Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балық түрлері. Еуразиялық шабақ, шабақ.
Species of fish
The Eurasian minnow, minnow,
Тарату
Қара балық Солтүстік Еуразияда, батыста Ирландиядан бастап, шығыста Амур өзен алабы мен Кореяға дейін таралған. Ұлыбританияда 58° солтүстік ендігіне дейін, ал Скандинавия мен Ресейде ең солтүстік шектеріне дейін кездеседі. Батыс Еуропада оның оңтүстік шекарасы Гаронна және Жоғарғы Рона өзендері деп саналады. Волга және Орал өзендерінің су жинау алаптарында, сондай-ақ Балхаш көлі мен Жоғарғы Сырдария өзен алабында да кездесетіні тіркелген. Басқа аймақтардағы мәліметтер растауды қажет етеді, себебі бұл түр көптеген басқа түрлерге ұқсас, және бұл Ирландияда да болуы мүмкін. Бұл мінез-құлық әдетте жеке балықтарға жыртқыштардан қорғану және азық табуда көмектеседі. Дегенмен, топта өмір сүрудің де кемшіліктері бар, мысалы, тамақ үшін бәсекелестік күшейеді және жұқпалы ауруларға шағу қаупі артады. Балықтардың үйірде жүзу мінез-құлқы, жыртқыштардың болуы немесе қоректік ресурстардың жеткіліктілігі сияқты жағдайларға байланысты өзгеріп отырады.
The common minnow is found in northern Eurasia from Ireland in the west and in the east to the Amur drainage and Korea. In Great Britain occurs to 58 °N and in Scandinavia and Russia occur up to the northernmost extremities. In western Europe the southern limit appears to be the Garonne and the upper Rhone. It has been recorded in the drainages of the Volga and the Ural, as well as in Lake Balkhash and the upper Syr Darya drainage. Records elsewhere require confirmation as this species is similar to a number of others. and this is probably the case in Ireland. This behavior generally benefits individual minnows by improving predator avoidance and foraging. However, there are also costs of living in groups such as increased competition for food and risk of infection. Shoaling behavior is modified depending on the situation such as presence of predators or resource availability.
Жыртқыш аңдардан аулақ болу
Жалпы шабақтардың топтасуын В. Д. Гамильтон ұсынған өзімшіл үйіршік эффектісімен түсіндіруге болады. Өзімшіл үйіршік теориясына сәйкес, топ жекелеген даралар басқаларға жақындап, қауіп аймағын азайтуға тырысқанда және жыртқыш шабуыл қаупі ең төмен болатын топтың ортасына қарай үздіксіз жылжығанда қалыптасады. Теория болжағандай, жалпы шабақтар жыртқыштардың күшейген қысымына жауап ретінде үйірлеу мінез-құлқын күшейтеді.
The group formation of common minnows can be explained by the selfish herd effect proposed by W. D. Hamilton. According to the selfish herd theory, a group forms as individuals try to reduce their domain of danger by approaching others and continuously moving toward the center of the group where the risk of predation is the lowest. As the theory predicts, common minnows increase their shoaling behavior in response to increased predation pressure.
Дағдарысты қоздырғыштар
Қарапайым аққұбалар жыртқыштардың бар екенін сезеді және иіс сезу жүйкелері арқылы анықталатын химиялық сигнал арқылы топтастарымен байланысады. Карл фон Фриш бұл химиялық затты алғаш сипаттағанда, «қорқыныш заты» деген мағына беретін неміс сөзіне орай «Шрекстофф» деп атады. Бұл зат арнайы тері жасушаларында – дабыл зат жасушаларында сақталады және жараланған немесе өлген аққұбадан бөлінеді. Топтас жануарлар бұл химиялық затты анықтап, жемті болу қаупінің артуына жауап береді. Бұл дабыл затты өндіру және бөліп шығару альтруистік болып табылады, себебі сигнал жіберуші, өзінің жараланғандығынан бөлінген сигналдан тікелей пайда көре алмайды, бірақ химиялық затты өндіру мен бөліп шығаруға байланысты шығындарды төлеуге міндетті. Шындығында, азық-түлік жетіспеуінен қарапайым аққұбалардың физикалық жағдайы нашарлағанда, дабыл зат жасушаларының саны азаяды, бұл арнайы жасушаларды өндіруге және сақтауға метаболизмдік шығын кеткенін көрсетеді. Бұл көрінетін альтруистік мінез-құлық толыққанды түсіндірілмеген, себебі туыстық таңдаудың мүмкін түсіндірмесі қарапайым аққұбалардың топ құрылымымен сәйкес келмейді, онда топтас жануарлар міндетті түрде жақын туыстар емес.
