Кіріспе

Австралияның сәтті болмаған саяси науқаны

"Joh for Canberra" науқаны, бастапқыда "Joh for PM" науқаны ретінде белгілі болды, Квинсленд Ұлттық партиясының премьер-министрі сэр Джо Бжелке Петерсеннің Австралия Премьер-министрі болуға жасаған әрекеті еді. Науқан 1987 жылдың қаңтарында жарияланды және Квинсленд бизнесмендері мен бірқатар консервативті саясаткерлерден маңызды қолдау алды. Науқан федералдық коалицияда жарылысқа әкелді. Ол кең қолдау таппады және 1987 жылдың маусым айында тоқтап қалды. Боб Хоук басқарған Австралияның Еңбек партиясы 1987 жылғы федералды сайлауда үлкен артықшылықпен жеңіске жетіп, тарихындағы ең көп мандатты иеленді. Фицджеральд тергеуінің күшейе түсуімен Бжелке Петерсенге назар аударылды және ол 1987 жылдың желтоқсанында саясаттан толығымен шеттетілді.

Үгіт-насихат науқанының басталуы

Бьелке Петерсен 1968 жылы Квинсленд премьер-министрі болды. 1970 жылы оның қызметтен алынуына жақын болғанымен, ол Квинсленд тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен премьер-министр атанды және 1980 жылдардың басына дейін бірнеше сайлауда сәтті сайланды. 1983 және 1984 жылдары ол Хоук Еңбек үкіметі ішінде социализмге қатысты қауіпті бағытқа қарсылығын білдірді. 1983 жылғы сайлауда Боб Хоук басқаратын Лейбористер партиясы федералды деңгейде билікке келді. Бьелке Петерсен және Квинсленд Ұлттық партиясының төрағасы сэр Роберт Спаркс Квинслендте Хоукқа қарсы консервативтік наразылықты бастады. Қозғалыстың мақсаты – «Лейбористер партиясының «социалистік» заңдарын, оның ішінде Medicare-ді жою, Квинсленд үлгісіндегі еркін кәсіпкерлікті қолдау және бірыңғай салық жүйесін енгізу» болды. 1986 жылғы келесі сайлауда Ұлттық партия тұңғыш рет абсолютті көпшілікке ие болып, Квинсленд парламентінің 55% орынын жеңіп алды. Бьелке Петерсеннің премьер-министр болу идеясы алғаш рет 1986 жылдың көктемінде, штаттық сайлаудағы жеңісінен кейін Голд-Кост кәсіпкерлері Брайан Рэй мен Майк Гормен талқыланды. Гор кейіннен Бьелке Петерсеннің федералды саясатта лауазымға ұмтылуға құлшынбағанын мәлімдеді. «Joh for Canberra» науқанының негізін Бьелке Петерсен үкіметінен үлкен қолдау алған Квинсленд кәсіпкерлерінің тобы құрады, олар «ақ туфлі бригадасы» деп аталды. Бьелке Петерсен кампаниясының халықтық құлшынысқа негізделгенін айтса да, «Канберра үшін Джон» науқанына қолдау білдірушілердің саны әрқашан шектеулі болды. 1984 жылғы федералды сайлауда Ұлттық партия дауыстардың 10,63% ғана жинап, 21 орын жеңіп алды, ал Либералдық партия 45, ал Лейбористер партиясы 82 орынға ие болды. 1987 жылы Джон Говард пен Ян Синклер Либералдық және Ұлттық партияларын Боб Хоукқа қарсы 1987 жылғы сайлауға жетектеуге дайын болды. Бьелке Петерсен Говард пен Синклердің консервативтік принциптерінен алыстап кеткенін және сайлауда Лейбористер партиясын жеңуге мүмкіндіктері жоқ деп сенді. 1986 жылғы штаттық сайлаудағы шешуші жеңісінен кейін Бьелке Петерсен «Австралиядағы лейбористік емес саясаттың жұлдызына» айналды, бірақ оның қолдауы негізінен ауылдық аймақтарда және саяси спектрдің оң жағында шоғырланды. Бұл сәттілік Бьелке Петерсенге өзіне сенімділік сезімін сыйлады және Квинсленд саясатының динамикасы федералды деңгейде қайталанады деген жаңылыс пікірге әкелді.

