: «1999 жылы саяси режимнің өзгеруімен және Боливар революциясының басталуымен бірге өңгеріс пен саяси қақтығыстар кезеңі басталды, бұл зорлық-зомбылықпен байланысты өлім-жітімнің саны мен қарқынының одан әрі өсуімен ерекшеленді» деп жазды. Бұл өзгеріс нәтижесінде төрт жылдың ішінде кісі өлтіру көрсеткіші 100 000 адамға шаққанда 44-ке жеткенін көрсетті. Чавес билікте болған жылдары адам ұрлау көрсеткіші де күрт өсті, 2011 жылы ол Чавес сайланған кездегіден 20 есе артық болды. Ол, қарапайым қылмыскерлердің венесуэла үкіметінің жоғарғы және орта таптың проблемаларына немқұрайлы қарағанын сезінгендіктерінен, оларға жазасыздық сезімі пайда болғанын, нәтижесінде, айып төлеу үшін адам ұрлаудың кең таралған бизнесі құрылғанын түсіндірді. Венесуэладағы кісі өлтіру көрсеткіші үш еседен астамға өсті, ал бір үкіметтік емес ұйым бұл көрсеткіштің дерлік төрт есеге жеткенін анықтады. Өлім-жітімнің көп бөлігі Каракастағы тығыз қоныстану аймақтарында орын алды. Аталған ұйымның мәліметінше, 1999 жылы елде 6000 адам өлтірілсе, 2013 жылы 24 763 адам қаза тапты. 2010 жылы Каракаста әлемдегі ең жоғары кісі өлтіру көрсеткіші тіркелді, ол Ирак соғысы кезінде Бағдадтан да көп адамның қаза болуына себеп болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасының мәліметі бойынша, 2012 жылы Венесуэлада 13 080 адам өлтірілді. 2009 жылға қатысты үкіметтік INE деректерінде тіркелген адам ұрлау көрсеткіші шамамен 16 917 құрады, ал CICPC дерегінде бұл көрсеткіш 673-ке жуық болды. Аталған INE есебіне сәйкес, адам ұрлауға қатысты ашылған тергеулердің саны 1332-ні құрады, бұл барлық адам ұрлау деректерінің шамамен 7% -ын білдірді. Адам ұрлаудың 90% -ы ауылдық жерлерден тыс жерлерде, ал барлығының 80% -ы жылдам ұрлау түрінде болды. Көбінесе құрбандар төменгі орта және орта тапқа жататын венесуэлалықтар мен орта жастағы ер адамдар болды. Сол кезде отбасыларға туысының өлтірілуі туралы ақпаратты БАҚ-қа жарияламай, құрбанның денесін тез арада алу үшін кеңес берілді. Сол жылы Халықаралық дағдарыс тобының баяндамасында Чавес билікке келген кезде Венесуэладағы қылмыс эпидемиясына оның бақылауынан тыс жағдайлар да себеп болғаны, бірақ Чавес оған немқұрайлы қарағаны және елдегі жемқорлық, әсіресе мемлекеттік қызметкерлер арасындағы жемқорлыққа тоқталып өтті. Баяндамада сондай-ақ, Колумбия мен Венесуэла арасындағы халықаралық ұйымдасқан қылмыс, Венесуэланың «жоғарғы билік шеңберіндегі» көмекпен өркендеп, адам ұрлау, есірткі саудасы және кісі өлтірудің жоғары деңгейіне әкелгені де айтылды. Чавес жақтастары Боливариандық ұлттық полициясы қылмысты азайтқанын мәлімдеді, сондай-ақ ең жоғары кісі өлтіру көрсеткіштері тіркелген штаттар оппозицияның бақылауында екенін айтты.

