Қолдан кешірілетін шаң сорғыш құрылғысы

Кіріспе

Жер бетінен кірді сорып алатын құрылғы

Шаң сорғыш, немесе жай ғана сорғыш – кілемдер мен қатты едендерден кір мен басқа да қоқысты жою үшін сору және көбінесе араластыру принципін қолданатын құрылғы. Кір шаң жинағыш қапқа немесе пластикалық контейнерге жиналады. Тұрмыста да, коммерциялық орталарда да қолданылатын шаң сорғыштар әртүрлі өлшемдерде және түрлерде болады, оның ішінде таяқшалы, қолмен ұсталатын, тік және ыдысты шаң сорғыштар бар. Арнайы шеберханалық шаң сорғыштар қатты қоқыстарды да, сұйықтықтарды да тазалау үшін қолданылады.

Атауы

Құрғақ шаңсорғыш және қысқаша "вакуум" атаулары бейтарап болғанымен, кейбір елдерде (Ұлыбритания, Ирландия) "хувер" жалпылама қолданылатын тауар белгісі ретінде және етістік ретінде пайдаланылады. Бұл атау құрылғыны дамытудағы алғашқы және ең ықпалды компаниялардың бірі болған "Huвер" компаниясынан шыққан. Жаңа Зеландияда, әсіресе Саутленд аймағында, оны кейде "люкс" деп атайды, ол да жалпылама қолданылатын тауар белгісі және етістік ретінде қолданылады. Бұл құрылғыны кейде "сыпырғыш" деп те атайды, бірақ бұл термин кілемге арналған сыпырғышты, сондай-ақ ұқсас өнертабысты да білдіреді.

Тарих

Шаң сорғыш кілем тазалағыштан бастап қолмен басқарылатын шаң сорғыштарға дейін дамыды. 1860 жылдары желдеткіштерді пайдаланған алғашқы қолмен жұмыс істейтін үлгілер ойлап табылды, ал алғашқы электрмоторлы конструкциялар 20 ғасырдың басында пайда болды, ал бірінші онжылдық – өркендеу кезеңі болды.

Қолмен жұмыс істейтін сыпырушылар

1860 жылы Айова штатының Вест-Юнион қаласында тұратын Дэниел Хесс қолмен жұмыс істейтін вакуумдық тазартқышты ойлап тапты. Ол "кілем сыпырғыш" деп аталды, айналмалы щеткамен шаңды жинады және сору үшін иілгіш балғамен жабдықталған. Тағы бір ерте модель (1869) – 1868 жылы Чикагода Ивс В. МакГаффи тапқан "Шыбыршық" болды. Бұл көлемді құрылғы қолмен айналдырылатын белдікпен жұмыс істейтін желдеткішпен жабдықталған, оны пайдалану қиын болды, бірақ коммерциялық тұрғыдан белгілі бір табысқа жетті. Осыған ұқсас модельді 1876 жылы Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласынан Мелвилл Р. Бисселл де жасады, ол сонымен қатар кілем сыпырғыштарды өндірді. Кейіннен компания тазалау құралдарының қатарына портативті вакуумдық тазартқыштарды қосты.

Қуатты пысқырлар

19 ғасырдың соңында қуатпен жұмыс істейтін тазалағыштар пайда болды, бірақ алғашқы түрлері шаңды сорудың орнына, ауаны үрлеудің әртүрлі тәсілдерін қолданды. Бірі 1898 жылы Миссури штатының Сент-Луис қаласының тұрғыны Джон С. Турманның (АҚШ № 634,042) "пневматикалық кілемді жаңарту құралы" үшін тапсырған патенты болды, ол шаңды ыдысқа үрді. Турманның ішкі жану қозғалтқышымен жұмыс істейтін жүйесі үйден-үйге тазалау қызметінің бөлігі ретінде атпен тартылатын арбамен клиенттердің үйіне жеткізілді. Саванна, Джорджия штатының Коррин Дюфур 1899 және 1900 жылдары электр қозғалтқышын алғаш рет пайдаланған тағы бір ауаны үрлеу жүйесі үшін екі патент алды. Бұл жүйе, мүмкін, Турманның ауаны үрлеу дизайнынан туындаған, тек соруға негізделген, ауа мата сүзгі арқылы сорылып, оның тазалау қызметтерінің бір бөлігі ретінде ұсынылды. Кеннидің жүйесі стационарлық бу қозғалтқышымен жұмыс істейтін, құбырлары мен шлангілері ғимараттың барлық бөлігіне жететін құрал болды.