Үгіт-насихат платформасы

Бьелке Петерсеннің кандидатурасы барлық австралиялықтарға, олардың табысына қарамастан, 25% бірыңғай салық мөлшерлемесін енгізу туралы ұсынысына негізделген, бұл ұсыныс Квинсленд бизнесмендері мен саясаттың оңшыл жағындағылардың қолдауын тапты. Бір кезде "ақ жағалылар тобының" мүшелері науқанға көмектесу үшін миллиондаған доллар бөлді деп хабарланды, бірақ бұл ақша іске аспады. 25%-дық бірыңғай салық мөлшерлемесі Бьелке Петерсеннің премьер-министрлік науқанының негізі болғанына қарамастан, кейіннен ол мұндай салықтың қалай жұмыс істейтінін және оны жауапкершілікпен енгізу үшін не қажет екенін білмейтіні айтылды. Бьелке Петерсен анықтаған оның науқанының басқа мақсаттары – кәсіподақтардың билігін шектеу, аборигендердің жер құқықтарын қайта қарау және штаттардың құқықтарын қорғау болды. Ұлттық партияның қолдауы шектеулі болды және олардың Австралияның басты еңбекші емес партиясы болуы күмәнді болды. 1987 жылғы сайлауда Бьелке Петерсеннің Боб Хоукті жеңе алатынына қатысты сенім "Австралия саясатындағы ең ірі қателіктердің бірі" деп бағаланды. Иронияға орай, Бьелке Петерсен премьер-министр лауазымына сәтсіз үміткерлігін бастамас бұрын, Боб Хоук пен Еңбек партиясы үкіметті жоғалтуға жақын болды, себебі танымал емес "Австралия картасын" енгізуге жасалған сәтсіз әрекет, федералды қазынашы Пол Китингтің ұсынған тұтыну салығына қолдау табу үшін өткізілген сәтсіз "салық саммиті" және сауда шарттарының нашарлауы оларды әлсіздетті.

PM үшін Joh

Бьелке Петерсен 1987 жылдың 1 қаңтарында премьер-министрлікке үміткер болу ниетін ашық білдірді, бұл бұқаралық ақпарат құралдарында қызу белсенділікке әкелді. Бьелке Петерсеннің Квинсленд штатындағы федералдық мандатқа таласатыны болжамдалды, мүмкіндіктер ретінде Wide Bay және Fairfax округтері қарастырылды. Науқан барысында еңбекшілер партиясының 13 шешімді округі мен либералдық партияның 8 шешімді округі Бьелке Петерсен мен Ұлттық партия үшін қол жетімді мақсаттар деп белгіленді. Бұл туралы кеңінен жарияланғанына қарамастан, науқан бастапқыда сынға ұшырады. Федералдық либералдық партияның басшысы Джон Ховард Бьелке Петерсеннің "ынтымаққа толы, бірақ шындықтан алыс" екенін айтты. Мельбурн қаласындағы "Арена" журналы Бьелке Петерсенді "институционалдық қолдауы жоқ популистік көшбасшы" деп сипаттап, оның еңбекшілер, ұлттық және либералдық федералдық партияларынан жеңілетініне сенім білдірді. Премьер-министр Хоук консерваторлар арасындағы ішкі тартысқа "қуанышпен" қарап, Бьелке Петерсеннің үміткерлігін құптады. Бьелке Петерсеннің федералдық билікке үміткер болуының ерекше ирониясы, оның үндеуі әрқашан Квинслендтің мүддесін қорғауға, федералдық саяси жүйеге қарсы тұруға негізделгендігінде жатты. Оның Квинслендті қолдауы және Одаққа қарсы "Канберраға шабуылдары" Квинсленд премьері ретіндегі қызметінің ең тұрақты ерекшелігі болды. Барлық қиындықтарға қарамастан, Бьелке Петерсен премьер-министр болу мүмкіндігі туралы ашық айтты, Австралия саясатында "менің саяси тәжірибем, Австралия үшін жоспарларым және оларды іске асыруға деген қатыгездігім" одан артық ешкімде жоқ екенін мәлімдеді. Сиракуза Квинсленд Ұлттық партиясының көрнекті министрі Расс Хинземен болған әңгімесін еске алды, онда Хинзе Эндрю Пикоктың Джон Ховардтың Либералдық партия басшылығын тұрақсыздандыру мақсатымен "Жоһнға премьер-министрлікке" науқанын құпия қолдағанын айтты. Сиракузаның сөзіне сүйенсек, Бьелке Петерсен Пикоктың өзінің орынбасары болуымен премьер-министрлікке келуге ниеттенген, бірақ бұл жоспардың егжей-тегжейлі аспектілері мен практикалық мәселелері ешқашан талқыланбаған. Брисбендегі "Courier Mail" газеті науқанды қолдап, Бьелке Петерсеннің жеңіске жетуі мүмкін екенін айтты, бірақ мұндай жеңіс Квинсленд штатының жиырма төрт мандатының кем дегенде жиырмасын ұтып алу қабілетіне байланысты екенін мойындады. Бьелке Петерсен 1987 жылдың 31 қаңтарында Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Вагга-Вагга қаласында митинг өткізіп, Коалицияның алдағы сайлауда үкімет құра алмайтынын ескертті және өзін Джон Ховард пен Либералдық партияға "халықтық балама" ретінде таныстырды. 1987 жылдың 6-8 ақпаны аралығында жасалған Newspoll сауалнамасы бойынша сайлаушылардың 60%-ы Бьелке Петерсен-Пикок тіркемесінің алдағы федералдық сайлауда жеңіске жетуіне ең лайықты деп санайды, ал Говард пен Синклерді қолдағандардың үлесі тек 22% құрады.