During the 1980s and 1990s there was a steady increase in crime in Latin America. The countries of Colombia, El Salvador, Venezuela, and Brazil all had homicide rates above the regional average. During Chávez's terms as president, hundreds of thousands of Venezuelans were murdered due to violent crimes occurring in the country. Gareth A. Jones and Dennis Rodgers stated in their book Youth violence in Latin America: Gangs and Juvenile Justice in Perspective that, "With the change of political regime in 1999 and the initiation of the Bolivarian Revolution, a period of transformation and political conflict began, marked by a further increase in the number and rate of violent deaths" showing that in four years, the murder rate had increased to 44 per 100,000 people. Kidnappings also rose tremendously during Chávez's tenure, with the number of kidnappings over 20 times higher in 2011 than when Chavez was elected. He further explained that common criminals felt that the Venezuelan government did not care for the problems of the higher and middle classes, which in turn gave them a sense of impunity that created a large business of kidnapping for ransom. Homicide rates in Venezuela more than tripled, with one NGO finding the rate to have nearly quadrupled. The majority of the deaths occur in crowded slums in Caracas. The NGO found that the number of homicides in the country increased from 6,000 in 1999 to 24,763 in 2013. In 2010 Caracas had the highest murder rate in the world, having more deaths than Baghdad during the Iraq War. According to the United Nations Office on Drugs and Crime, in 2012 there were 13,080 murders in Venezuela. In leaked government INE data for kidnappings in the year 2009, the number of kidnappings were at an estimated 16,917, contrasting the CICPCs number of only 673, According to the leaked INE report, only 1,332 investigations for kidnappings were opened or about 7% of the total kidnapping cases, with 90% of the kidnappings happening away from rural areas, 80% of all being express kidnappings and the most common victim being lower middle or middle class Venezuelans and middle aged men. At that time, they would advise families not to report the murder of their family member to the media in exchange for expediting the process of releasing the victim's body. An International Crisis Group report that same year stated that when Chávez took office, there were some factors beyond his control that led to the crime epidemic throughout Venezuela, but that Chávez ignored it as well as corruption in the country; especially among fellow state officials. The report also stated that international organised crime filters between Colombia and Venezuela with assistance from "the highest spheres of government" in Venezuela, leading to higher rates of kidnapping, drug trafficking, and homicides. Chávez supporters stated that the Bolivarian National Police had reduced crime and also said that the states with the highest murder rates were controlled by the opposition.

Түрмелер

Чавестің президенттігі кезінде тұтқындардың қару-жараққа, есірткіге және алкогольге оңай қол жеткізе алатыны туралы хабарлар тарады. "Тырысқақ бостандыққа" ұйымының басшысы Карлос Нието бандиттік топтардың басшылары мемлекеттен әскери қару алатынын айтты: "Олардың тек елдің қарулы күштерінен ғана алуға болатын қару түрлері бар. Басқа ешкімде мұндай қару жоқ". Интернет пен ұялы телефондарды пайдалану да кең таралған, бұл қылмыскерлерге түрмеде отырып көшедегі қылмыстарға қатысуға мүмкіндік берді. Бір тұтқын: "Егер күзетшілер бізбен келіспесе, біз оларды атып тастаймыз" деп түсіндірді және ол "адамның басын кесіп, онымен футбол ойнағандарын көргенін" айтты. Венесуэланың Орталық университетінің профессоры, социолог Эдгардо Ландер Венесуэла түрмелерінің "іс жүзінде қылмыскерлерді даярлайтын мектеп" екенін түсіндірді, себебі жас тұтқындар түрмеден шығарда "оқып-үйреніп, қатаңданып" шығады. Ол сондай-ақ түрмелерді қылмыстық топтар бақылайтынын және олардың қызметін шектеу үшін "өте аз жұмыс жасалғанын" атап өтті.

Чавестің сайлауы

Венесуэланың демократиялық процестері Чавестің билігі кезінде көбінесе қырқырыс бағаланды. Bloomberg мәліметінше, ол Венесуэланы демократиядан "көптеп авторитарлық жүйеге" айналдырды. Дегенмен, оның авторитарлығының шектері болды, және ол сайлау жүйесін өзін көшбасшы ретінде тиімді етудің маңызды құралы деп санады. Нью-Йорк университетінің тарихшысы Грег Грандин көрсеткендей, Чавес өзін және өзінің бағдарламасын 14 ұлттық дауысқа ұсынды, олардың 13-ін үлкен үлкен артықшылықпен жеңіп алды, ал Джимми Картер бұл дауыс беруді "әлемдегі ең жақсысы" деп бағалады.

Каракас Хроникасының редакторы, оппозицияға жақын жаңалықтар мен талдау сайтының редакторы Франсиско Торо: "Чавес әрқашан сайлау заңдылығын сақтауға ұқыпты болды" деді.

1998 жылдан бері Венесуэладағы сайлаулар сенсорлық экранды DRE дауыс беру машиналарын пайдаланып автоматтандырылған, олар сайлаушы растаған қағаздық аудит іздерін қамтамасыз етеді және Ұлттық сайлау кеңесі басқарады.