Үйге арналған пысқыр

Ең алғашқы портативті және ішкі нарықта сатылатын шаң сорғыш құрылғысын 1905 жылы Англияның Бирмингем қаласындағы өндіруші Уолтер Гриффитс жасады. Оның Гриффитстің кілемдерден шаңды алуға арналған жетілдірілген вакуумдық аппараты қазіргі заманғы шаң сорғыштарға ұқсас; ол тасымалданатын, сақтауға ыңғайлы және "кәдімгі үй шаруасының қызметкері сияқты бір адам" арқылы қуаттандырылатын. Оның міндеті – шаңды сору үшін икемді түтікке түрлі пішіндес саптамаларды қосып, қабылдағыштың көмегімен ұқсас құрылғыны сығу болып табылды. 1906 жылы Джеймс Б. Кирби "Үй ішіндегі циклон" деп аталатын көптеген шаң сорғыштардың алғашқысын жасады. Ол кірді бөлу үшін суды пайдаланды. Кейінгі өңдеулер Кирби шаң сорғышы деп белгілі болды. Огайо штатының Кливленд зауыты 1916 жылы салынды және қазірге дейін жұмыс істеп келеді, ал барлық Кирби шаң сорғыштары АҚШ-та өндіріледі. 1907 жылы Огайо штатының Кантон қаласындағы дүкен күзетшісі Джеймс Мюррей Спанглер (1848–1915) алғашқы портативті электрлік шаң сорғышты ойлап тапты және 2 маусым 1908 жылы Электрлік сорғыш сүргіш патентін алды. Ең маңыздысы, Спанглердің дизайны электр желдеткіштен шаң мен кірді сабын қорабына және әйелінің жастығына сорудан басқа, қоқысты босату үшін айналмалы щетканы пайдаланды. Қаржының жетіспеуіне байланысты өзі жасауға мүмкіндік таппағандықтан, ол 1908 жылы патентті жергілікті былғары тауарларын өндіруші Уильям Генри Гуверге (1849–1932) сатты, ол Спанглердің машинасына болат корпус, дөңгелектер және қосымша жабдықтар қосып қайта жасады, содан кейін 1922 жылы Гувер компаниясын құрды. Олардың алғашқы шаң сорғышы 1908 жылғы O үлгісі болды, ол 60 долларға сатылды. Келесі жаңалықтарға 1919 жылғы соққыш тақта ("Сорып, сүртіп, тазалағанда соққы береді"), 1920 жылдардағы бір реттік сүзгі қаптары және 1926 жылғы тік шаң сорғыш кірді. Континенталдық Еуропада Даниядағы Fisker and Nielsen компаниясы 1910 жылы алғашқы шаң сорғыштарды сатты. Оның салмағы аз болды және бір адаммен жұмыс істеуге болады. Швециялық Electrolux компаниясы 1921 жылы V үлгісін ұсынды, оның ерекшелігі екі жұқа металл шанаға жату мүмкіндігі болды. 1930 жылдары неміс компаниясы Vorwerk өз дизайнындағы шаң сорғыштарды тікелей сату арқылы сатуға кірісті.

The first vacuum cleaning device to be portable and marketed at the domestic market was built in 1905 by Walter Griffiths, a manufacturer in Birmingham, England. His Griffith's Improved Vacuum Apparatus for Removing Dust from Carpets resembled modern day cleaners; it was portable, easy to store, and powered by "any one person (such as the ordinary domestic servant)", who would have the task of compressing a bellows like contraption to suck up dust through a removable, flexible pipe, to which a variety of shaped nozzles could be attached. In 1906 James B. Kirby developed his first of many vacuums called the "Domestic Cyclone". It used water for dirt separation. Later revisions came to be known as the Kirby Vacuum Cleaner. The Cleveland, Ohio factory was built in 1916 and remains open currently, and all Kirby vacuum cleaners are manufactured in the United States. In 1907 department store janitor James Murray Spangler (1848–1915) of Canton, Ohio, invented the first portable electric vacuum cleaner, obtaining a patent for the Electric Suction Sweeper on 2 June 1908. Crucially, in addition to suction from an electric fan that blew the dirt and dust into a soap box and one of his wife's pillow cases, Spangler's design utilized a rotating brush to loosen debris. Unable to produce the design himself due to lack of funding, he sold the patent in 1908 to local leather goods manufacturer William Henry Hoover (1849–1932), who had Spangler's machine redesigned with a steel casing, casters, and attachments, founding the company that in 1922 was renamed the Hoover Company. Their first vacuum was the 1908 Model O, which sold for $60 ($ in dollars). Subsequent innovations included the beater bar in 1919 ("It beats as it sweeps as it cleans"), disposal filter bags in the 1920s, and an upright vacuum cleaner in 1926. In Continental Europe, the Fisker and Nielsen company in Denmark was the first to sell vacuum cleaners in 1910. The design weighed just and could be operated by a single person. The Swedish company Electrolux launched their Model V in 1921 with the innovation of being able to lie on the floor on two thin metal runners. In the 1930s the German company Vorwerk started marketing vacuum cleaners of their own design which they sold through direct sales.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Көп жылдар бойы шаң сорғыштар сәнді заттар болып келді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін олар орта тап арасында кеңінен таралды. Шаң сорғыштар батыс елдерінде көбірек кездеседі, себебі әлемнің көп бөлігінде қабырғадан қабырғаға төселген кілемдер сирек, ал үйлерде плитка немесе ағаш едендері бар, оларды электрмен жұмыс істемей, қолмен оңай сыпыруға, жууға немесе сүртіп тастауға болады. 20-шы ғасырдың соңғы онжылдықтарында бұрын жасалған технологиялар, соның ішінде сүзгісіз циклондық лас бөлу, орталық шаң сорғыш жүйелері және қайта зарядталатын қолға ұсталатын шаң сорғыштар кеңінен қолданысқа енді. Сонымен қатар, кішірейтілген компьютерлік технологиялар мен жақсартылған батареялар жаңа типтегі машинаны – автономды робот шаң сорғышты жасауға мүмкіндік берді. 1997 жылы Швецияның Electrolux компаниясы BBC телеарнасының "Tomorrow's World" бағдарламасында алғашқы автономды сымсыз робот шаң сорғышы – Electrolux Trilobite-ты көрсетті және 2001 жылы оны тұтынушылар нарығына енгізді.

Соңғы өзгерістер

2004 жылы британдық компания AiRider атты ауадағы көпіршікпен қозғалатын шаңсорғышты шығарды. Ол желкенді көліктік құралға ұқсас, ауаның күшімен иілгіштігін арттырып, жеңіл және маневрлеуге оңай (дөңгелектерді пайдаланумен салыстырғанда). Британдық ойлап табушы ауаны қайта өңдеу технологиясы деп аталатын жаңа тазалау технологиясын жасап шығарды. Бұл технология шаңды кілемнен жинау үшін вакуумның орнына ауа ағынын пайдаланады. Бұл технология Нарықты трансформациялау бағдарламасы (MTP) тарапынан тексерілді және вакуумдық әдіске қарағанда энергияны тиімдірек пайдалануы анықталды. Жұмыс істеп тұрған үлгілері болғанымен, ауаны қайта өңдеу технологиясы қазіргі уақытта ешқандай өндірістік тазалағышта қолданылмайды.

Қазіргі заманғы конфигурациялар

Тұрғын үйлерді де, коммерциялық объектілерді де тазалау үшін әртүрлі технологиялар, дизайн және конфигурациялар қолжетімді.

