Кіріспе

Балық түрлері. Еуразиялық шабақ, шабақ.

Тарату

Қара балық Солтүстік Еуразияда, батыста Ирландиядан бастап, шығыста Амур өзен алабы мен Кореяға дейін таралған. Ұлыбританияда 58° солтүстік ендігіне дейін, ал Скандинавия мен Ресейде ең солтүстік шектеріне дейін кездеседі. Батыс Еуропада оның оңтүстік шекарасы Гаронна және Жоғарғы Рона өзендері деп саналады. Волга және Орал өзендерінің су жинау алаптарында, сондай-ақ Балхаш көлі мен Жоғарғы Сырдария өзен алабында да кездесетіні тіркелген. Басқа аймақтардағы мәліметтер растауды қажет етеді, себебі бұл түр көптеген басқа түрлерге ұқсас, және бұл Ирландияда да болуы мүмкін. Бұл мінез-құлық әдетте жеке балықтарға жыртқыштардан қорғану және азық табуда көмектеседі. Дегенмен, топта өмір сүрудің де кемшіліктері бар, мысалы, тамақ үшін бәсекелестік күшейеді және жұқпалы ауруларға шағу қаупі артады. Балықтардың үйірде жүзу мінез-құлқы, жыртқыштардың болуы немесе қоректік ресурстардың жеткіліктілігі сияқты жағдайларға байланысты өзгеріп отырады.

Жыртқыш аңдардан аулақ болу

Жалпы шабақтардың топтасуын В. Д. Гамильтон ұсынған өзімшіл үйіршік эффектісімен түсіндіруге болады. Өзімшіл үйіршік теориясына сәйкес, топ жекелеген даралар басқаларға жақындап, қауіп аймағын азайтуға тырысқанда және жыртқыш шабуыл қаупі ең төмен болатын топтың ортасына қарай үздіксіз жылжығанда қалыптасады. Теория болжағандай, жалпы шабақтар жыртқыштардың күшейген қысымына жауап ретінде үйірлеу мінез-құлқын күшейтеді.

Дағдарысты қоздырғыштар

Қарапайым аққұбалар жыртқыштардың бар екенін сезеді және иіс сезу жүйкелері арқылы анықталатын химиялық сигнал арқылы топтастарымен байланысады. Карл фон Фриш бұл химиялық затты алғаш сипаттағанда, «қорқыныш заты» деген мағына беретін неміс сөзіне орай «Шрекстофф» деп атады. Бұл зат арнайы тері жасушаларында – дабыл зат жасушаларында сақталады және жараланған немесе өлген аққұбадан бөлінеді. Топтас жануарлар бұл химиялық затты анықтап, жемті болу қаупінің артуына жауап береді. Бұл дабыл затты өндіру және бөліп шығару альтруистік болып табылады, себебі сигнал жіберуші, өзінің жараланғандығынан бөлінген сигналдан тікелей пайда көре алмайды, бірақ химиялық затты өндіру мен бөліп шығаруға байланысты шығындарды төлеуге міндетті. Шындығында, азық-түлік жетіспеуінен қарапайым аққұбалардың физикалық жағдайы нашарлағанда, дабыл зат жасушаларының саны азаяды, бұл арнайы жасушаларды өндіруге және сақтауға метаболизмдік шығын кеткенін көрсетеді. Бұл көрінетін альтруистік мінез-құлық толыққанды түсіндірілмеген, себебі туыстық таңдаудың мүмкін түсіндірмесі қарапайым аққұбалардың топ құрылымымен сәйкес келмейді, онда топтас жануарлар міндетті түрде жақын туыстар емес.

Балық аулау қаупіне байланысты шоғырлану

Қалыпты шабақтар қорқыныш сигналин сезгенде, жекелеген балықтар топтың ортасына жылжу арқылы тығыз топтар құрайды. Дегенмен, қалыпты шабақтарды химиялық затқа үздіксіз әсер ету арқылы дағдыландырған тәжірибеде, олар сигналға реакция жасамады. Тек таныс еместер ғана сигналға жауап беріп, топтың ортасына орналасты. Тағы бір тәжірибеде зерттеушілер қалыпты шабақтарды жартылай табиғи ортада бақылап, олардың топтасу мінез-құлқының мекеннің күрделілігіне байланысты өзгеретінін анықтады. Шабақтар жосықсыздық қаупіне жауап ретінде құрылымдық жағынан қарапайым мекендерде үлкен топтар құрайды, ал күрделі мекендерде қозғалыс жылдамдығын төмендетеді.