Сыбайлас жемқорлық

1998 жылдың желтоқсан айында Уго Чавес жаңа үкімет үшін үш мақсатты жариялады: «жаңа конституция жасау үшін конституциялық ассамблеяны шақыру, үкіметтік сыбайлас жемқорлықты жою және әлеуметтік мүшекеулік пен кедейлікке қарсы күресу». Алайда, либертариандық Cato институтының мәліметінше, Уго Чавес билікте болған кезеңде үкіметте жазасыздық, парақорлық және ашықтықтың болмауына байланысты сыбайлас жемқорлық кеңінен таралды. 2004 жылы Уго Чавес және оның жақтастары Жоғарғы сотты басып алып, оны Чавес қолдаушыларымен толтырды және үкіметке сот судьяларын қызметтен босатуға мүмкіндік беретін жаңа шаралар қабылдады. Cato институтының мәліметінше, Венесуэланың Ұлттық сайлау кеңесі Чавес бақылауында болды, ол «оны шексіз рет қайта сайлануға мүмкіндік беретін конституциялық реформаны іске асыруға тырысты». Берлинде орналасқан Transparency International (TNI) халықаралық ұйымы жыл сайын жариялайтын Сыбайлас жемқорлықты сезіну индексінде Чавес билікте болған соңғы жылдары сыбайлас жемқорлық нашарлағаны көрсетілді; 2008 жылы 180 елдің ішінде 158-орында, ал 2006 жылы 176 елдің ішінде 165-орында (Бурунди, Чад және Гаитимен тең болды). Көптеген венесуэлалықтар үкіметтің сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресі тиімсіз деп санады, сыбайлас жемқорлықтың артқанын, сот жүйесі, парламент, заң шығарушы орган және полиция сияқты мемлекеттік институттардың ең сыбайласқандар екенін айтты. Gallup институтының 2006 жылғы Сыбайлас жемқорлық индексінде Венесуэла халықтың үкімет пен бизнесте сыбайлас жемқорлықты қалай сезінетініне қарай 101 елдің ішінде 31-орында болды. Индекс Венесуэланы Латын Америкасындағы ең сыбайласқан екінші ел деп көрсетті, Чилиден кейін. Чавес жақтастарынан да сын айтылды. Чавестің өзінің «Бесінші Республика қозғалысы» (MVR) саяси партиясы бұрынғы «Төртінші Республика» партияларына тән жемқорлық, саяси ықпал және парақорлықпен күресіп бақты. Венесуэланың кәсіподақтары мен жергілікті қауымдастықтары еңбек және жер реформаларын жүзеге асыруға үкіметті итермелеу мақсатында бейбіт митингілерге қатысты. Бұл қауымдастықтар Чавесқа қолдау білдіргенімен, олардың мүдделерін қорғаудағы Чавестің баяу прогресін, әсіресе басшылар мен кен өндіруші компанияларға қарсы күресте сынға алды.

In December 1998, Hugo Chávez declared three goals for the new government; "convening a constituent assembly to write a new constitution, eliminating government corruption, and fighting against social exclusion and poverty". However, according to the libertarian Cato Institute, during Hugo Chávez's time in power, corruption has become widespread throughout the government due to impunity towards members of the government, bribes and the lack of transparency. In 2004, Hugo Chávez and his allies took over the Supreme Court, filling it with supporters of Chávez and made new measures so the government could dismiss justices from the court. According to the Cato Institute, the National Electoral Council of Venezuela was under control of Chávez where he tried to "push a constitutional reform that would have allowed him unlimited opportunities for reelection". The Corruption Perceptions Index, produced annually by the Berlin based NGO Transparency International (TNI), reported that in the later years of Chávez's tenure, corruption worsened; it was 158th out of 180 countries in 2008, and 165th out of 176 (tied with Burundi, Chad, and Haiti). Most Venezuelans believed the government's effort against corruption was ineffective; that corruption had increased; and that government institutions such as the judicial system, parliament, legislature, and police were the most corrupt. In Gallup Poll's 2006 Corruption Index, Venezuela ranked 31st out of 101 countries according to how widespread the population perceive corruption as being in the government and in business. The index listed Venezuela as the second least corrupt nation in Latin America, behind Chile. Some criticism came from Chávez's supporters, as well. Chávez's own political party, Fifth Republic Movement (MVR), had been criticized as being riddled with the same cronyism, political patronage, and corruption that Chávez alleged were characteristic of the old "Fourth Republic" political parties. Venezuela's trade unionists and indigenous communities participated in peaceful demonstrations intended to impel the government to facilitate labor and land reforms. These communities, while largely expressing their sympathy and support for Chávez, criticized what they saw as Chávez's slow progress in protecting their interests against managers and mining concerns, respectively.

