Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі одақтас елдердің криптоанализ жобасы. Magic – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі одақтас елдердің криптоанализ жобасы. Оған АҚШ Армиясының Сигналдық барлау қызметі (SIS) және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің байланыс бойынша арнайы бөлімі қатысты.

Кодты бұза білу

Magic АҚШ үкіметінің криптологиялық қабілеттерін біріктіру мақсатымен құрылды және зерттеу бюросы деп аталды. Әскери және теңіз күштері барлау қызметкерлері (кейіннен азаматтық сарапшылар мен техниктер) барлығы бір орында жиналды. Олар түрлі кодтар мен шифрлармен жұмыс істесе де, ең маңызды табыстары RED, BLUE және PURPLE кодтарын бұзумен байланысты болды.

Қызыл

1923 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің офицері Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон императорлық әскери-теңіз күштері қолданған құпия операциялық код кітабының ұрланған көшірмесін алды. Код кітабының фотосуреттері зерттеу бөлімінің криптоанализшілеріне жіберілді, ал өңделген код жоғары құпиялы екенін көрсету үшін қызыл түсті папкаларда сақталды. Бұл код "ҚЫЗЫЛ" деп аталды.

КҮК

1930 жылы жапон үкіметі «Көк» кодировкалық атымен күрделі кодты жасады, бірақ «Қызыл» төмен деңгейдегі байланыс үшін қолданыла берді. Ол 1932 жылға дейін Ғылыми-зерттеу бөлімі тарапынан бұзылды. АҚШ әскери барлауының байланыс станциялары флотқа берілетін бұйрықтарды, кемелер арасындағы және құрлықтағы байланыстарды тыңдап бақылауға кірісті.

ҚЫЛМЫР

1939 жылдың күзінде Жапонияның одақтасы Германия соғыс жариялағаннан кейін, Германия үкіметі олардың байланыс және криптографиялық қабілеттерін жақсарту үшін техникалық көмек көрсетуге кірісті. Оның бір бөлігі – Германиямен жоғары деңгейдегі байланысты қамтамасыз ету үшін өзгертілген «Энигма» машиналарын жіберу болды. Жаңа код «PURPLE» (қызыл және көк түстерді араластырудан алынған түс) деп аталды және ол түсініксіз болды. «PURPLE», «Энигма» сияқты, бірдей код жолымен байланысты бастады, бірақ кейін түсінілмейтін шатасуға айналды. Кодты бұзушылар «PURPLE» хабарларын қолмен бұзуға тырысты, бірақ оларға мүмкін болмады. Содан кейін кодты бұзушылар бұл кодтың «RED» және «BLUE» сияқты қолмен қосылатын немесе алмастырылатын код емес, Германияның «Энигма» шифрына ұқсас машинамен жасалған код екенін түсінді. Шифрленген мәтінді түсіндіру баяу болды және көп бөлігін бұзу қиын болды. Мәтін шифрленгеннен және аударылғаннан кейін, мазмұны көбінесе ескірген болатын. 1939 жылы Уильям Фридман мен Фрэнк Роулет басқарыған техникалық топ жасаған кері инженериялық машина жапон «Энигма» машиналарының бірқатар параметрлерін қайталай отырып, «PURPLE» кодын жартылай шифрдан ашты. Бұл шифрленген мәтінді түсіндіруді жеделдетті, ал 1942 жылы штатқа қосымша аудармашылардың қосылуы ұсталған хабарларды оңай және жылдам шифрден шығаруға мүмкіндік берді.