Тіке тұру

Тік сыпырғыштар АҚШ, Ұлыбритания және көптеген Достастық елдерінде танымал, бірақ кейбір континенталды Еуропа елдерінде сирек кездеседі. Олар тазалау басына орнатылған тұтқа мен жинауыштан тұрады. Тік конструкциялар көбінесе айналмалы щетка немесе соққыш таяқшаны қолданады, ол ластануды сыпыру және діріл арқылы кетіреді. Тік сыпырғыштардың екі түрі бар: лас ауа/тікелей желдеткіш (көбінесе коммерциялық сыпырғыштарда кездеседі) және таза ауа/желдеткішті айналдыру (қазіргі тұрмыстық сыпырғыштардың көпшілігінде кездеседі). Екі конструкцияның ескісі – тікелей желдеткішті сыпырғыштарда үлкен желдеткіш сору тесігіне жақын орналасқан, лас ауа тікелей осы желдеткіш арқылы өтіп, жинауышқа сорылады. Мотор көбінесе жеке салқындатқыш желдеткішпен салқындатылады. Үлкен желдеткіштердің болуы және салыстырмалы түрде қысқа ауа жолдарының арқасында тікелей желдеткішті сыпырғыштар аз қуатпен өте тиімді ауа ағынын жасайды және кілемдерді тиімді тазалайды. Олардың "еденнен жоғары" тазалау күші азырақ, себебі ауа ағыны ұзын шланг арқылы өткенде жоғалады, ал желдеткіш ауа көлеміне емес, соруға бағытталған. Желдеткішті айналдыру тік сыпырғыштарында мотор сүзгі жинауышынан кейін орналасқан. Шаң жинауышпен және әдетте сүзгімен желдеткіш арқылы өту алдында ауа ағынынан алынады. Желдеткіштер кішкентайрақ болады және көбінесе қуатты арттыру үшін бірнеше жылжымалы және бекітілген турбиналардың тізбегінен тұрады. Мотор ауа ағынымен салқындатылады. Желдеткішті айналдыру сыпырғыштары кілемдерді де, еденді де тазалауға жарамды, себебі олардың сору күші тікелей желдеткішті сыпырғыштардағыдай шлангтың ұзындығымен бірге айтарлықтай төмендемейді. Дегенмен, олардың ауа жолдары тиімділігі төмендеу, бірдей нәтижеге жету үшін тікелей желдеткішті сыпырғыштарға қарағанда екі есе көп қуат қажет болуы мүмкін. Көптеген тік сыпырғыштар щетканы айналдыру үшін сору моторымен қуаттандырылатын жетек белдігін пайдаланады. Бірақ, екі моторлы тік конструкциялар да бар. Мұндай сыпырғыштарда сору үлкен мотормен қамтамасыз етілсе, щетканы бөлек, кішкентай мотор басқарады, ол соруды жасамайды. Щетка моторын кейде өшіруге болады, сонда қатты едендерді щетка шаңды таратпай тазалауға болады. Сондай-ақ, щетка бітелсе, оны зақымданудан қорғайтын автоматты түрде өшіру функциясы болуы мүмкін.

Upright vacuum cleaners are popular in the US, UK, and numerous Commonwealth countries, but unusual in some Continental European countries. They take the form of a cleaning head, onto which a handle and bag are attached. Upright designs generally employ a rotating brushroll or beater bar, which removes dirt through a combination of sweeping and vibration. There are two types of upright vacuums; dirty air/direct fan (found mostly on commercial vacuums), or clean air/fan bypass (found on most of today's domestic vacuums). The older of the two designs, direct fan cleaners have a large impeller (fan) mounted close to the suction opening, through which the dirt passes directly, before being blown into a bag. The motor is often cooled by a separate cooling fan. Because of their large bladed fans, and comparatively short airpaths, direct fan cleaners create a very efficient airflow from a low amount of power, and make effective carpet cleaners. Their "above floor" cleaning power is less efficient, since the airflow is lost when it passes through a long hose, and the fan has been optimized for airflow volume and not suction. Fan bypass uprights have their motor mounted after the filter bag. Dust is removed from the airstream by the bag, and usually a filter, before it passes through the fan. The fans are smaller, and are usually a combination of several moving and stationary turbines working in sequence to boost power. The motor is cooled by the airstream passing through it. Fan bypass vacuums are good for both carpet and above floor cleaning, since their suction does not significantly diminish over the distance of a hose, as it does in direct fan cleaners. However, their air paths are much less efficient, and can require more than twice as much power as direct fan cleaners to achieve the same results. The most common upright vacuum cleaners use a drive belt powered by the suction motor to rotate the brush roll. However, a more common design of dual motor upright is available. In these cleaners, the suction is provided via a large motor, while the brushroll is powered by a separate, smaller motor, which does not create any suction. The brush roll motor can sometimes be switched off, so hard floors can be cleaned without the brush roll scattering the dirt. It may also have an automatic cut off feature which shuts the motor off if the brush roll becomes jammed, protecting it from damage.

Қаптама

Канистрлік үлгілер (Ұлыбританияда көбінесе цилиндрлік үлгілер деп те аталады) Еуропа нарығында басымдық құрайды. Олардың қозғалтқышы мен шаң жинағыштары (қаппен немесе қапсыз) жеке блокта орналасқан, әдетте дөңгелектерге бекітілген, ал вакуумдық басына икемді шланг арқылы қосылады. Олардың басты артықшылығы – икемділік, себебі пайдаланушы әртүрлі міндеттер үшін әртүрлі бастарды қоса алады, сондай-ақ маневрлеуге қолайлы (басы жиһаздың астына жетеді және баспалдақтарды және тік беттерді тазалауды өте жеңілдетеді). Көптеген цилиндрлік модельдерде электрлік бас стандартты түрде немесе тік модельдердегідей механикалық соққыларды қамтитын қосымша жабдықтар болады, бұл оларды кілемдерде тік модельдермен салыстырылатын тиімділікке ие етеді. Мұндай соққылар жеке электрмотормен немесе сору күшін пайдаланып қозғалтқыш белдігі арқылы щетканы айналдыратын турбинамен басқарылады.