FARC-қа көмек көрсету

Халықаралық стратегиялық зерттеулер институты (IISS) «Чавестің үкіметі FARC-тың Каракастағы кеңсесін қаржыландырып, оған Венесуэланың барлау қызметіне қол жеткізу құқығын берді» және 2002 жылғы төңкеріс талпынысы кезінде «FARC [Венесуэланың барлау қызметінен] қалалық терроризмге, яғни мақсатты өлтірулер мен жарылғыш заттарды қолдануға қатысты оқу-жаттығулар ұйымдастыру туралы өтініштерге жауап берді» деді. IISS «мұрағатта Венесуэла мемлекетінің тапсырысымен FARC Чавестің саяси қарсыластарын өлтірген болуы мүмкін деген қызықты, бірақ толыққанды дәлелденбеген ұсыныстар бар» деп жалғастырды. Венесуэла дипломаттары IISS-тің қорытындыларын «негізгі дәлсіздіктерге» толы деп сынады. 2007 жылы Колумбия билігі Рауль Рейеске қарсы жүргізілген шабуыл кезінде тәркіленген ноутбуктерде Уго Чавестің FARC-қа 300 миллион долларға дейін төлеу ұсынғаны, сондай-ақ «бірнеше жылға созылған басқа да қаржылық және саяси байланыстар» туралы мәліметтер, «Эквадор шенеуніктерімен жоғары деңгейдегі кездесулер өткізілгенін» көрсететін құжаттар және FARC-тың «уран сатып алғаны және сатқаны» туралы айғақтар табылған. 2015 жылы Чавестің бұрынғы қауіпсіздік күзетшісі Леамси Салазар «Бумеран Чавес» кітабында Чавестің 2007 жылы Венесуэланың ауылдық аймағында FARC-тың жоғары сатыдағы басшыларымен кездескенін мәлімдеді. Чавес FARC-қа Венесуэла үкіметін есірткімен қамтамасыз ететін жүйені құрды, олар тірі малмен тасымалданатын, ал FARC Венесуэла үкіметінен ақша мен қару-жарақ алатын. Салазардың сөзіне қарағанда, бұл Колумбия президенті Альваро Урибеге, Чавестің жауына, қарсы әрекет ету мақсатымен жасалды. 2019 жылы Нью-Йорк штатының Оңтүстік округінің федералды прокурорлары 2005 жылы Чавестің жоғары шенді офицерлеріне FARC көмегімен кокаинды АҚШ-қа тасымалдау жоспарларын талқылауды тапсырғанын және АҚШ-қа қарсы саясатының бір бөлігі ретінде елді есірткімен «топан суға» ұшыратуды тапсырғанын көрсететін құжаттар ұсынды.

Антисемитизм туралы айыптар

Чавестің сионизмге қарсылығы және Иранмен тығыз қарым-қатынасы антисемитизм айыптамаларына әкелді. Венесуэланың еврей қауымы осындай мәлімдемелерді Иерусалимде өткен Дүниежүзілік еврей конгресінің пленарлық мәжілісінде, Венесуэланың ең көне синагогы қарулы адамдар тарапынан қиратылғаннан кейін жасады. 2009 жылы Каракастағы синагогқа жасалған шабуылдарға Венесуэла мемлекеттік БАҚ және Уго Чавес тарапынан Израильді ашық сынауы ықпал еткен деген күдік туды, бірақ Чавес шабуылды дереу айыптап, кінәні "олигархияға" жапты. Венесуэланың ҚККК бір апталық тергеуі нәтижесінде синагогқа шабуыл "ішкі жұмыс" екені анықталды, себебі антисемитизм емес, қарақшылық болған көрінеді.