Коалициядан бөлініп шығу

1987 жылдың ақпан айының соңында Квинсленд Ұлттық партиясы өздерінің он екі федералды парламент мүшесін Коалициядан шығаруға шешім қабылдады және либералдық және ұлттық партиялар арасындағы "салық салу және басқа да философиялық және саяси көзқарастардағы негізгі айырмашылықтар" себептерін келтіре отырып, федералды Ұлттық партияның басшысы Ян Синклердің де бас тартуын талап етті. Квинсленд Ұлттық партиясының ішінде партия президенті сэр Роберт Спаркс Бжельке Петерсенді қолдауды міндеттеді, бұл Квинсленд қатарындағы қарсылықты қиын етірді. Дегенмен, тіпті Бьелке Петерсеннің ең жақын серіктерінің арасында да шиеленіс сақталды. Спаркс науқанды жүргізуге келіскенімен, кейін "Джо премьер-министр үшін" деп аталған бұл лауазымды тек өте тартымсыз сезіне отырып қабылдады және Бьелке Петерсенді федералдық кеңсеге үміткер болудан қайтармаққа тырысты. Бьелке Петерсеннің премьер-министрлікке үміткерлігін ресми мақұлдаған хабарлама 1987 жылдың ақпан айында Квинсленд Ұлттық партиясының Орталық кеңесінде қабылданды. Онда мынадай жазылған: "Австралияның Ұлттық партиясы (Квинсленд) сэр Джон Бьелке Петерсеннің Премьер-министрлікке қол жеткізуіне толық қолдайды, осылайша ол тиісті саясатпен жабдықталған және осы саясатты іске асыруға ниетті социалистік федералдық үкімет құра алады." Квинслендтегі табысына қарамастан, Бьелке Петерсен және оның жаңадан тәуелсіз болған Ұлттық партия фракциясы 2 наурыздағы Солтүстік территориядағы сайлауда сүрініп, Ұлттық партия Бьелке Петерсеннің ықпалына және Кантри Либералдардың территорияны билеуін жалғастыруына қарамастан, көп жетістікке жете алмады. Квинсленд Ұлттық партиясының көрсеткен дұрыс еместігі Коалицияның көптеген жетекші мүшелерінің наразылығын тудырды. Иан Синклер Бьелке Петерсеннің науқанына қосылудан бас тартып, федералдық Коалицияны сақтауға тырысты. 29 сәуірде Хоук Коалицияның біртұтастығының жоғалуынан пайдаланып тұрғанда, Джон Ховард "нағыз бұзушылар – Бьелке Петерсен мен Спаркс, сондай-ақ Ұлттық партияның (Квинсленд филиалы) Коалициямен бірге құлдырау жолына түскен бір жақты әрекеттері" деп айыптап сынады. Говард "Джо премьер-министр үшін" науқанын ашық сынағанымен, ол Бьелке Петерсенді ынталандыру үшін бірде Квинслендке ұшып, келісімге келуге тырысқан деген қаңқулар тарады. Коалиция мамыр айының басында жарылды, Синклер Ұлттық партия мүшелерінің адалдығын қамтамасыз ете алмай, әлсіз көрінді. Осы кезде Боб Спаркс Бьелке Петерсенге деген адалдығынан бас тартып, науқаннан шықты. Оның қолдаушыларының саны азайып бара жатқандықтан, Бьелке Петерсеннің федералдық Коалицияға қарсы тиімді күресу мүмкіндігі күмәнді бола бастады.