Дауыл

Барабанды немесе шеберханалық модельдер негізінен цилиндрлі шаңсорғыштардың күшті өнеркәсіптік нұсқалары болып табылады, онда шаң жинағыш бөлігі тік орналастырылған үлкен барабаннан тұрады, ол стационарлық немесе дөңгелектерде болуы мүмкін. Гараждарда немесе кіші шеберханаларда қолданылатын кішірек модельдер әдетте электр қуатымен жұмыс істейді. Ірі модельдер, олар 100 000-нан астам сыйымдылықты сақтай алады, көбінесе тасымалданатын ауамен қосылады, Вентури эффексісін пайдаланып жартылай вакуум жасайды. Көптеген шеберханаларда орнатылған шаң жинау жүйелері де қолданылады.

Ылғалды/құрғақ

Ылғалды немесе ылғалды/құрғақ шаңсорғыштар – ылғалды немесе сұйық төгілгендерді тазалауға арналған цилиндрлі/барабанды модельдердің ерекше түрі. Олар көбінесе үй ішінде де, сыртта да қолдануға жарайды және ылғалды да, құрғақ қалдықтарды да қабылдай алады; кейбіреулері ауа ағынын кері бағыттауға арналған шығару тесігімен немесе ажыратылатын желдеткішпен жабдықталған, бұл тұрып қалған шлангты тазалаудан бастап шаңды бұрышқа жинау сияқты көптеген жағдайларда пайдалы. Шеберханадағы шаңсорғыштар үй шаңсорғыштарына зиян келтіретін немесе оларды бүлдіретін ірі, көлемді немесе басқа да қолайсыз материалдарды, мысалы, ағаш ұнтағын, металл кескіштерін және сұйықтықтарды жинай алады. Олар кең шлангтарды қолданады, ол тікелей жинау камерасына (әдетте шаңсорғыштың корпусын құрайтын цилиндр тәрізді бөлік) ашылады. Ауа ағыны үлкен көлемге енгенде, оның жылдамдығы төмендейді, бұл материалдың сүзгі арқылы сорылмас бұрын камераға түсуіне мүмкіндік береді, содан кейін ауа шаңсорғыштың шығару тесігінен шығады.

Пневматикалық

Пневматикалық немесе пневматикалық ылғал/құрғақ шаңсорғыштар – қысылған ауаға қосылатын ылғал/құрғақ шаңсорғыштардың ерекше түрі. Олар көбінесе ылғал және құрғақ ластануды жинауға арналған, бұл мүмкіндік өнеркәсіптік кәсіпорындарда және өндіріс орындарында өте пайдалы.

Арқалық

Арқалық шаң сорғыштар көбінесе коммерциялық тазалауда қолданылады: олар пайдаланушыға үлкен аумақта жылдам қозғалуға мүмкіндік береді. Бұл, негізінен, пайдаланушының арқасына бекітілген кішкентай ыдысша тәрізді шаң сорғыштар.

Қолмен ұсталатын

Жеңіл, қолға ұсталатын шаң сорғыштар, қайта зарядталатын батареялардан немесе желілік қуаттан жұмыс істейтін, кішкентай төгілген нәрселерді тазалау үшін де танымал. Көбінесе кездесетін мысалдарға 1979 жылы ұсынылған Black & Decker DustBuster және 1984 жылы алғаш рет ұсынылған Dirt Devil компаниясының көптеген қолмен ұсталатын модельдері жатады. Кейбір батареямен жұмыс істейтін қол шаң сорғыштары ылғал/құрғақ режимде жұмыс істейді; жағымсыз иіс пайда болмауы үшін құрылғыны жартылай бөлшектеп, ылғал материалдарды жинағаннан кейін тазалау қажет.

Роботтық

1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында бірнеше компания робот шаң сорғыштарды, көбінесе шектеулі сору қуатына ие кілем тазалағыштарды жасады. Roomba, Neato және bObsweep – осы саладағы белгілі брендтердің кейбірі. Бұл құрылғылар автономды түрде қозғалып, едендегі шаң мен қоқысты шаң жинағышқа жинап алады. Олар әдетте жиһаздың айналасын келіп, батареяларын зарядтау үшін базалық стансаға оралады, ал кейбіреулері шаң жинағыштарын тікелей базаға босата алады. Көптеген модельдер шаң мен қоқысты жинау үшін моторлы щеткалармен және вакуумды қозғалтқышпен жабдықталған. Көпшілік робот шаң сорғыштар үй шаруашылығына арналған болса, кейбір модельдер кеңселерде, қонақүйлерде, ауруханаларда және басқа да осындай орындарда қолдануға жарамды. 2009 жылдың желтоқсан айында Neato Robotics компаниясы айналмалы лазерлік қашықтық өлшегішті (лидардың бір түрі) пайдаланып, қоршаған ортаны сканерлеп, картаға түсіретін әлемдегі алғашқы робот шаң сорғышын ұсынды. Ол осы картаны еденді жүйелі түрде тазалау үшін пайдаланады, тіпті роботты қайта-қайта зарядтау үшін базалық стансаға оралуы қажет болса да. Көп жағдайларда, бұрын қол жеткізуге болмаған еденнің бөлігі қол жетімді болғанда, мысалы, иттің ұйқыдан оянғанда, ол сол жерді тазалау үшін қайта оралады.