БАҚ және баспасөз

Чавестің тұсында баспасөз бостандығы төмендеді, ал Венесуэлада цензура артты. Ол мемлекеттік органдарды қолданып, бұқаралық ақпарат құралдарын үнсіздікке мәжбүр етті және Боливарлық пропаганданы таратуға тырысты. Басқа шараларының ішінде, БАҚ ұйымдарын өзінің үкіметімен байланысты тұлғаларға сатуға немесе жабылу қаупіне ұшырату арқылы қысым жасады. Human Rights Watch ұйымы Чавесті "журналистердің сөз бостандығын шектеуге бағытталған, көбінесе кемсітушілік саясатты" жүргізгені үшін сынады. "Шекарасыз репортерлер" ұйымы Чавес әкімшілігін "сыншыларын үнемі үнсіздікке жібергені үшін" сынады. 2004 жылы Чавес Ұлттық телекоммуникациялар комиссиясын және Радио, теледидар және электрондық медиадағы әлеуметтік жауапкершілік туралы заңды ресми түрде қолданып, БАҚ-қа цензура жасады, соның ішінде АҚШ-тағы CNN en Español телеарнасына да. 2006 жылы Чавес "Villa del Cine" (ағылшын тілінде: Cinema City) деп аталатын мемлекеттік қаржыландырылатын киностудияны ашты. 2009 жылы "Репортерлер шекарасыз" тобының Баспасөз бостандығы индексінде "Венесуэла аймақтағы баспасөз бостандығын ең көп бұзушы елдердің қатарында" екені айтылды. 2012 жылдың тамызында Чавестің Twitter аккаунтында 3 200 000-нан астам ізбасар болды. Twitter арқылы жіберілген ұсыныстар мен пікірлерді сараптап, бағалау үшін 200 адамнан тұратын команда жұмыс істеді. Чавес Twitter-ді "халықпен байланысудың, көп нәрсені бағалаудың және көп адамға көмектесудің тағы бір механизмі" деп атады, сондай-ақ Twitter-ді "революция да қолдануы керек қару" деп есептеді.

Сыртқы саясат

Через Chávez Латын Америкасындағы басқа қозғалыстарды оның шавизмі үлгісін қабылдауға және Оңтүстік Американы қайта құруға ұмтылдырды, бірақ кейін оның әрекеттері тұрақсыздыққа толы және халықаралық аренадағы ықпалы асыра бағаланды. Чавестің ел ішіндегі басқарудағы қателіктері Венесуэланың әлемдегі беделін нығайтуына кедергі келтірді. Ол екіжақты сауда және өзара көмек келісімдері арқылы, соның ішінде «мұнай дипломатиясы» арқылы Венесуэланың сыртқы саясатын Латын Америкасының экономикалық және әлеуметтік интеграциясына бағыттап, елді негізгі тауары – мұнайға одан да тәуелді етіп, ұзақ мерзімді осалдығын күшейтті. Атап айтқанда, Чавестің АҚШ сыртқы саясатын қатаң сынауы салдарынан Венесуэла мен АҚШ арасындағы қарым-қатынас күрт нашарлады, ол 2003 жылы АҚШ бастаған Иракқа басып кіруіне қарсы шығып, Ливияға НАТО-ның әскери араласуын айыптады. 2009 жылдың маусым айында президент Барак Обама кезінде қарым-қатынастар қысқа ғана уақытқа жақсарды, бірақ көп ұзамай қайтадан нашарлай бастады. Сенімсіз дереккөз: күні=2022 жылдың маусым айы.

