Кіріспе

Түнде белсенділікпен және күндіз ұйықтап сипатталатын мінез-құлық – жануарлардың түнгі өмір салты. Түнде белсенді болатын жануарлардың мінез-құлқы түнде белсенділікпен және күндіз ұйықтап сипатталады. Бұл мінез-құлықты сипаттау үшін "түнгі" деген сөз қолданылады, ал "күндізгі" оған кері мағына береді. Түнгі жануарлардың есту, иіс сезу және көру қабілеттері жоғары деңгейде дамыған, сондай-ақ олардың көзі жарыққа бейімделген. Мысықтар мен күзендер сияқты кейбір жануарлардың көзі әр түрлі жарық деңгейіне (төмен және жоғары) бейімделе алады (метатурналды қараңыз). Ал бұталық маймылдар мен (кейбір) жартарқанаттар тек түнде ғана белсенді болады. Тарсилер мен кейбір сұрғындар сияқты түнгі жануарлардың көптеген түрлерінің дене мөлшеріне қарағанда көздері үлкен болады, бұл түндегі жарық аздығын толықтыруға көмектеседі. Көбінесе олардың көздің мөлшеріне шаққандағы мүйіз қабы үлкен болады, бұл күндізгі жануарларға қарағанда олардың жарық аз жағдайда көру қабілетін жақсартады. Түнгі өмір салты, мысалы Apoica flavissima сияқты қоңыздарға, ыстық күн сәулесінде аң аулаудан сақтануға көмектеседі. Адамдар (түнде ояу болатындардан басқа), қасқырлар және әнші құстар сияқты күндізгі жануарлар күндіз белсенді болады. Рақшалар, түлкілер, жолбарыстар және гиеналар сияқты түнгі өмір салтын ұстанатын жануарлар кейде қателікпен түнгі жануарлар деп аталады. Фоссалар мен арыстандар сияқты қазанда тіршілік ететін жануарлар күндіз де, түнде де белсенді болады.

Шығу тегі

Түнгілік немесе күндізгілік белсенділіктің қандайсы бірінші пайда болғанын анықтау қиын болғанымен, эволюциялық биологиядағы түнгі тартылыс теориясы мезозой дәуірінде қазіргі сүтқоректілердің көптеген ата-бабаларының күндізгі жыртқыштармен қақтығыстан аулақ болу үшін түнгі қасиеттерге ие болғанын болжайды. Жақында жүргізілген зерттеу қазіргі сүтқоректілердің көптеген түрлері түні бойы белсенді болмаса да, неліктен олар түнгі қасиеттерін сақтап келеді деген сұраққа жауап беруге тырысады. Басты жауап – күндізгі белсенділікке тән жоғары көру қабілеті, иіс сезу және есту қабілеттері сияқты өтемақылық сезім жүйелерінің дамуына байланысты қажеттілігін жойды. Жақында өткізілген зерттеуде жақында жойылған пілқұстар мен қазіргі түнгі киви құстарының бас сүйектері олардың миы мен бас сүйектерінің қалыптасуын қайта жаңарту үшін зерттелді. Зерттеу нәтижесінде олардың иіс сезу мүшелерінің оптикалық жүйкелерге қарағанда әлдеқайда үлкен екені анықталды, бұл олардың түнгі өмір салтына бейімделген ортақ ата-бабасы болғанын көрсетеді, осылайша көру қабілетін төмендетіп, иіс сезу қабілетін арттырды. Бұл олардың бір-бірінің жемін бағып алмауын қамтамасыз етеді. Түнгі өмір салты бәсекелестікті азайтатын тағы бір сала – тозаңдану. Көбелектер, қоңыздар, трипстер және жарықайтарлар сияқты түнгі тозаңдаушылар жыртқыштардың назарына ілікпеу қаупін азайтады, ал өсімдіктер түнгі тозаңдауды тарту үшін уақытша иіс бөліп шығару және қоршаған ортаның жылуын пайдаланады. Бірдей жемді аңдайтын жыртқыштар сияқты, алма сияқты кейбір өсімдіктер күндіз де, түні де тозаңдана алады.