Медиа

Руперт Мердокқа тиесілі газеттер, әсіресе The Australian, «Joh for Canberra» және «Joh for PM» науқандарына ынталы қолдау көрсетті. The Australian газеті Бжелке Петерсенді жақтаушы редактор Ли Холлингс басшылығында болды және 1987 жылдың қаңтар айының басында Бжелке Петерсеннің науқанына «қажетті серпіліс» беріп, оны белсенді түрде қолдады. Мердоктың ұстанымы және Брисбендегі Courier Mail газетінің жағымды жарияланымдары науқанға көптеген оң медиа жарияланымдарын әкелді. Кейбір сарапшылар The Australian газеті 1987 жылғы федералды сайлауда консерваторлардың жеңіліске ұшырауына үлкен үлес қосты деп санайды. Либерал саясаткер Иан Макфи The Australian газетінде «Joh for Canberra» және «Joh for PM» науқандарын насихаттау – «бірліксіздіктің отын тұтандыруға» газеттің «арнайы тырысқандығы» екенін, бұл Хоук үкіметінің соңындағы жеңісіне ықпал еткенін мәлімдеді. Бьелке Петерсеннің медиалық бейнесіне қарсы жергілікті наразылық білдірді. Квинсленд университетінің Semper Floreat және тәуелсіз журнал The Cane Toad Times Квинсленд штатының Джон Бжелке Петерсеннің науқанына қарсы шыққан адал дауыстарын жеткізді. The Cane Toad Times бұл науқанды 1987 жылдың соңында Бжелке Петерсенді құлатып жіберген Фицджеральд тергеуіне сілтеме жасай отырып қарастырды, «Канберра үшін Джо» науқаны сияқты мәселелер, сондай-ақ Бжелке Петерсен үкіметінің 1971 жылғы Спрингбокс регби турына жасаған агрессивті қолдауы және 1984 жылғы еңбек даулары «Квинслендтегі Ұлттық партия үкіметінің жалғыз нақты мәселесін – сыбайлас жемқорлықты жасыруға» көмектескенін айтты. Semper Floreat «Joh for Canberra» науқанының тұрақты сыншысы болды. «Кингройдан хаттар» атты тұрақты бағанында басылым Бжелке Петерсенді және оның федералды кеңсеге сайлануға жасаған әрекеттерін үнемі қысымға алды. Semper Floreat және The Cane Toad Times екеуінің де ортақ пікірі – Бьелке Петерсенді репрессивті және авторитарлық тұлға ретінде қарастыру, ол федералды сахнада жаман басқару дәстүрін қайта жаңартуға тырысады. The Cane Toad Times Квинслендті сатиралық түрде «жаңа рейх» деп атады, ал Semper «Квинслендтің көптеген журналистері Джон Бжелке Петерсеннің осы штатқа билік етуінен туындаған әрекетсіздік сезіміне тап болды» деді. Брисбендегі БАҚ штаттың қалған бөлігіне қарағанда көбірек әртүрлілікке ие болды. Брисбен сонымен қатар Бьелке Петерсеннің Квинслендте ең аз қолдау алған аймағы болды. Квинслендтің оңтүстік-шығысындағы космополиттік аймақтан тыс жерде ол және Ұлттық партия «әртүрлі және бәсекелестік бұқаралық ақпарат құралдарының аздығынан пайдаланды», бұл олардың сайлаудағы табысын қамтамасыз етуге көмектесті. 1987 жылдың 27 мамырында премьер-министр Боб Хоук екі мәжілісті сайлауды шақырғанда, Бжелке Петерсен АҚШ-та Диснейлендке сапар шегіп, тіпті федералды мандатқа үміткер болған жоқ еді. Оның үйдегі жақтастары Бжелке Петерсенді қолдайтын партияға кандидаттарды іздеуге асықты, бірақ олар көп сәттілікке жете алмады. Дегенмен, Бьелке Петерсеннің билікке талпынуының салдары бүкіл елде сезілді. Ұлттық партияның бөлінуімен, әртүрлі науқандар бір уақытта жүргізілді, соның ішінде «Джон науқаны, Синклер науқаны [және] тәуелсіз Джон науқандары», бұл сайлаушылар арасында шатастыру тудырды. Алайда Бьелке Петерсен өкінген жоқ. Сайлаудағы жеңілістен кейін жазылған сұхбатта Бьелке Петерсен нәтижеге ешқандай кінәлі емес екенін, ал оның кешірім сұрауы керек жалғыз нәрсе – бұл жарыстан бас тарту екенін мәлімдеді. Кейін ол «егер Спаркс оны бұзбаса, онда бәрі жақсы болар еді» деп, Роберт Спаркстің науқанға деген көзқарасына кінәлауға тырысты. Бьелке Петерсен өзінің ішкі сауалнамасы бойынша, егер ол жарыста қалып қойса, өте бәсекеге қабілетті болар еді деп мәлімдеді.

