Кіріспе

Кейбір жануарлардың көзін қорғап, ылғалды сақтайтын "үшінші қабақ". Никтитациялық мембрана (латынша nictare – жыпылықтау) – кейбір жануарларда көздің ішкі бұрышынан көздің бетіне тартылып, оны қорғап, ылғалды сақтай білуге мүмкіндік беретін мөлдір немесе жартылай мөлдір үшінші қабақ. Барлық құйрықсыз қосмекенділер (Anura), сондай-ақ кейбір бауырымен жорғалаушылар, құстар және акулалар толыққанды никтитациялық мембранаға ие. Көптеген сүтқоректілерде никтитациялық мембрананың кішкентай, қалыпты қалдық бөлігі көз бұрышында сақталады. Мысықтар, суырлар, ақ аюлар, теңіз түлкілері және түбіткілер сияқты кейбір сүтқоректілерде толыққанды никтитациялық мембрана бар. Оны көбінесе үшінші қабақ немесе қапшық деп атайды, ғылыми терминологияда plica semilunaris, membrana nictitans немесе palpebra tertia деп те атауға болады.

Сипаттама

Никтитациялық мембрана – кейбір жануарларда көзді қорғау және ылғалдандыру үшін, көру қабілетін сақтай отырып, көздің бетіне тартылатын мөлдір немесе жартылай мөлдір үшінші қабақ. Бұл термин латын тіліндегі "никтаре" сөзінен келген, ол "көзді жыпылықтату" деген мағынаны білдіреді. Оны көбінесе үшінші қабақ немесе қапшық деп атайды, ал ғылыми терминологияда plica semilunaris, membrana nictitans немесе palpebra tertia деп те атауға болады. Жоғарғы және төменгі қабақтардан өзгеше, никтитациялық мембрана көз шарғысы бойынша көлденең қозғалады. Көптеген түрлерде көз шарғысына кез келген тітіркендіргіш әсер (мысалы, ауаның соққысы) рефлекстік никтитациялық мембрана жауабын тудырады. Бұл рефлекс қояндарда классикалық шарттау бойынша жүргізілетін тәжірибелердің негізі ретінде кеңінен қолданылады.

Тарату

Толық дамыған никтитациялық мембраналар балықтарда, қосмекенділерде, бауырымен жорғалаушыларда, құстарда және сүтқоректілерде кездеседі, бірақ приматтарда сирек. Адамда, жарым-ай қабырға (сонымен қатар жарым-ай бүктемесі деп те аталады) және оған байланысты бұлшық еттер, кейбір басқа сүтқоректілер мен басқа омыртқалы жануарлардағы никтитациялық мембраналармен гомологты болып табылады. Көптеген примат түрлерінде жарым-ай қабырғасы әдетте жоқ, бірақ толық дамыған никтитациялық мембраналар лемурлар мен лорисоидты приматтарда кездеседі. Түйелер, ақ аюлар, теңіз түлкілері және африкалық түйеқұмдар сияқты кейбір сүтқоректілерде толық никтитациялық мембраналар бар, ал көптеген сүтқоректілер мембрананың кішкентай, көз бұрышындағы қалдық бөлігін сақтайды. Кейбір жануарлардың никтитациялық мембраналарына үшінші қабақтың безі (никтитан безі) немесе Гардер безі бекітілген, ол жас қабықшаның 50%-ға дейін өндіруі мүмкін. Хищ құстарда бұл мембрана ата-аналардың көзін балапандарынан қорғайды, ал олар балапандарын тамақтандырғанда, мембрананы қайталап жыпылықтайды, бұл қоқысты кетіруге және көздерге ылғал таратуға көмектеседі. Ағашқарлар жұмбағын ағаш діңіне тигізер алдында, бір миллисекундқа дейін никтитациялық мембранасын қысқартады, бұл торлыққа зиян келтірудің алдын алады. Никтитациялық мембрананы олжаға шабуыл жасағанда, мысалы акулаларда, көзді қорғау үшін пайдалануға болады. Бұл мембрана ультракүлгін сәулеленуден де қорғайды, қар соққысын болдырмау үшін ақ аюлардағы рөліне ұқсас.

Вестигиялық

Мысықтар мен иттердің никтитациялық мембраналарында көп бұлшық ет талшықтары болмайды, сондықтан олар көбінесе көрінбейді; егер мембрана ұзақ уақыт бойы көрініп тұрса, бұл жағдайдың нашарлауының немесе денсаулықтың бұзылуының белгісі болуы мүмкін. Дегенмен, сау жануардың көзін ұйықтағанда ақырын ашу арқылы немесе көз шарына төменнен басу/қысым жасау арқылы оны анық көруге болады, бұл мембрананың пайда болуына себеп болады. Кейбір ит тұқымдарында үшінші қабақтың безі істен шығуы мүмкін, бұл "алмұрт көзі" деп аталатын жағдайға әкеледі.