Циклондық

Циклондық бөліну принципі бойынша жұмыс істейтін портативті шаңсоруғыштар 1990-шы жылдары кең таралды. Бұл ластануды бөлу принципі жақсы белгілі және орталық шаңсорғыш жүйелерінде жиі қолданылады. Кливлендтегі П. А. Гейер компаниясы 1928 жылы циклоникалық шаңсоруғышқа патент алған, ол кейін 1939 жылы Health Mor компаниясына сатылды, осы компания Filter Queen циклоникалық канистралық шаңсоруғышын ұсынды. 1979 жылы Джеймс Дайсон циклоникалық бөлінуді пайдаланатын портативті құрылғыны ұсынды, бұл дизайнды өнеркәсіптік ара диірмендерінен бейімдеді. Ол өз циклонды тазалағышын алғаш рет 1980-ші жылдары Жапонияда 1800 АҚШ долларына, ал 1993 жылы Ұлыбританияда 200 фунт стерлингке Dyson DC01 тік модельде шығарды. Сарапшылар адамдар дәстүрлі шаңсоруғыштан екі есе қымбат құрылғыны сатып алмайды деп күтті, бірақ Дайсонның дизайны кейін Ұлыбританиядағы ең танымал тазалау құралына айналды. Циклонды тазалағыштар сүзгі қаптарын пайдаланбайды. Оның орнына шаң ажыратылатын цилиндрлі жинағыш ыдысқа немесе контейнерге бөлінеді. Ауа мен шаң жинағыш ыдысқа ыдыс қабырғасына жанасатын бағытта жоғары жылдамдықпен сорылады, бұл оның ішінде жылдам айналатын құйынды тудырады. Шаң бөлшектері мен басқа да қоқыстар центробегтік күштің әсерімен ыдыстың сыртына жылжып, гравитация күші салдарынан төмен түседі. Тұрақты орнатылған орталық шаңсорғыштарда тазартылған ауа қосымша сүзгілеуді қажет етпей тікелей сыртқа шығарылуы мүмкін. Жақсы жобаланған циклоникалық сүзгілеу жүйесі ауа ағынының шектелуіне байланысты сору күшін тек жинағыш ыдысқа толып қалғанда ғана жоғалтады. Бұл сүзгі қаптарын пайдаланатын жүйелерден өзгеше, олардағы сүзгілердің тесіктері кір мен шаңмен бітіліп, сору күші төмендейді. Портативті циклоникалық модельдерде құйынның ортасынан тазартылған ауа контейнердің жоғарғы жағында орналасқан бірнеше рет ұсақталатын сүзгілерден өткеннен кейін шығарылады. Бірінші сүзгі ұсақ шаң бөлшектерін жоятын келесі сүзгілерге зақым келтіруі мүмкін бөлшектерді ұстап алуға арналған. Құрылғының тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін сүзгілерді үнемі тазалау немесе ауыстыру қажет. Дайсонның циклоникалық бөліну туралы хабардарлықты арттырудағы табысынан кейін, бірнеше компания өздерінің циклондық модельдерін ұсынды. Hoover, Bissell, Bosch, Eureka, Electrolux және Vax сияқты өндірушілер бәсекелестікке қатысуда. Бұл жоғары бәсекелестік деңгейі ең арзан модельдердің бағасы дәстүрлі шаңсоруғыштан аспайтынын білдіреді.

Portable vacuum cleaners working on the cyclonic separation principle became popular in the 1990s. This dirt separation principle was well known and often used in central vacuum systems. Cleveland's P. A. Geier Company had obtained a patent on a cyclonic vacuum cleaner as early as 1928, which was later sold to Health Mor in 1939, introducing the Filter Queen cyclonic canister vacuum cleaner. In 1979, James Dyson introduced a portable unit with cyclonic separation, adapting this design from industrial saw mills. He launched his cyclone cleaner first in Japan in the 1980s at a cost of about US$1800 and in 1993 released the Dyson DC01 upright in the UK for £200. Critics expected that people would not buy a vacuum cleaner at twice the price of a conventional unit, but the Dyson design later became the most popular cleaner in the UK. Cyclonic cleaners do not use filtration bags. Instead, the dust is separated in a detachable cylindrical collection vessel or bin. Air and dust are sucked at high speed into the collection vessel at a direction tangential to the vessel wall, creating a fast spinning vortex. The dust particles and other debris move to the outside of the vessel by centrifugal force, where they fall due to gravity. In fixed installation central vacuum cleaners, the cleaned air may be exhausted directly outside without need for further filtration. A well designed cyclonic filtration system loses suction power due to airflow restriction only when the collection vessel is almost full. This is in marked contrast to filter bag systems, which lose suction when pores in the filter become clogged as dirt and dust are collected. In portable cyclonic models, the cleaned air from the center of the vortex is expelled from the machine after passing through a number of successively finer filters at the top of the container. The first filter is intended to trap particles which could damage the subsequent filters that remove fine dust particles. The filters must regularly be cleaned or replaced to ensure that the machine continues to perform efficiently. Since Dyson's success in raising public awareness of cyclonic separation, several other companies have introduced cyclone models. Competing manufacturers include Hoover, Bissell, Bosch, Eureka, Electrolux and Vax. This high level of competition means the cheapest models are generally no more expensive than a conventional cleaner.