Жыртқыштарды тексеру

Жыртқыштар жақындағанда, кейбір қарапайым шабақтар жыртқышты тексеру және қауіпті бағалау үшін оған жақындау қаупіне барады. Жыртқышты тексеру мінез-құлқы жыртқыштан шабуылға ұшырау және жеу қаупін арттырады, бірақ бұл мінез-құлық тексерушілерге пайдалы, себебі ең сергек шабақтар жыртқыш шабуылға тез жауап береді. Қарапайым шабақтардың жыртқыштарды сыртқы түрінен тануы күтіледі. Экспериментте қарапайым шабақтар, шабақтардың негізгі жыртқыштарының бірі – су алабурасының шынайы көрінетін моделін және қарапайым цилиндрлі модельді тексерді. Шабақтар реалистік модельді қарап шыққаннан кейін азықтанбау жылдамдығының төмендеуі және жиі қозғалу сияқты жоғары сергектік деңгейін көрсетті, бірақ олар қарапайым модельге тез үйреніп, модельге жақын болғанда да азық іздеуді жалғастырды. Сыртқы түрінен танудан басқа, қарапайым шабақтар жыртқыштың шабуылдауға деген ниетіне де жауап бере алады. Экспериментте қарапайым шабақтар, су алабурасы шабақтарға шабуылға дейін, мөлдір бөлімінің артында орналасқан солтүстік су алабурасын белгілі интервалдармен тексерді. Олардың жауаптары, тексеруді қашан жасағандарына байланысты әртүрлі болды. Су алабурасы шабуыл жасамас бұрын тексерген шабақтар, шабуылға көп бұрын тексергендерге қарағанда көбірек алаңдады. Бұл байқау қарапайым шабақтардың жыртқыштың жақындап келе жатқан агрессиясын және шабуылдауға деген ниетін анықтай алатынын көрсетеді.

Жыртқышқа қарсы іс-қимылдың өзгеруі

Қарапайым шабақтардың әртүрлі популяциялары жыртқыштарға қарсы әрекеттерде әртүрлі деңгей көрсетеді. Жыртқыштар көп кездесетін жерлердегі шабақтар, жыртқыштар аз кездесетін жерлердегі шабақтарға қарағанда, жыртқыштарды тексеруде көбінесе күштірек реакция көрсетеді. Олар тексеруді ертерек бастайды, үлкен топтарда тексеріп, жиірек тексеріп, жыртқышқа жақын бармайды. Жыртқыштарға қарсы әрекеттердің кейбір элементтері мұрагерлікпен беріледі, бұл зертханада өсірілген ересек емеген шабақтарда үйіршік құру мінез-құлқының ерте пайда болуынан көрінеді. Жыртқыштарды тексерудің әртүрлі деңгейлері мен үйіршік құру мінез-құлқы, жыртқыштармен тәжірибесі жоқ зертханада өсірілген шабақтарда да пайда болуы мүмкін. Олардың жыртқыштарға қарсы мінез-құлқы сапалық және сандық тұрғыдан жабайы шабақтардың мінез-құлқымен ұқсас. Жыртқыштарға қарсы мінез-құлық жыртқыштармен ерте тәжірибе арқылы өзгертіледі. Жыртқыштарға ерте тоғысу тексеру жиілігін және үйіршік құруға бейімділікті арттырады.

Азық-түлік жинау

Топтасу мінез-құлқы азық табудың табыстылығын арттырады, себебі жеке басына шаққанда жыртқыштардан қорғануға жұмсалатын күш азаяды, сондай-ақ азық іздеушілердің саны көп болғандықтан оны жылдам табуға мүмкіндік туады. Жалпы алғанда, балықтардың үлкен тобы азықты жылдамырақ табады, және бұл қара шабуырда (common minnow) балықтарында расталған.

Жеке тану және балық үйірін таңдау

Қарапайым мүрдебалықтар жем іздеу үшін үйірге кездейсоқ қосылмайды. Олар көбінесе таныс мүрдебалықтармен бірге болуға бейім және тамақ үшін нашар бәсекелес мүрдебалықтардан үйір құруды қалайды, бұл олардың өз түрлестерін тани білуін көрсетеді. Нашар бәсекелестермен үйір құру тиімді, себебі топтап жем іздеу тамақ табуға көмектеседі, бірақ сонымен қатар үйір мүшелері арасында тамақ үшін бәсекеге де алып келеді. Қарапайым мүрдебалықтар көбінесе таныс мүрдебалықтармен араласады, бірақ әртүрлі топтар кездескенде жаңа байланыстар пайда болуы мүмкін. Әртүрлі топтардан алынған қарапайым мүрдебалықтарды ортақ ортаға енгізіп, бақылаған тәжірибеде, олар жақсы таныс мүрдебалықтармен, таныс емес мүрдебалықтарға қарағанда әлдеқайда жиі араласты. Бұл қалау екі аптаға дейін сақталды, бірақ үшінші аптада жаңа байланыс үлгілері байқалды.

