Гипермәтіндік әдебиет және оқырманның ролі

Кіріспе

Гипертексттік көркем әдебиет – электрондық әдебиеттің бір жанры, ол әдебиеттегі сызықтық емес құрылым мен оқырманның қатысуын жаңаша көрсететін гипертексттік сілтемелерді пайдалану арқылы ерекшеленеді. Оқырман көбінесе мәтіннің бір бөлігінен екіншісіне өту үшін сілтемелерді таңдайды, осылайша мүмкін болатын оқиғалардың кең ауқымынан әңгіме құрастырады. Оның рухын интерактивті көркем әдебиетте де көруге болады. Бұл термин сызықтық емес және интерактивті повествотетика ішкі сілтемелер арқылы жүзеге асырылатын дәстүрлі басылымдарды сипаттау үшін де қолданылады. Джеймс Джойстің «Улисс» (1922), Энрике Жардиел Понселаның «Құдайдың саяхаты» (1932), Хорхе Луис Борхестің «Тарқау жолдар бағы» (1941), Владимир Набоковтың «Сары от» (1962), Хулио Кортазардың «Райуэла» (1963; «Hopscotch» деп аударылған) және Итало Кальвиноның «Кесілген тағдарлар сарайы» (1973) – «гипертекст» сөзі пайда болғанға дейінгі ерте мысалдар. Ал жасөсперімдер әдебиетіндегі «Өзіңнің бағыңды өзің таңда» сериясы немесе Джейсон Шиганың «Осы аралықта» графикалық романы, оқырмандарға 3856 мүмкін сызықтық әңгімелердің ішінде таңдау жасауға мүмкіндік береді, – бұл мәдениетте кең таралған мысал. 1969 жылы IBM және Браун университетінің профессоры Тед Нельсон Набоковтың баспасынан «Pale Fire» романын ерте гипертекст жүйесінің және гипертекстің мүмкіндіктерінің демонстрациясы ретінде пайдалануға рұқсат алды. Бірақ демонстрацияның бұл әдісі техникалық тұрғыдан дамыған нұсқаға қарағанда тиімсіз деп танылды.

Анықтамалар

Гипертекст әдебиетінің анықтамасы бойынша әзірге бір пікірге келген жоқ. Кибертекст термині гипертекстпен жиі алмастырылып қолданылады. Гипертексттік көркем әдебиетте оқырман оқиғаның қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Әрбір қолданушы жасаған таңдауына сәйкес әртүрлі нәтиже алады. Кибертекстерді әдебиеттің сызықтық түрінен, мысалы, романнан ойынға өтумен салыстыруға болады. Романда оқырманның таңдау мүмкіндігі болмайды, сюжет пен кейіпкерлерді автор анықтайды; «пайдаланушы» емес, тек «оқырман» ғана болады. Бұл маңызды, себебі романды оқып шығушы белсенді қатысушы емес. Ойында адам шешімдер қабылдайды, қандай әрекеттер жасау керектігін, қандай соққы беруді немесе қашан секіруді шешеді. Эспен Арсет үшін кибертекст – жеке жанр емес; дәстүрлерді, әдеби жанрларды және эстетикалық құндылықты жіктеу үшін мәтіндерді нақтырақ деңгейде қарастыру қажет. Арсетке сәйкес, гипертексттік фантастика – ергодикалық әдебиеттің бір түрі:

Ергодикалық әдебиетте оқырманға мәтінді оқу үшін айтарлықтай күш жұмсау қажет. Егер ергодикалық әдебиет түсінік ретінде мағыналы болса, онда мәтінді оқуға жұмсалатын күш-жігердің ұсақ-түйек болған, оқырманға (мысалы) көз қозғалысы мен беттерді кездейсоқ немесе белгілі бір уақыт аралығымен аударудан басқа қосымша жауапкершілік жүктелмейтін ергодикалық емес әдебиет те болуы керек. Арсетке сәйкес, тереңдеп оқу процесі, керісінше, «ұсақ-түйек» күш-жігерді қажет етеді, яғни тек мәтіннің жолдарымен көзді жылжыту және беттерді аудару; мәтін оқырманға қарсылық көрсетпейді.