Орталық

Орталық вакуум тазартқыштары, сондай-ақ орнатылған немесе каналдық деп те аталады, – бұл ғимараттың орталық жерінде орналасқан мотор мен лас қалдықтарын сүзу блогы бар, ал құбырлар арқылы ғимараттың ішкі жағына орнатылған бекітілген вакуум кіреберістеріне қосылған канистр/цилиндрлік модель. Бөлмеден бөлмеге тек шланг пен тазалау басын тасымалдау қажет, ал шлангтың ұзындығы әдетте 8 м (25 фут) болып келеді, бұл вакуум кіреберісін ауыстырмастан кең қозғалыс диапазонын қамтамасыз етеді. Пластмасса немесе металл құбырлар кіреберістерді орталық блокқа жалғастырады. Вакуум басы қуаттандырылмаған немесе электр қозғалтқышымен немесе ауамен жұмыс істейтін турбинамен жабдықталған болуы мүмкін. Орталық вакуум жүйесіндегі лас жинағыш немесе жинақтау контейнері әдетте соншалықты үлкен болады, сондықтан оны жиі босату немесе ауыстыру қажеттігі туындамайды, мысалы, қарапайым үй шаруашылығында жылына бірнеше рет ғана. Орталық блок көбінесе күту режимінде болады және шланг тұтқасындағы қосқыш арқылы қосылады. Балама ретінде, бірлік шлангты қабырғадағы кіреберіске қосылғанда қосылады, металл шланг жалғауы қабырға кіреберісіндегі екі тіреуге жанасқанда және басқару тогы төмен кернеулі сымдар арқылы негізгі бірлікке жіберіледі. Орталық вакуум тазартқыштары әдетте, жалпы портативті тазартқыштарға қарағанда күштірек сору күшіне ие, себебі портативті болу талап етілмейтін жағдайда үлкен желдеткіш пен қуаттырақ мотор қолданылуы мүмкін. Циклондық ажырату жүйесі қолданылса, жинақтау контейнері толғанша сору күші төмендемейді. Бұл сүзгі қапшасының дизайнына керісінше, сүзгідегі тесіктер жиналған кір мен шаңмен бітелген кезде сору күші дереу төмендей бастайды. Аллергиясы бар адамдар үшін оның пайдасы бар: стандартты вакуум тазартқыштан айырмашылығы, ол тазартылып жатқан бөлмеге жиналған кірдің бір бөлігін қайтадан үрлеуі керек (қаншалықты тиімді сүзгіленгеніне қарамастан), орталық вакуум барлық кірді орталық блокқа шығарып алады. Бұл орталық блок әдетте тұрғын аймақтан тыс жерде орналасқандықтан, тозаң тазаланатын бөлмеге қайта айналып кірмейді. Сонымен қатар, көптеген жаңа модельдерде бірліктің ішкі жайында болса да, шығарылатын ауаны толығымен сыртқа шығаруға болады. Орталық вакуумның тағы бір артықшылығы – моторлық бөлімнің алыс орналасуына байланысты, стандартты вакуум тазартқышпен салыстырғанда тазаланатын бөлмеде шу деңгейі әлдеқайда төмен болады.

Central vacuum cleaners, also known as built in or ducted, are a type of canister/cylinder model which has the motor and dirt filtration unit located in a central location in a building, and connected by pipes to fixed vacuum inlets installed throughout the building. Only the hose and cleaning head need be carried from room to room, and the hose is commonly 8 m (25 ft) long, allowing a large range of movement without changing vacuum inlets. Plastic or metal piping connects the inlets to the central unit. The vacuum head may be unpowered, or have beaters operated by an electric motor or by an air driven turbine. The dirt bag or collection bin in a central vacuum system is usually so large that emptying or changing needs to be done less often, perhaps a few times per year for an ordinary household. The central unit usually stays in stand by, and is turned on by a switch on the handle of the hose. Alternately, the unit powers up when the hose is plugged into the wall inlet, when the metal hose connector makes contact with two prongs in the wall inlet and control current is transmitted through low voltage wires to the main unit. A central vacuum typically produces greater suction than common portable vacuum cleaners because a larger fan and more powerful motor can be used when they are not required to be portable. A cyclonic separation system, if used, does not lose suction as the collection container fills up, until the container is nearly full. This is in marked contrast to filter bag designs, which start losing suction immediately as pores in the filter become clogged by accumulated dirt and dust. A benefit to allergy sufferers is that unlike a standard vacuum cleaner, which must blow some of the dirt collected back into the room being cleaned (no matter how efficient its filtration), a central vacuum removes all the dirt collected to the central unit. Since this central unit is usually located outside the living area, no dust is recirculated back into the room being cleaned. Also it is possible on most newer models to vent the exhaust entirely outside, even with the unit inside the living quarters. Another benefit of the central vacuum is, because of the remote location of the motor unit, there is much less noise in the room being cleaned than with a standard vacuum cleaner.

Шоқжұлдыз

1954 жылы шығарылған «Хувер компаниясының» Constellation үлгісі цилиндрлі, дөңгелексіз болды. Оның орнына, шаңсорғыш шығарылатын ауа ағынының күшімен сырғанап, аэроглиссер сияқты жұмыс істеді, бірақ ең алғашқы үлгілерде айналмалы шланг болды, сонда пайдаланушы шаңсорғышты бөлменің ортасына қойып, оның айналасында тазалау жоспарланған. Constellation 1975 жылы өндірістен алынғанға дейін бірнеше рет жаңартылып, өзгертілді. Кейінірек Constellation үлгілерінің барлық шығарылатын ауасы вакуум корпусының астынан, аэродинамикалық қанат арқылы бағытталды. Жаңартылған дизайн тіпті қазіргі стандарттармен салыстырғанда да, әсіресе кілемде өте тыныш болды, себебі дыбысты жақсы жұмсартатын. Бұл үлгілер кілемде де, ламинатталған еденде де сырғанап жүреді, бірақ қатты еденде ауа ағыны шаң мен қоқысты шашыратып жіберуі мүмкін. «Хувер» компаниясы АҚШ-та Constellation үлгісінің жаңартылған нұсқасын шығарды (модель № S3341 – «Жеміш ақ» түсі және № S3345 – тот баспайтын болаттан жасалған). Жаңартпаларға HEPA сүзгісі бар қап, 12 амперлік мотор, турбинамен қоздырылатын щетка және жаңа дизайнмен жасалған тұтқа кірді. Сол модель Ұлыбританияда «Maytag» таңбасымен, лицензиялық шектеулерге байланысты «Satellite» деген атпен сатылды. Ол 2006 жылдан 2009 жылға дейін сатылымда болды.

Көлік құралдары

Көліктерге орнатылған өте үлкен вакуумдық тазартқыштар үшін вакуумдық машинаны қараңыз.

Басқа

Кейбір басқа шаңсорғыштар бір құрылымда электрлік шүберекпен жабдықталған: еденді алдымен құрғақ, содан кейін ылғалды тазалау үшін. iRobot компаниясы Scooba робот-ылғал шаңсорғышын жасады, ол өзімен бірге тазалау ерітіндісін алып жүреді, оны қолданып еденді жуады және кір суды жинау ыдысына сорады.