Жеке өмір

Чавес екі рет үйленді. Алғашқы әйелі – Чавестің туған қаласы Сабанетадан шыққан кедей отбасының қызы Нэнси Колменарес болды. Чавес пен Колменарес 18 жыл бірге өмір сүрді, осы жылдарда үш балалары дүниеге келді: Роза Вирджиния, Мария Габриела және Хьюго Рафаэль. Соңғысы мінез-құлқымен қатысты мәселелерге тап болды. 1992 жылы Чавестің төңкеріске қатысқан әрекетінен кейін жұбайлар ажырасты. Бірінші некесі кезінде Чавес тарихшы Херма Марксманмен махаббатқа түсті, бұл қарым-қатынас тоғыз жылға созылды. Чавестің екінші әйелі – журналист Марисабель Родригес де Чавес болды. Олар 2002 жылы бөлісіп, 2004 жылы ресми түрде ажырасты. Осы некеден Чавестің Росинес есімді тағы бір қызы болды. Мария мен Розаның да балалары бар. Түрмеден босатылғаннан кейін Чавес бұрынғы жақтастары болған әйелдермен қарым-қатынас жасады. Сонымен қатар, Чавес екі некесінің барысында да әйелдерге құмар болған, актрисалармен, журналистермен, министрлермен және министрлердің қыздарымен кездескен деген айыптаулар таралды. Бірақ, зейнеткерлікке шыққан көмекшінің сөзіне сүйенсек, Чавес Марисабельге үйленген кезде де, одан кейін де әйелдермен қарым-қатынас жасап, оларға сыйлықтар берген. Көмекшілер арасында кейбір әйелдер Чавестен бала көтергені туралы әңгімелер де болды. Чавестің президенттігінің алғашқы жылдарында оны емдеген дәрігер Сальвадор Наваррете, Чавестің екіұшты мінезді (биполярлық) екенін айтты. Ол «Христос революциямен бірге!» деген ұранды жиі пайдаланды. Өзінің діни сенімдерін жеке қалдырғанмен, президенттік кезеңінде діни көзқарастарын ашық талқылай бастады, Исаны коммунист ретінде түсіндірді. Ол, жалпы алғанда, либералды католик болды, бірақ оның кейбір мәлімдемелері елдегі дін өкілдерін алаңдатты. 2008 жылы өлімнен кейінгі өмірге күмәнділігін білдіріп, мұндай идеяның жалған екенін айтты. Сондай-ақ, Дарвиннің эволюция теориясына сенедінен хабарлады, «Құдай адамды топырақтан жаратты деген өтірік» деді. Израиль мемлекетін сынады, Венесуэланың католик дінбасыларымен де, Жаңа тайпалар миссиясы сияқты протестанттық топтармен де келіспеушіліктер болды, тіпті олардың евангелист көшбасшысын «тозаққа жіберді». Бұған қоса, ол Венесуэланың Мария Лионза құдайына табыну сияқты синкретизмдік амалдарды көрсетті. Соңғы жылдары, қатерлі ісігі бар екенін білгеннен кейін, Чавес католик шіркеуіне жақындады.

Chávez married twice. He first wed Nancy Colmenares , a woman from a poor family in Chávez's hometown of Sabaneta. Chávez and Colmenares remained married for 18 years, during which time they had three children: Rosa Virginia, María Gabriela, and Hugo Rafael, the last of whom suffers from behavioural problems. The couple separated soon after Chávez's 1992 coup attempt. During his first marriage, Chávez had an affair with historian Herma Marksman; their relationship lasted nine years. Chávez's second wife was journalist Marisabel Rodríguez de Chávez, from whom he separated in 2002 and divorced in 2004. Through that marriage, Chávez had another daughter, Rosinés. Both María and Rosa had children. When Chávez was released from prison, he initiated affairs with women that had been his followers. Allegations were also made that Chávez was a womanizer throughout both his marriages, having encounters with actresses, journalists, ministers, and ministers' daughters. though one retired aide shared that while Chávez was married to Marisabel and afterward, he participated in liaisons with women and gave them gifts, with some rumors among his aides stating that some of the women bore children from Chávez. Salvador Navarrete, a physician that treated Chávez during his first years in the presidency believed that Chávez was bipolar. and he publicly used the slogan of "Christ is with the Revolution!" Although he traditionally kept his own faith a private matter, Chávez over the course of his presidency became increasingly open to discussing his religious views, stating that he interpreted Jesus as a Communist. He was, in general, a liberal Catholic, some of whose declarations were disturbing to the religious community of his country. In 2008 he expressed his skepticism of an afterlife, saying that such an idea was false. He also would declare his belief in Darwin's theory of evolution, stating that "it is a lie that God created man from the ground". Among other things, he cursed the state of Israel, and he had some disputes with both the Venezuelan Catholic clergy and Protestant groups like the New Tribes Mission, whose evangelical leader he "condemned to hell". In addition, he showed syncretistic practices such as the worship of the Venezuelan goddess María Lionza. In his last years, after he discovered he had cancer, Chávez became more attached to the Catholic Church.