Common minnows can detect the predators’ presence and communicate with their shoalmates by a chemical signal that is detected by olfactory nerves. The chemical, named Schreckstoff after a German word meaning "fear substance" by Karl von Frisch who first described it, is contained in specialized skin cells called alarm substance cells and is released from an injured or killed minnow. The shoalmates can detect the chemical and respond to the increased risk of predation. The production and release of this alarm substance are altruistic because the sender of the signal, who does not directly benefit from the signal released upon its injury, has to pay the cost for the production and release of the chemical. In fact, the alarm substance cells decrease in number when the common minnows are in poor physical condition due to scarce food, indicating that there is metabolic cost for producing and maintaining the specialized cells. The apparent altruistic behavior is not clearly understood, because the likely explanation of kin selection is not supported by the shoal structure of common minnows in which shoalmates are not necessarily closely related.
Балық аулау қаупіне байланысты шоғырлану
Қалыпты шабақтар қорқыныш сигналин сезгенде, жекелеген балықтар топтың ортасына жылжу арқылы тығыз топтар құрайды. Дегенмен, қалыпты шабақтарды химиялық затқа үздіксіз әсер ету арқылы дағдыландырған тәжірибеде, олар сигналға реакция жасамады. Тек таныс еместер ғана сигналға жауап беріп, топтың ортасына орналасты. Тағы бір тәжірибеде зерттеушілер қалыпты шабақтарды жартылай табиғи ортада бақылап, олардың топтасу мінез-құлқының мекеннің күрделілігіне байланысты өзгеретінін анықтады. Шабақтар жосықсыздық қаупіне жауап ретінде құрылымдық жағынан қарапайым мекендерде үлкен топтар құрайды, ал күрделі мекендерде қозғалыс жылдамдығын төмендетеді.
When common minnows sense the alarm substance, they form tighter shoals as individuals move to be in the central position in their shoaling group. However, in an experiment where common minnows were habituated to the chemical by continuous exposure, common minnows did not react to the signal. Only the naïve common minnows reacted to the signal by relocating themselves to the central position in the group. In another experiment, researchers observed common minnows in semi natural setting and found that common minnows’ shoaling behavior varies depending on the habitat's complexity. Minnows tend to respond to increased predation risk by forming larger shoals in structurally simple habitats and by reducing their rate of movement in complex habitats.
Жыртқыштарды тексеру
Жыртқыштар жақындағанда, кейбір қарапайым шабақтар жыртқышты тексеру және қауіпті бағалау үшін оған жақындау қаупіне барады. Жыртқышты тексеру мінез-құлқы жыртқыштан шабуылға ұшырау және жеу қаупін арттырады, бірақ бұл мінез-құлық тексерушілерге пайдалы, себебі ең сергек шабақтар жыртқыш шабуылға тез жауап береді. Қарапайым шабақтардың жыртқыштарды сыртқы түрінен тануы күтіледі. Экспериментте қарапайым шабақтар, шабақтардың негізгі жыртқыштарының бірі – су алабурасының шынайы көрінетін моделін және қарапайым цилиндрлі модельді тексерді. Шабақтар реалистік модельді қарап шыққаннан кейін азықтанбау жылдамдығының төмендеуі және жиі қозғалу сияқты жоғары сергектік деңгейін көрсетті, бірақ олар қарапайым модельге тез үйреніп, модельге жақын болғанда да азық іздеуді жалғастырды. Сыртқы түрінен танудан басқа, қарапайым шабақтар жыртқыштың шабуылдауға деген ниетіне де жауап бере алады. Экспериментте қарапайым шабақтар, су алабурасы шабақтарға шабуылға дейін, мөлдір бөлімінің артында орналасқан солтүстік су алабурасын белгілі интервалдармен тексерді. Олардың жауаптары, тексеруді қашан жасағандарына байланысты әртүрлі болды. Су алабурасы шабуыл жасамас бұрын тексерген шабақтар, шабуылға көп бұрын тексергендерге қарағанда көбірек алаңдады. Бұл байқау қарапайым шабақтардың жыртқыштың жақындап келе жатқан агрессиясын және шабуылдауға деген ниетін анықтай алатынын көрсетеді.