Тұтқында өсіру

Еуразиялық шабақ суық тұщы су аквариумдарында жақсы көбейеді, бірақ аквариум балығы ретінде сирек сатылады. Оларға жеткілікті мөлшерде оттегі (кейбір ауа таратқыштар жақсы жасайды), қолайлы ағыс (жақсы таратқыштармен қамтамасыз етіледі) және құмды төбе қажет. Қандай өлшемнің жақсы екені нақты емес, бірақ кішкентай өлшемдері (әрқайсысы) жақсы нәтиже береді. Таза су пайдалы, сондай-ақ су өсімдіктері мен аквариумның жалпы сапасы да маңызды. Көбею мамыр айының соңына қарай басталады, балықтардың қозғалысы күшейіп, түсі өзгерген кезде. Ұрғашылары түсін көп өзгертпейді, көбінесе дене пішіні өзгеріп, қанаттары қызыл түске боялады. Денесі құрсаққа қарай тереңдейіп, сол аймақ кеңейе бастайды. Ұрғашыдағы өзгерістер шамалы болса, еркектегі өзгерістер зор. Біріншіден, балықтағы түстердің айырмашылығы күшейеді (қара түс қараңғырақ, ақ түс ақшыл болады), ал қанаттары, тамағы және басқа да аймақтары қызарып, көбейе бастағанда бұл өзгерістер күшейеді. Денесі айтарлықтай ірінеді, ал жаңғақтары төменгі жағында жарық көк түсті жылтыр дақтармен ақсыл болады, бұл қазіргі қараңғы денемен сәйкес келмейді. Кейін дененің төменгі жартысындағы қабыршақтары көбірек көзге түседі және сәл алтын түсті болады. Уақыт өте келе бұл өзгерістер күшейеді. Барлық қанаттары, әсіресе жота қанаты, көбірек көрінеді, бұл екі жыныста да орын алады. Еркектері ұрғашыларын қуалайды, олардың бүйірлерін сүртеді, бұл жұптасуға дейін қатты және агрессивті болады. Жұптасу осы мінез-құлқының шыңына жеткенде болады, онда ұрғашы жұмыртқаларын шығарып, еркегі оларды ұрықтандырады. Ұрықтанған жұмыртқалар бірден төменге, құмға батып кетеді. Басқа балықтар жұмыртқаларды жеп, оларды табу үшін құмды қазып алады. Еркегі оларды біршама уақыт бойы ашулы түрде қорғайды. Бірнеше күннен кейін жұмыртқалардан шабақтар шығады. Шабақтардың жасырынбауы үшін аквариумда көптеген өсімдіктер болуы қажет, өйткені ересек балықтар оларды жеуге тырысады, әсіресе азықтандырылмаған жағдайда және басқа тірі азықтар жеткіліксіз болса. Шабақтар инфузория және балдырлар деп аталатын ұсақ организмдермен қоректенеді. Инфузорияны өсіру үшін, көл суын банкаға құйып, мамық немесе марлядан өткізіп, дафния сияқты ірі жыртқыш организмдерді жойып, суға сена қосыңыз. Оны бөлме температурасында, жарығы аз бөлмеде бірнеше күн қалдырыңыз. Суда көптеген кішкентай ақ нүктелер пайда болады, микроскоппен қарағанда миллиондаған инфузория түрлері екені анықталады. Бұларды шабақтарға беру үшін, оларды аквариумға қосыңыз. Көбірек алу үшін, ескі суды суытылған, қайнатылған, сена қосылған суға құйып, басқа процедураларды қайталаңыз. Шабақтар өскен сайын, олардың тамақтануы өзгереді. Олар шамамен жетілгенде, дафния немесе циклоп сияқты ұсақ организмдермен тамақтандыруға болады. Бұларды суға тор тартсаңыз көруге болады немесе аквариум сатушылардан сатып алуға болады. Көп ұзамай балықтар ересектерге арналған тамақ жеп, тез өседі.

Эндокринология

Тері түсінің өзгеруі мидың терең бөліктеріндегі фоторецепторлармен реттеледі. Бұл омыртқалы жануарлардағы түрлі процестердің фотоактивациясын, мысалы, маусымдық өзгерістерді түсінуге зор үлес қосты.