Ауру

2011 жылдың маусым айында Гавана қаласынан (Куба) телеарна арқылы сөйлеген сөзінде Чавес қатерлі жасушалары бар ісікке операция жасағаннан кейін жазылып жатқанын мәлімдеді. Вице-президент Элиас Жауа президенттің билікті "толыққанды түрде" жүзеге асырып жатқанын және ол елден кеткендіктен билікті беру қажеттігінің жоқ екенін хабарлады. 3 шілдеде Венесуэла үкіметі Чавестің ісігі толығымен алынып тасталғанын жоққа шығарды, сондай-ақ ол "толыққанды сауығуға" ұмтылып жатқанын айтты. 2011 жылдың 17 шілдесінде телеарналар Чавестің ракқа қарсы емделу үшін Кубаға қайтып келгенін хабарлады. 2011 жылдың 28 шілдесінде, 57 жасқа толып, Чавес қоғамдық жиынға қатысып, денсаулығының нашарлауының өмірін "әртүрлі, ойлы және көп қырлы" көзқарасқа қарай түбегейлі өзгертуіне әкелгенін айтты. Ол орта тапты және жеке секторды өзінің Боливар революциясына белсенді қатысуға шақырды, оның сөзіне қарағанда, бұл оның табысы үшін "маңызды" болды. Осы сөзден кейін, тамыз айында Чавес үкіметі Венесуэланың алтын өнеркәсібін мемлекеттік меншікке беруді, оны ресейлік "Русоро" компаниясынан алуды және елдің алтын қорын, көбінесе батыс банктерінде сақталған, Ресей, Қытай және Бразилия сияқты Венесуэланың саяси одақтастарының банктеріне ауыстыруды жариялады. 2012 жылдың 9 шілдесінде Чавес 2012 жылғы Венесуэла президенттік сайлауына үш ай қалғанда, өзін толығымен жазылған деп мәлімдеді, сайлауда ол жеңіске жетіп, президенттік лауазымды төртінші рет иеленді. 2012 жылдың қараша айында Чавес қатерлі ісігін емдеу үшін Кубаға бару жоспарларын жариялады. 2012 жылдың 8 желтоқсанында Чавес Кубадағы дәрігерлер қатерлі жасушаларды анықтағаннан кейін жаңа операция жасатуға тура келетінін мәлімдеді, операция 2012 жылдың 11 желтоқсанында өтті. Операциядан кейін Чавестің тыныс алуы қиын болды, бірақ жағдай бақылауға алынды. 20 желтоқсанда елдің вице-президенті Чавестің операциядан кейін асқынуларға тап болғанын хабарлады. 2013 жылдың 3 қаңтарында Чавестің ауыр өкпе инфекциясы болғаны және тыныс алу жеткіліксіздігіне байланысты қатаң емдеуден кейін тыныс алуы қиын болғаны мәлім болды. Алайда, ол ай соңында осы қиындықтан еңсергенін және одан әрі емделуде екенін хабарлады. 2013 жылдың 18 ақпанында Чавес екі ай бойы Кубада емделгеннен кейін Венесуэлаға оралды. 2013 жылдың 1 наурызында вице-президент Николас Мадуро Чавестің Кубада операциядан кейін Венесуэлада химиотерапиядан өткенін айтты. 4 наурызда Венесуэла үкіметі Чавестің тыныс алу проблемалары нашарлап, ол жаңа, ауыр тыныс алу жолдары инфекциясынан зардап шегетінін мәлімдеді.

In June 2011, Chávez revealed in a televised address from Havana, Cuba, that he was recovering from an operation to remove an abscessed tumor with cancerous cells. Vice President Elías Jaua declared that the president remained in "full exercise" of power and that there was no need to transfer power due to his absence from the country. On 3 July, the Venezuelan government denied, however, that Chávez's tumor had been completely removed, further stating that he was heading for "complete recovery". On 17 July 2011, television news reported that Chávez had returned to Cuba for further cancer treatments. Chávez gave a public appearance on 28 July 2011, his 57th birthday, in which he stated that his health troubles had led him to radically reorient his life towards a "more diverse, more reflective and multi faceted" outlook, and he went on to call on the middle classes and the private sector to get more involved in his Bolivarian Revolution, something he saw as "vital" to its success. Soon after this speech, in August, Chávez announced that his government would nationalize Venezuela's gold industry, taking it over from Russian controlled company Rusoro, while at the same time also moving the country's gold stocks, which were largely stored in western banks, to banks in Venezuela's political allies like Russia, China and Brazil. On 9 July 2012, Chávez declared himself fully recovered from cancer just three months before the 2012 Venezuelan presidential election, which he won, securing a fourth term as president. In November 2012, Chávez announced plans to travel to Cuba for more medical treatment for cancer. On 8 December 2012, Chávez announced he would undergo a new operation after doctors in Cuba detected malignant cells; the operation took place on 11 December 2012. Chávez suffered a respiratory infection after undergoing the surgery, but it was controlled. It was announced on 20 December by the country's vice president that Chávez had suffered complications following his surgery. It was announced on 3 January 2013, that Chávez had a severe lung infection that had caused respiratory failures following a strict treatment regimen for respiratory insufficiency. However, he was reported to have overcome this later that month and it was reported that he was then undergoing further treatment. On 18 February 2013, Chávez returned to Venezuela after two months of cancer treatment in Cuba. On 1 March 2013, Vice President Nicolás Maduro said that Chávez had been receiving chemotherapy in Venezuela following his surgery in Cuba. On 4 March, it was announced by the Venezuelan government that Chávez's breathing problems had worsened and he was suffering a new, severe respiratory infection.