Бжельке-Петерсеннің құлдырауы

"Жон Канберра үшін" науқаны Бьелке Петерсен мен Квинсленд Ұлттық партиясының соңғы табысы болды. Бұл науқан көптеген адамдарды, тіпті Квинсленд Ұлттық партиясының өкілдерін де алаңдатты, Бьелке Петерсеннің әрекеттерін "көптеген жоғары лауазымды тұлғалар партиясынан тыс, өзін партиясынан артық санайтын адам ретінде қабылдады". Квинслендтегі сыбайлас жемқорлыққа қатысты Фицджеральд комиссиясы 1987 жылдың 26 мамырында басталды және тез арада Ұлттық партияның бірнеше жоғары лауазымды мүшелерін қамтыды. Айыптаулар Ұлттық партияның қатарымен жоғарылап, көп ұзамай жүйелі сыбайлас жемқорлыққа айыпталған және кейіннен жалған куәлік беруден құтылған Бьелке Петерсенге жетті. Үш күннен кейін жарияланған Morgan Gallup сауалнамасы Бьелке Петерсеннің қолдау деңгейін рекордтық деңгейде – 22%-ға дейін төмендетті. Бір жылдың ішінде ол өзінің саяси жетістіктерінің шыңынан құлдырап кетті – Квинсленд саясатындағы ұзақ жылдарлық үстемдігін ескерсек, бұл өте тез болды. Квинсленд Ұлттық партиясы Бьелке Петерсен үкіметіндегі сыбайлас жемқорлықтың ашылуынан кейін ешқашан қалпына келмеді және 1989 жылғы штаттық сайлауда Еңбек партиясына (ALP) ойсырап жеңілді, бұл Квинсленд тарихындағы сол кезге дейінгі биліктегі үкімет үшін ең ауыр жеңіліс болды.

Сэр Джоның үндеуі

Көптеген сарапшылар Бьелке Петерсен және "Joh for Canberra" науқаны туралы өткір сынмен жазды. Тарихшы Реймонд Эванс бұл науқанды "Наполеонның Мәскеуге жасаған сәтсіз жорығына ұқсас" деп бағаласа, ал Рае Уэр Бьелке Петерсенді Мао Цзэдунмен салыстырды. Бьелке Петерсеннің федералдық билікке үміткер болуына ықпал еткен ұлылық сезімі мен өзінен гөрі артық көру және Бьелке Петерсеннің тұлғасы науқанды қалыптастыруда атқарған рөлі кеңінен талқыланды. Уэр "Joh for Canberra" науқанын "өмір бойы өлмеске айналу жобасының" мысалы ретінде келтірді, онда өз өсіріп алған, нарциссистік саясаткерлер өлімге қарсы тұрып, өздеріне ең соңғы ескерткіштер орнатады. Науқан кезінде Бьелке Петерсен 75 жаста болды және қоғамдық қызметтен кеткенге дейін Австралия саясатында мәңгілік із қалдыруға ниеттенді. Журналист Пол Келли келіседі, ол Бьелке Петерсеннің науқанында мақтандылықтың маңызды рөл атқарғанын айтады. Ол Бьелке Петерсеннің "егер [Ұлттық партия] Либералдық партиядан көп мандат алмаса да, мен премьер-министр боламын" деген сөзін келтіреді, бұл Бьелке Петерсеннің өзінен гөрі артық көруін және саяси шындықтан бейхабар екенін көрсетеді. Бьелке Петерсеннің Квинслендте кең танымалдылығын федералдық саясат атмосферасына көшіруге болмады. Көптеген тарихшылар Бьелке Петерсенді және оның мұрасын сынағанмен, оның туған штатындағы ықпалын да мойындады. Оның танымалдылығы Квинслендтің ерекшелігіне сенімде негізделген. Премьер ретінде ол "қадірлі, адал квинслендтіктер" бейнесін қалыптастырды және шағын бизнес пен ауылдық жерлердегі тез әлеуметтік өзгерістерге қатысты алаңдаушылықтарды пайдаланды. Квинслендте Бьелке Петерсен діни консерваторлар, ауылдық сайлаушылар және бизнес мүдделерінен тұратын, қолдауға сенім арта алатын коалиция құрды. Алайда, "Joh for Canberra" науқаны кезінде ол өзінің үндеуінің бүкіл елге таралмағанын және Квинсленд саясатының принциптері бүкіл елге қолданылмағанын түсінді.