Тарих

Бірінші гипертексттік туындылар Storyspace және HyperCard сияқты бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалана отырып, World Wide Web дамуына дейін жарияланды. Бұл саладағы белгілі пионерлер – Джуди Маллой және Майкл Джойс. Интернетте жарияланған алғашқы гипертексттік туындылардың қатарында Олия Лиалинаның «Соғыстан оралған досым» (1996) туындысы бар, ол оқырманның веб-браузерінде кеңістікте ашылатын суреттер, сөздер және веб-терезелерді пайдаланды. Сондай-ақ Адриен Эйзеннің «Алты секс көрінісі» (1996) гипертексттік повесті де атауға болады, онда оқырмандар әр экранның төменгі жағындағы сілтемелерді таңдау арқылы лексиялар арасында көшті. Бірінші романдық гипертексттік туынды немесе гипертексттік роман – Роберт Арелланоның «Sunshine 69» (1996 жылғы 21 маусымда жарияланған) туындысы. Онда навигациялық карталар, эпизодтардың мерзімдік кестесі және оқырмандарға тоғыз түрлі көзқараспен танысуға мүмкіндік беретін кейіпкердің «портфелі» бар. Гипертексттік көркем әдебиеттің басқа веб-мысалдарына Стюарт Моултроптың «Hegirascope» (1995, 1997), «The Unknown» (1998 жылы trAce/Alt X сыйлығын жеңіп алған), «The Company Therapist» (1996–1999) (Net Magazine-тің «Жылдың ойын-сауық сайты» сыйлығын жеңіп алған) және Кейтлин Фишердің «These Waves of Girls» (2001) (2001 жылы көркем әдебиет саласындағы ELO сыйлығын жеңіп алған) кіреді. Жақындағы туындылардың ішінде Стивен Марштің «Люси Хардиннің жоғалған мерзімі» (2010) және Пол Ла Фардждың «Жарқыраған ұшақтар» (2011) туындыларын атауға болады. 1990 жылдары әйелдер мен феминист суретшілер гипертексті пайдаланып, ондаған туындылар жасады, көбінесе оларды CD-ROM форматында жариялады. Линда Дementтің «Cyberflesh Girlmonster» (1995) гипертексттік CD-ROM туындысы әйелдер дене мүшелерінің суреттерін қамтиды және оларды жаңа формалар жасау үшін қайта құрастырады. Жоғарыда аталған доктор Кейтлин Фишердің «These Waves of Girls» (2000) гипертексттік повесті басты кейіпкердің өзінің квирлық идентитігін есте сақтау арқылы зерттейтін үш уақыт кезеңінде өрбуімен байланысты. Бұл оқиға балалық шақ, жасөспірімдік және ересек өмірдің өзара байланысты естеліктерінің күнделігі ретінде жазылған. Ол байланысты мәтін, жылжымайтын және жылжымалы бейнелер, өңдеуге болатын бейнелер, анимациялар және дыбыс фрагменттері бар түйіндердің мультимодальды жиынтығынан тұрады. Ол Электрондық әдебиет ұйымының сыйлығын жеңіп алды. Халықаралық бағыттағы, бірақ АҚШ-та орналасқан Электрондық әдебиет ұйымы (ELO) 1999 жылы электрондық әдебиеттің жасалуын және оны тамашалауды ілгерілету мақсатымен құрылды. Электрондық әдебиетті ілгерілетуге арналған басқа ұйымдар: 1995 жылы құрылған британдық trAce Online Writing Community, ол Ұлыбританияда электрондық әдебиетті дамытты, Dichtung Digital – ағылшын және неміс тілдерінде электрондық әдебиетті сынға салатын журнал және ELINOR – солтүстік елдердегі электрондық әдебиет желісі, ол солтүстік электрондық әдебиетінің каталогын ұсынады. Электрондық әдебиеттер каталогында ағылшын және басқа тілдердегі көптеген электрондық әдебиеттердің тізімі бар.