Тану

АҚШ-та шығатын "Time" журналы 2005 және 2006 жылдары Чавесті әлемдегі ең ықпалды 100 адамның тізіміне енгізді, оның Латын Америкасы бойынша антиглобалдану күш-жігерінің және АҚШ-қа қарсы сезімдердің таралуын атап өтті. 2006 жылы солшыл британдық "New Statesman" журналы жасаған тізімде ол "Біздің заманымыздың батырлары" тізімінде 11-орынды иеленді. 2010 жылы журнал Чавесті жылдық "Әлемдегі ең ықпалды 50 тұлға" тізіміне қосты. Оның өмірбаяушылары Маркано мен Тишканың пікірінше, президенттік қызметін бастағаннан кейін небары бірнеше жылдың ішінде ол "Венесуэла халқының ең сүйікті және ең жек көрілетін президенті, ең зор құлшыныс пен ең терең жек көрініс тудырған президент ретінде тарихқа енді". Беларусь астанасы Минскіде 2014 жылдың 18 қазанында Чавес есімімен парк ашылды. Бұдан бөлек, Аль-Бире және Мәскеу қалаларында да Чавес есімімен көшелер аталды.

Танымал мәдениетте

Әлемнің түкпір-түкпірінен келген карикатурашылар Уго Чавестің саяси мансабы мен оның өліміне байланысты реакциялар туралы карикатуралар, суреттер және бейнелер жасады. Оливер Стоун 2009 жылы «Шекараның оңтүстігінде» атты деректі фильмін түсірді, онда ол «Оңтүстік Американы дұрыс түсінбеген негізгі бұқаралық ақпарат құралдарымен қатар, әлеуметтік және саяси қозғалыстарды зерттеу үшін жеті сайланған президенттермен сұхбаттасып, бес елде саяхат жасайды». Чавес бір бөлігінде Стоунмен сұхбаттасады. 2011 жылы ол Postal III ойынында пайда болды. 2014 жылдың 5 наурызында Оливер Стоун мен teleSUR оның қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, оның саяси өмірі туралы «Mi amigo Hugo» («Менің досым Уго») атты деректі фильмін шығарды. Уго Чавес және Латын Америкасының көптеген президенттері анимациялық веб-парақшадағы «Isla Presidencial» («Президенттер аралы») пародиясында бейнеленген. 2016 жылғы «El ocaso del socialismo mágico» («Магиялық социализмтің батысы») деректі фильмі Чавестің популизмінің әсерін, 1998 жылғы президенттік сайлаудағы жеңісін және оның қателіктерін зерттейді. Sony Pictures Television компаниясы Уго Чавестің өмірі туралы «El Comandante» («Командир») атты 60 бөлімді телесериал шығарды. 2018 жылғы «Чавизм: ХХІ ғасырдың обасы» (Lang es) деректі фильмі Чавестің Венесуэла президенті ретінде билікке келуіне себеп болған әлеуметтік, саяси және экономикалық себептерді талдайды; «оның билікті теріс пайдалануы және азаматтық қоғамның, оның ішінде студенттік қозғалыстың реакциясы; оның саяси құлдырауы, сондай-ақ оның ауруын қоршаған құпиялық және Николас Мадуроның мұрагерлігі». 2018 жылы шыққан «El pueblo soy yo» («Мен – халық») деректі фильмінде (ағылш. «I am the people») венесуэлалық режиссер және мексикалық тарихшы Энрике Краузе Чавестің популизмін зерттейді.