When potential predators come near the shoal, some common minnows take the risk of approaching the predators in order to inspect the predator and assess the danger. Predator inspection behavior increases the risk of being attacked and eaten by the predator, but the behavior is beneficial to the inspectors as more alert minnows react more quickly to the attack of the predator. Common minnows are expected to recognize predators by their appearance. In an experiment, common minnows inspected a realistic looking model of a pike, one of the major predators of minnows, and a simple cylinder model. Common minnows showed high level of alertness, such as low feeding rate and frequent skittering after their visit to the realistic model, but they became easily habituated to the simple model and resumed foraging even in proximity to the model. In addition to identifying predators by their appearance, common minnows can respond to the predators’ motivation to attack. In an experiment, common minnows inspected a northern pike behind a clear partition at regular intervals until the pike tried to attack the minnows. Their responses differed depending on when their visit was made. Minnows that inspected the pike just before the pike attacked were more alarmed than those who inspected the pike long before the attack. The observation shows that common minnows can detect the predator's impending aggressiveness and motivation to attack.
Жыртқышқа қарсы іс-қимылдың өзгеруі
Қарапайым шабақтардың әртүрлі популяциялары жыртқыштарға қарсы әрекеттерде әртүрлі деңгей көрсетеді. Жыртқыштар көп кездесетін жерлердегі шабақтар, жыртқыштар аз кездесетін жерлердегі шабақтарға қарағанда, жыртқыштарды тексеруде көбінесе күштірек реакция көрсетеді. Олар тексеруді ертерек бастайды, үлкен топтарда тексеріп, жиірек тексеріп, жыртқышқа жақын бармайды. Жыртқыштарға қарсы әрекеттердің кейбір элементтері мұрагерлікпен беріледі, бұл зертханада өсірілген ересек емеген шабақтарда үйіршік құру мінез-құлқының ерте пайда болуынан көрінеді. Жыртқыштарды тексерудің әртүрлі деңгейлері мен үйіршік құру мінез-құлқы, жыртқыштармен тәжірибесі жоқ зертханада өсірілген шабақтарда да пайда болуы мүмкін. Олардың жыртқыштарға қарсы мінез-құлқы сапалық және сандық тұрғыдан жабайы шабақтардың мінез-құлқымен ұқсас. Жыртқыштарға қарсы мінез-құлық жыртқыштармен ерте тәжірибе арқылы өзгертіледі. Жыртқыштарға ерте тоғысу тексеру жиілігін және үйіршік құруға бейімділікті арттырады.
Different populations of common minnows show varying degrees of anti predatory activities. Common minnows from populations in high predation areas usually show more intense predator inspection than those from low predation areas. They tend to commence inspection sooner, form larger group of inspectors, inspect more frequently, and approach less to the predator. Some components of anti predator activities are inherited, as indicated in the early emergence of shoaling behavior in laboratory raised immature minnows. The varying levels of predator inspection and shoaling behavior in response to predator's presence can arise in laboratory raised minnows even though they do not have any experience of predators. Their anti predatory behaviors are qualitatively and quantitatively similar to their wild caught counterparts. Anti predatory behaviors are modified by early experience of predators. Early exposure to predators increases the inspection rate and shoaling tendency.
Азық-түлік жинау
Топтасу мінез-құлқы азық табудың табыстылығын арттырады, себебі жеке басына шаққанда жыртқыштардан қорғануға жұмсалатын күш азаяды, сондай-ақ азық іздеушілердің саны көп болғандықтан оны жылдам табуға мүмкіндік туады. Жалпы алғанда, балықтардың үлкен тобы азықты жылдамырақ табады, және бұл қара шабуырда (common minnow) балықтарында расталған.
Shoaling behavior improves foraging success, because the demand for anti predatory activities per individual is reduced and because more individuals scanning for food leads to quicker detection. In general, a larger shoal of fish locates food faster, which was confirmed to be true in common minnows.