Технология

Вакуумның сору күші ауа қысымының айырмашылығынан туындайды. Электр мотормен (көбінесе универсалды мотормен) қоздырылатын желдеткіш машинаның ішіндегі қысымды төмендетеді. Содан кейін атмосфералық қысым ауаны кілем арқылы және түтікшеге итеріп жібереді, осылайша шаң сөретке итеріледі. Тәжірибелер көрсеткендей, шаңтүзу жас блохалардың 100% -ын және ересек блохалардың 96% -ын өлтіре алады.

Қоқыс сүзгісі

Вакуумдар табиғаты бойынша шаңның ауаға таралуына себеп болады, толық сүзілмеген ауаны шығару арқылы. Бұл денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін, себебі оператор тыныс алатын шаңды жұтып қойып, тазаланатын аймаққа қайта орналастырады. Өндірушілер бұл мәселені шешу үшін бірнеше әдістерді қолданады, олардың кейбіреулері бір құрылымда біріктірілуі мүмкін. Әдетте, сүзгі кіретін ауа желдеткішке жеткенше оны сүзіп, содан кейін сүзгіленген ауа салқындату үшін мотордан өтеді. Кейбір конструкцияларда салқындату үшін толығымен бөлек ауа түсіріледі. Практикалық ауа сүзгісі ластанған ауа ағынындағы барлық өте ұсақ бөлшектерді толықтай жою мүмкін емес. Өте тиімді ауа сүзгісі күнделікті пайдалану кезінде бірден біте қалып, тиімділігін жояды, ал практикалық сүзгілер сүзгілеу тиімділігі мен ауа ағынының қарсылығы арасындағы шартты келісім болып табылады. Бұл мәселенің шешімі – ішінара сүзгіленген ауаны сыртқа шығару, бұл кейбір орталық вакуум жүйелерінің дизайнында қарастырылған. Арнайы жасалған портативті вакуумдар да осы дизайнды қолдануы мүмкін, бірақ оларды орнату және пайдалану қиын, сыртқы терезеге қосымша шығару түтігін уақытша орнатуды талап етеді. Қап: Вакуумделген қоқысты жинаудың ең көп таралған әдісі – ауаның өтуіне мүмкіндік беретін, бірақ шаң мен қоқыстың көп бөлігін ұстап қалуға тырысатын қағаз немесе матадан жасалған қапты пайдалану. Қапқа ұсақ шаң толып, толудан бұрын біте қалуы мүмкін. Қапты бір рет пайдаланып тастауға болады немесе тазалап қайта пайдалануға болады. Қапсыз: Циклондық емес қапсыз модельдерде қаптың орнына алынып орналастырылатын контейнер және қайта қолданылатын сүзгі қолданылады, бұл қайта қолданылатын мата қапқа тең. Циклондық бөлу: Бұл әдісті қолданатын вакуум да қапсыз болады. Ол кіретін ауаны соншалықты жылдам айналдырады, шаңның көп бөлігі ауадан бөлініп, жинау контейнеріне түседі. Бұл принцип центрифуганың жұмыс істеуіне ұқсас. Орталықтан тепкіш сепараторлар қаптың ұсақ шаңмен біте қалуын болдырмайды. Су сүзгісі: Алғаш рет 1920 жылдары Newcombe Separator (кейін Rexair Rainbow) түрінде коммерциялық түрде қолданылды. Су сүзгісі вакуум ауа ваннасын сүзгі ретінде пайдаланады. Ол кір ауаның судан өтуіне мәжбүрлейді, сондықтан ылғал шаң ауаға тарамайды. Су тұтқынының сүзгілеуі және төмен жылдамдық пайдаланушыға құрылғыны жеке ауа тазартқыш және ылғалдандырғыш ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Бактериялар мен саңырауқұлақтардың өсуіне жол бермеу үшін, жағымсыз иіс пайда болмауы үшін әр пайдаланғаннан кейін лас суды құйып, құрылғыны тазалау қажет. Өте ұсақ сүзгі: Бұл әдіс HEPA сүзгісі деп те аталады, ол ауа машинаның қалған бөлігінен өткеннен кейін қосымша сүзгі ретінде қолданылады. Ол операторға зиян келтіруі мүмкін қалған шаңды жоюға арналған. Кейбір вакуумдар иістерді жою үшін белсенді көмір сүзгісін де қолданады. Асбест талшықтарын тазалау үшін, тіпті HEPA сүзгісімен жабдықталған болса да, қалыпты вакуумдарды пайдалануға болмайды. Асбесті қауіпсіз тазалау үшін арнайы жасалған құрылғылар қажет.

Vacuums by their nature cause dust to become airborne, by exhausting air that is not completely filtered. This can cause health problems since the operator ends up inhaling respirable dust, which is also redeposited into the area being cleaned. There are several methods manufacturers use to control this problem, some of which may be combined in a single appliance. Typically a filter is positioned so that the incoming air passes through it before it reaches the fan, and then the filtered air passes through the motor for cooling purposes. Some other designs use a completely separate air intake for cooling. It is nearly impossible for a practical air filter to completely remove all ultrafine particles from a dirt laden airstream. An ultra efficient air filter will immediately clog up and become ineffective during everyday use, and practical filters are a compromise between filtering effectiveness and restriction of airflow. One way to sidestep this problem is to exhaust partially filtered air to the outdoors, which is a design feature of some central vacuum systems. Specially engineered portable vacuums may also utilize this design, but are more awkward to set up and use, requiring temporary installation of a separate exhaust hose to an exterior window. Bag: The most common method to capture the debris vacuumed up involves a paper or fabric bag that allows air to pass through, but attempts to trap most of the dust and debris. The bag may become clogged with fine dust before it is full. The bag may be disposable, or designed to be cleaned and re used. Bagless: In non cyclonic bagless models, the role of the bag is taken by a removable container and a reusable filter, equivalent to a reusable fabric bag. Cyclonic separation: A vacuum cleaner employing this method is also bagless. It causes intake air to be cycled or spun so fast that most of the dust is forced out of the air and falls into a collection bin. The operation is similar to that of a centrifuge. Centrifugal separators eliminate the problem of a bag becoming clogged with fine dust. Water filtration: First seen commercially in the 1920s in the form of the Newcombe Separator (later to become the Rexair Rainbow), a water filtration vacuum cleaner uses a water bath as a filter. It forces the dirt laden intake air to pass through water before it is exhausted, so that wet dust cannot become airborne. The water trap filtration and low speed may also allow the user to use the machine as a stand alone air purifier and humidifier unit. The dirty water must be dumped out and the appliance must be cleaned after each use, to avoid growth of bacteria and mold, causing unpleasant odors. Ultra fine air filter: Also called HEPA filtered, this method is used as a secondary filter after the air has passed through the rest of the machine. It is meant to remove any remaining dust that could harm the operator. Some vacuum cleaners also use an activated charcoal filter to remove odors. Ordinary vacuum cleaners should never be used to clean up asbestos fibers, even if fitted with a HEPA filter. Specially designed machines are required to safely clean up asbestos.