The first hypertext fictions were published prior to the development of the World Wide Web, using software such as Storyspace and HyperCard. Noted pioneers in the field are Judy Malloy and Michael Joyce. Early hypertext fictions published on the web include Olia Lialina's My Boyfriend Came Back from the War (1996), which used images, words and web frames to unfold spatially in the reader's web browser, and Adrienne Eisen's hypertext novella Six Sex Scenes (1996), where readers moved between lexia by selecting links at the bottom of each screen. The first novel length hypertext fiction, or hypertext novel, was Robert Arellano's Sunshine 69, published on June 21, 1996, with navigable maps of settings, a nonlinear calendar of scenes, and a character "suitcase" enabling readers to try on nine different points of view. Some other web examples of hypertext fiction include Stuart Moulthrop's Hegirascope (1995, 1997), The Unknown (which won the trAce/Alt X award in 1998), The Company Therapist (1996–1999) (which won Net Magazine's "Entertainment Site of the Year"), and Caitlin Fisher's These Waves of Girls (2001) (which won the ELO award for fiction in 2001). More recent works include Stephen Marche's Lucy Hardin's Missing Period (2010) and Paul La Farge’s Luminous Airplanes (2011). In the 1990s, women and feminist artists took advantage of hypertext and produced dozens of works, often publishing on CD ROM. Linda Dement’s Cyberflesh Girlmonster (1995) is a hypertext CD ROM that incorporates images of women’s body parts and remixes them to create new shapes. Dr. Caitlin Fisher’s hypertext novella These Waves of Girls (2000), mentioned above, is set in three time periods of the protagonist exploring her queer identity through memory. The story is written as a reflection diary of the interconnected memories of childhood, adolescence, and adulthood. It consists of an associated multi modal collection of nodes including linked text, still and moving images, manipulable images, animations, and sound clips. It won the Electronic Literature Organization award. The internationally oriented, but US based, Electronic Literature Organization (ELO) was founded in 1999 to promote the creation and enjoyment of electronic literature. Other organisations for the promotion of electronic literature include trAce Online Writing Community, a British organisation, started in 1995, that has fostered electronic literature in the UK, Dichtung Digital, a journal of criticism of electronic literature in English and German, and ELINOR, a network for electronic literature in the Nordic countries, which provides a directory of Nordic electronic literature. The Electronic Literature Directory lists many works of electronic literature in English and other languages.

Сипаттамалары

Гипертексттік көркем әдебиет – бұл ойдан шығарылған оқиғаны құрайтын мәтіннің желілік түйіндері. Әрбір түйінде оқырманның әрі қарай қайда өтетінін көрсететін бірнеше таңдау опциясы болады. Дәстүрлі көркем әдебиеттен айырмашылығы, оқырман өз таңдауына қарай, оқиғаны басынан соңына дейін оқумен шектелмейді. Осы тұрғыдан алғанда, ол энциклопедияға ұқсас: оқырман түйінді оқып, содан кейін оны жалғастыру үшін сілтемені таңдайды. Бұл қағаз бетінде оңай жасалғанмен, экранда қарағанда мүлдем басқаша тәжірибе болады. Оқырманды болжамсыз айналымдарға тастау мүмкін, себебі барлық сілтемелер олардың тақырыбы арқылы түсіндірілмейді. Көркем шығарма мәтін, цитаталар және суреттерден құралуы мүмкін. Гипертексттік көркем әдебиеттің әртүрлі формалары бар. Бұл формалар – осьтік, ағаш тәрізді және желілік. Осьтік гипертексттік көркем әдебиетте орталық сюжеттік желісі болады, оның сілтемелері бұтақталып, орталық сюжеттік желісіне қайта оралады. Ағаш тәрізді көркем әдебиет өзара байланыссыз сюжеттік желілерге бұтақталады, ал желілік көркем әдебиеттің бірнеше басталу нүктелері болады және олар әрқашан нақты аяқталуға ие болмайды. Гипертексттік көркем әдебиеттің бір туындысында осы үш форманың қосылысы болуы мүмкін.

Сын

2013 жылы онлайн-журнал және гипертексттік көркем әдебиеттің алғашқы баспагерлерінің бірі – FEED журналының негізін қалаушы Стивен Джонсон, Wired журналында гипертексттік көркем әдебиеттің неге кең таралмағаны туралы мақала жазды. Ол сызықты емес әңгімелерді жазудың қиын екенін, себебі әр бөлімінде кейіпкерлер мен түсініктерді енгізу қажет екенін мәлімдеді.

Мұра

Твин фикциясы көбінесе гипертекст фикциясының тікелей туындысы деп есептеледі.