Жеке тану және балық үйірін таңдау
Қарапайым мүрдебалықтар жем іздеу үшін үйірге кездейсоқ қосылмайды. Олар көбінесе таныс мүрдебалықтармен бірге болуға бейім және тамақ үшін нашар бәсекелес мүрдебалықтардан үйір құруды қалайды, бұл олардың өз түрлестерін тани білуін көрсетеді. Нашар бәсекелестермен үйір құру тиімді, себебі топтап жем іздеу тамақ табуға көмектеседі, бірақ сонымен қатар үйір мүшелері арасында тамақ үшін бәсекеге де алып келеді. Қарапайым мүрдебалықтар көбінесе таныс мүрдебалықтармен араласады, бірақ әртүрлі топтар кездескенде жаңа байланыстар пайда болуы мүмкін. Әртүрлі топтардан алынған қарапайым мүрдебалықтарды ортақ ортаға енгізіп, бақылаған тәжірибеде, олар жақсы таныс мүрдебалықтармен, таныс емес мүрдебалықтарға қарағанда әлдеқайда жиі араласты. Бұл қалау екі аптаға дейін сақталды, бірақ үшінші аптада жаңа байланыс үлгілері байқалды.
Common minnows do not randomly choose shoalmates to forage with. They tend to associate with familiar shoalmates and prefer to form shoals with poor competitors for food, which indicates that they can recognize individual conspecifics. It is more beneficial to shoal with poor competitors because while group foraging helps the search for food, it also leads to competition for food among the shoalmates. Common minnows tend to associate with familiar shoalmates, but new alliances can form when different groups encounter. In an experiment in which common minnows from different groups were introduced to a common environment and monitored, they associated significantly more frequently with familiar individuals than unfamiliar individuals. The preference lasted up to two weeks, but by the third week, new association patterns were observed.
Тұтқында өсіру
Еуразиялық шабақ суық тұщы су аквариумдарында жақсы көбейеді, бірақ аквариум балығы ретінде сирек сатылады. Оларға жеткілікті мөлшерде оттегі (кейбір ауа таратқыштар жақсы жасайды), қолайлы ағыс (жақсы таратқыштармен қамтамасыз етіледі) және құмды төбе қажет. Қандай өлшемнің жақсы екені нақты емес, бірақ кішкентай өлшемдері (әрқайсысы) жақсы нәтиже береді. Таза су пайдалы, сондай-ақ су өсімдіктері мен аквариумның жалпы сапасы да маңызды. Көбею мамыр айының соңына қарай басталады, балықтардың қозғалысы күшейіп, түсі өзгерген кезде. Ұрғашылары түсін көп өзгертпейді, көбінесе дене пішіні өзгеріп, қанаттары қызыл түске боялады. Денесі құрсаққа қарай тереңдейіп, сол аймақ кеңейе бастайды. Ұрғашыдағы өзгерістер шамалы болса, еркектегі өзгерістер зор. Біріншіден, балықтағы түстердің айырмашылығы күшейеді (қара түс қараңғырақ, ақ түс ақшыл болады), ал қанаттары, тамағы және басқа да аймақтары қызарып, көбейе бастағанда бұл өзгерістер күшейеді. Денесі айтарлықтай ірінеді, ал жаңғақтары төменгі жағында жарық көк түсті жылтыр дақтармен ақсыл болады, бұл қазіргі қараңғы денемен сәйкес келмейді. Кейін дененің төменгі жартысындағы қабыршақтары көбірек көзге түседі және сәл алтын түсті болады. Уақыт өте келе бұл өзгерістер күшейеді. Барлық қанаттары, әсіресе жота қанаты, көбірек көрінеді, бұл екі жыныста да орын алады. Еркектері ұрғашыларын қуалайды, олардың бүйірлерін сүртеді, бұл жұптасуға дейін қатты және агрессивті болады. Жұптасу осы мінез-құлқының шыңына жеткенде болады, онда ұрғашы жұмыртқаларын шығарып, еркегі оларды ұрықтандырады. Ұрықтанған жұмыртқалар бірден төменге, құмға батып кетеді. Басқа балықтар жұмыртқаларды жеп, оларды табу үшін құмды қазып алады. Еркегі оларды біршама уақыт бойы ашулы түрде қорғайды. Бірнеше күннен кейін жұмыртқалардан шабақтар шығады. Шабақтардың жасырынбауы үшін аквариумда көптеген өсімдіктер болуы қажет, өйткені ересек балықтар оларды жеуге тырысады, әсіресе азықтандырылмаған жағдайда және басқа тірі азықтар жеткіліксіз болса. Шабақтар инфузория және балдырлар деп аталатын ұсақ организмдермен қоректенеді. Инфузорияны өсіру үшін, көл суын банкаға құйып, мамық немесе марлядан өткізіп, дафния сияқты ірі жыртқыш организмдерді жойып, суға сена қосыңыз. Оны бөлме температурасында, жарығы аз бөлмеде бірнеше күн қалдырыңыз. Суда көптеген кішкентай ақ нүктелер пайда болады, микроскоппен қарағанда миллиондаған инфузория түрлері екені анықталады. Бұларды шабақтарға беру үшін, оларды аквариумға қосыңыз. Көбірек алу үшін, ескі суды суытылған, қайнатылған, сена қосылған суға құйып, басқа процедураларды қайталаңыз. Шабақтар өскен сайын, олардың тамақтануы өзгереді. Олар шамамен жетілгенде, дафния немесе циклоп сияқты ұсақ организмдермен тамақтандыруға болады. Бұларды суға тор тартсаңыз көруге болады немесе аквариум сатушылардан сатып алуға болады. Көп ұзамай балықтар ересектерге арналған тамақ жеп, тез өседі.