Сорғы (Pa)

Сорғы – сорғының тудыра алатын ең жоғары қысым айырмашылығы. Мысалы, тұрмыстық үлгіде сору шамамен минус 20 кПа құрайды. Бұл оның шланг ішіндегі қысымды қалыпты атмосфералық қысымнан (шамамен 100 кПа) 20 кПа-ға төмендетуі мүмкін екенін білдіреді. Сорғы көрсеткіші жоғары болса, тазартқыш та соғұрлым қуатты болады. Бір дюйм су шамамен 249 Па-ға тең; демек, әдеттегі сору 1 дюйм суға баламалы.

Кіріс қуаты (Вт)

Көбінесе шаң сорғыштың қуаты тек ватттармен көрсетіледі. Солтүстік Американың көптеген өндірушілері токты тек ампермен көрсетеді (мысалы, "6 ампер"), ал тұтынушы оны 120 вольт желілік кернеуге көбейтіп, шамамен ватттармен қуатын есептейді. Номиналды кіріс қуаты шаң сорғыштың тиімділігін емес, оның қанша электр энергиясын тұтынатынын көрсетеді. 2014 жылдың тамызынан бастап Еуроодақ ережелеріне сәйкес, 1600 ваттан жоғары қуатты тұтынатын шаң сорғыштарды Еуроодақта өндіруге тыйым салынды, ал 2017 жылдан бастап 900 ваттан жоғары қуатты шаң сорғыштарға рұқсат берілмеді.

Шығыс қуаты (AW)

Тазалау шлангісінің соңында ауа ағынына айналған кіріс қуатының мөлшері кейде көрсетіледі және ол ауа ваттарымен өлшенеді: өлшеу бірліктері жай ғана ваттар. "Ауа" сөзі бұл шығыс қуаты, кіріс электр қуаты емес екенін нақтылау үшін қолданылады. Ауа ваты ағылшын бірліктерінен шығарылған. ASTM International ауа ватын 0,117354 × F × S ретінде анықтайды, мұнда F – ауа ағынының жылдамдығы куб фут/минутпен (ft³/min), ал S – су бағанының дюйммен өлшенген қысымы. Бұл 1 ауа ватын 0,9983 ватқа тең етеді.

Ең жоғары күш

Вакуум тартқыштың ең жоғары қуаты көбінесе салқындату желдеткіштерін алып тастау және қозғалтқыштың қуаты мен қозғалтқыш арматурасы мен центробектік үрлегіште сақталған айналмалы инерциялық энергияны есепке алып, осыған негізделген қуатты өлшеу арқылы анықталады. Ең жоғары қуат көрсеткіші көбінесе қолдануға ыңғайсыз және қысқа ғана уақытқа жарамды. Ұдайы қуат әдетте одан әлдеқайда төмен болады.

Мәдени сілтемелер

Шаңсорғыштар үй тазалаумен тығыз байланысты, және суретшілер кейде оларды күнделікті өмір мен мәдениеттің қарапайымдылығы мен ресмилігін бейнелеу үшін пайдаланған. Бейнелеуші суретші Джефф Кунс өзінің "The New" сериясындағы үй шаңсорғыштарын музейлік сападағы витриналарда көрсетті, мысалы, "New Shelton Wet/Dry Doubledecker" (1981) – Заманауи өнер мұражайында, ал "New Hoover Convertibles, Green, Blue; New Hoover Convertibles, Green, Blue; Doubledecker" (1981–1987) – Уитни американдық өнер мұражайында. 2002 жылы сәнді дизайнер Тара Субкофф өзінің "Имитация Христоса" деген даулы сәндік брендін жарнамалау үшін тік тұрып, шаңсорғыш ұстаған, киімсіз модельдерді пайдаланды. 2018 жылы Паулюс Маркевичус Грета Гриневичуте хореографиялаған "Шаңсорғыш пен әкеге би" қойылымын ұйымдастырды, ол Литваның Вильнюс қаласында тұңғыш рет көрсетілді. 2019 жылы Сандрина Линдгрен Финляндияның Турку қаласындағы Баркер театрында "Шаңсорғышты тазалауға реквием" биін қойды, онда әр биші бір уақытта бірнеше машинаны басқарды. Музыкант Франк Заппа көптеген өнер көрсетулерінде және жарнамалық суреттерінде шаңсорғыштарды пайдаланды. Басқа орындаушылар австралиялық аборигендердің диджеридуосының заманауи нұсқасы ретінде шаңсорғыш шлангін немесе түтігін қолданды, ал техно музыка үшін қозғалтқыштың шуын пайдаланды. 1996 жылы Мистер Роджерстің "Neighborhood" эпизоды #1702 шаңсорғыштарды, оның ішінде би, әдемі әңгімелер мен кішкентай "Dirt Devil" контейнерлік шаңсорғыштың қалай жасалғанын көрсететін бөлімді қамтыды.