Жауыздық

Түнгі өмір – крипсис түрі, ол жыртқыштардан қашуға немесе жыртқыштыққа бейімделудің бір жолы. Арыстан күндіз-түні белсенді бола мағанмен, олар көбінесе түнде аң аулауды ұнатады, себебі олардың көптеген жемі (зебра, антилопа, импала, гну және т.б.) нашар түнгі көруге ие. Ірі жапон дала тышқаны сияқты көптеген ұсақ кеміргіштер түнде белсенді болады, өйткені оларды аулайтын онға жуық жыртқыш құстардың көпшілігі күндізгі өмір салтын ұстанады. Күндізгі өмір салтын ұстанатын көптеген түрлер кейбір түнгі мінез-құлықтарды көрсетеді. Мысалы, көптеген теңіз құстары мен теңіз тасбақалары өздеріне және/немесе балаларына жыртқыштардың қаупін азайту үшін тек түнде көбейтін орындарға немесе топтамаларға жиналады. Түнде өмір сүретін түрлер күндізгі жыртқыштардан қашуға үйренген түрлерді аулау үшін түнгі уақытты пайдаланады. Кейбір түнгі балық түрлері айдың жарығын пайдаланып, түнде су бетіне шығатын зоопланктон түрлерін аулайды. Кейбір түрлер қараңғыда аң аулауға мүмкіндік беретін ерекше бейімделулерді дамытқан. Жабырқалар эхолокацияны қолданады, сонар дыбыстарын пайдаланып, қараңғыда жемтіктерін ұстайды.

Суды сақтау

Түнгі өмірдің тағы бір себебі – күндізгі ыстықтан сақтану. Бұл әсіресе шөл сияқты құрғақ биомдерде маңызды, онда түнгі мінез-құлық жаратылыстардың ыстық, құрғақ күндіз бағалы суды жоғалтуына кедері келтіреді. Бұл осморегуляцияны жақсартатын бейімделу. (Катемеральды) арыстандардың түнде аң аулауға бейімделуінің бір себебі – суды сақтау. Стивенс және Мод аралдарында таралған Гамильтонның жабайы бақасы күндіз температура жоғары болғанда жасырынып, көбінесе түнде белсенді болады. Олар ылғалды және салқын ауа райы болғанда ғана күндіз шығады. Көптеген құрғақ аймақтарға тән өсімдік түрлері гүлдерін тек түнде ашады, осылайша күннің күшті ыстығы нәзік, ылғалды гүлдерін құрғатып, бүлдірмейді. Бұл гүлдерді жарғақтар тозаңдатады – түнгі өмірдің тағы бір өкілі. Климаттың өзгеруі және жаһандық температураның көтерілуі күндізгі өмір салған түрлердің белсенділік уақытын көбірек кешкі немесе толық түнге қарай ықпалдауға алып келді. Бұл бейімделу шарасы түрлерге сол тіршілік ортасын тастамай, күндізгі ыстықтан сақтануға мүмкіндік береді.

Адамның әсері

Адамның экспоненциалдық өсуі мен соңғы бірнеше ғасырлардағы технологиялық прогресі түнгі және күндізгі жануарларға зор әсер етті. Мұның себептерін екі негізгі, кейде бірімен-бірі байланысты салаға қарастыруға болады: жарық ластануы және кеңістіктік өзгерістер.

Жарық ластануы

Жарық ластануы түнгі өмір салған түрлер үшін маңызды мәселе, ал электр энергиясының бұрын қол жетімді болмаған әлемнің аймақтарына таралуымен оның әсері күшейе түсуде. Тропиктік аймақтардағы түрлер, әдетте, олардың салыстырмалы тұрақты жарық ырғақтарының өзгеруіне байланысты осыған көбірек бейім. Бірақ тәртіптік мінез-құлқы үшін күндіз-түннің алмасуын пайдаланатын түрлерге де әсер етеді. Көптеген күндізгі түрлер "күннің ұзаруынан" пайда көреді, бұл оларға аң ауру кезеңін ұзартуға мүмкіндік береді, ал бұл олардың түнгі жемтіктерінен қашуын қиындатады. Кейбір бақалар жарықтың күрт өзгеруінен көру қабілетін жояды, ал түнгі көшпенді құстар бағыттан адасып, шаршап, немесе жыртқыштардың құрбаны болуы мүмкін. Бұл ұсақ өзгерістер ақыр соңында популяцияның азаюына, сондай-ақ жергілікті трофикалық деңгейлерге және түрлердің байланысына зиян келтіруі мүмкін. Бұл түрдің жалпы салауаттылығына нұқсан келтіреді, және амфибиялар популяциясының жалпы төмендеуін ескере отырып, алаңдатарлық жағдай. Дегенмен, ет жейтін жыртқыштар бұл бұзылуға онша сезімтал емес, адам қалдықтарымен қоректенеді және бұрынғыдай кеңістікте мекендейді.