The Eurasian minnow breeds well in cold fresh water aquariums, but it is rarely sold as an aquarium fish. They need a good supply of oxygen (some air bubblers do fine), a reasonable current (which is often provided by the bubblers if they are good strong ones), and a gravel bottom. It is not clear what size works best although smallish ( each) works well. Clean water helps and so do plant life and general good quality aquarium conditions. Breeding begins around late May when the fish become noticeably more active, and the fish begin to change colour. The females don't change their colour so much, more the shape of their body; in fact the colours seem to fade if anything except for the fins which become slightly more red. Their body becomes more deep set toward the abdomen, which area also starts bulking out. Although the changes in the female are small, the changes in the male are huge. First of all, the difference in the shades of colour on the fish become stronger (dark gets darker, light gets lighter), and the fins, throat and some other areas redden. These colour changes strengthen as the fish gets closer to breeding. The body becomes much bulkier, and the gills become very pale with iridescent light blue patches towards the bottom and below. This contrasts with the now very dark body. Later the scales on the lower half of the body begin to stand out more and become slightly gold lined. All these strengthen as time passes on. All the fins, especially the dorsal, start to stick out more; this happens in both sexes. The males begin to chase females around, rubbing their sides against them, and this becomes very frenzied and aggressive towards the mating. Mating happens when this behaviour reaches its climax where the female releases the eggs and the male fertilizes them. Fertilised eggs promptly sink to the bottom and into the gravel. The other fish will start eating the eggs and picking at the gravel to find them. The male will then ferociously guard them for a period of time. A few days later the eggs will hatch and the fry will emerge. It is very important to have much plant cover for the fry to hide in as the adult fish will try to eat them especially if underfed and if not much other live food is given. The baby fry feed on small organisms called infusoria and algae. To grow infusoria for feeding just get a jam jar of pond water and run it through some cotton wool or muslin to get out any larger predatory organisms like daphnia which will eat the infusoria and add hay to the water. Leave it for a few days in a dimly lit room at about room temp. There will be many tiny white dots in the water which, if looked at under a microscope reveal to be many types of infusoria in their millions. These can be fed to the fry by adding them to the tank. To get more just add some of the old water containing the infusoria to cooled, boiled tap water with hay and repeat the other procedures. As the fry grow their diet changes. When they reach about they can be fed small organisms like daphnia or cyclops. These can be obtained by dragging a net through water where they can be seen or they can be purchased from aquarium dealers. Soon the fish will eat the same food as the adults and will quickly grow.
Эндокринология
Тері түсінің өзгеруі мидың терең бөліктеріндегі фоторецепторлармен реттеледі. Бұл омыртқалы жануарлардағы түрлі процестердің фотоактивациясын, мысалы, маусымдық өзгерістерді түсінуге зор үлес қосты.
Skin color changes are controlled by photoreceptors deep in the brain. This has contributed greatly to understanding of photoactivation of various processes across vertebrates including for example, seasonality.