КҮЛІК трафик

Жапон сыртқы істер министрлігі дипломатиялық хабарламаларды шифрлау үшін шифрлау машинасы қолданды. АҚШ криптографтары бұл машинаны "PURPLE" деп атады. Машинаға хабар теріліп, шифрланып, сол сияқты бір машинаға жіберілетін. Қабылдаушы машина дұрыс параметрлерге немесе кілттерге орнатылған жағдайда ғана хабарды шеше алатын. Америкалық криптографтар осы хабарларды шифрлай алатын машина жасады. PURPLE машинасының өзі алғаш рет 1940 жылы Жапонияда қолданылды. АҚШ және Ұлыбритания криптографтары Перл-Харборға шабуыл жасалмас бұрын PURPLE хабарларын бұзған болатын. Дегенмен, PURPLE машиналарын тек Сыртқы істер министрлігі өзінің елшіліктеріне дипломатиялық хабарламалар жіберу үшін қолданды. Жапон Әскери-теңіз күштері JN 25 деп аталатын мүлдем басқа крипто жүйесін қолданды. АҚШ сарапшылары PURPLE хабарларында жапондықтардың Перл-Харборға шабуыл жасауы туралы ешқандай ақпарат таппады. Олар да айта алмады, себебі жапондықтар Сыртқы істер министрлігінің хабарларында өздерінің жоспарын талқыламауға өте сақты болды. Жапон сыртқы істер министрлігіне жоспарланған шабуыл туралы егжей-тегжейлі ақпарат берілмеген, өйткені әскерилер, әсіресе ұлтшыл мүшелері, бұл агенттікті жеткіліксіз "сенімді" деп санады. АҚШ-тың жапондық дипломатиялық хабарламаларға (тіпті ең құпияларына) қол жеткізуі, егер басқаша болса, күткендей пайдалы болмады, өйткені соғысқа дейінгі Жапониядағы саясатты көбінесе Сыртқы істер министрлігі емес, Императорлық жол фракциясы сияқты әскери топтар бақылаған. Сыртқы істер министрлігі өз елшіліктері мен консулдықтарынан көптеген ақпаратты әдейі жасырды, сондықтан PURPLE хабарларын оқу мүмкіндігі жапондық тактикалық немесе стратегиялық әскери ниеттеріне қатысты толық болған жоқ. АҚШ криптографтары (Station HYPO қараңыз) 1941 жылдың 7 желтоқсанында сағат 13:00-де Вашингтон уақыты бойынша АҚШ-пен жүргізіліп жатқан келіссөздерді тоқтату туралы 14 бөлімнен тұратын жапондық дипломатиялық хабарламаны шифрлап, аударған. Елшілікте шифрлау және басу қиындықтары болғандықтан, жазба АҚШ Мемлекеттік хатшысы Корделл Халлға кешігіп жеткізілді. Екі жапон дипломаты хатты тапсырғанда, Халл Перл-Харборға шабуыл жасалғанын білгенімен, оны алғаш рет оқып жатқандай көрсетуге мәжбүр болды. Соғыс бойында одақтастар неміс және жапондық шифрларын оқыды. Германиядағы Жапония елшісі, генерал Хироси Осима, Токиоға Германияның құнды әскери ақпаратын жиі жіберіп тұрды. Бұл ақпаратты Рузвельт, Черчилль және Эйзенхауэр үнемі тыңдап, оқып отырды. Лоуманның сөзіне сүйенсек, "жапондықтар PURPLE жүйесін толығымен бұзу мүмкін емес деп есептеді. Көптегендері [шифрдың] аналитикалық әдістермен бұзылғанына сенбеді және сол сеніммен қабірлеріне кетті. Олар жүйеге кім-де бірдің сатқандығына сенді."

Перл-Харбордан бұрын таратылуы

Дегенмен, дипломатиялық ақпарат АҚШ үшін оның түрі мен мазмұнына байланысты шектеулі мәнге ие болды. "Magic" ақпараты оған мұқтаж саясаткерлердің көпшілігіне жетпеді, ал оны алғандар (кем дегенде Пёрл-Харборға дейін) әрбір хабарламаны курьер қайтарып алуға дайын тұрғанда қысқа ғана уақытқа көріп, басқа хабарламалардан бөлек қарастыратын (көшірме жасауға немесе жазбалар алуға рұқсат етілмеген). Пёрл-Харборға дейін олар әскери немесе теңіз күштерінің офицерлері "маңызды" деп санаған шифрларды ғана көретін. Дегенмен, "PURPLE" хабарларын оқу мүмкіндігі одақтастарға соғыста үлкен артықшылық берді. Мысалы, Жапонияның Германиядағы елшісі барон Хироси Осима Токиоға PURPLE машинасымен шифрланған ұзақ есептер жіберді. Олар Адольф Гитлермен жеке сұхбаттары және Солтүстік Франциядағы басқыншылық қорғанысын (соның ішінде D күні шабуылға түскен жағалауларды) тексеру туралы баяндамаларды қамтыды. Генерал Маршалл Ошиманы "Еуропадағы Гитлердің ниеттері туралы біздің негізгі ақпарат көзіміз" деп атады.

Соғыстан кейінгі пікірталастар

PURPLE жүйесіне және жалпы жапондық хабарламаларға ену, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Конгресте өткен даулы тыңдаулардың тақырыбы болды. Бұл тыңдаулар Перл-Харбордағы апатқа кімнің себепкер болғанын және кімді кінәлау керектігін анықтауға бағытталған еді. Осы тыңдаулар барысында жапондықтар PURPLE шифрлау жүйесінің бұзылғанын алғаш рет естіді. Олар соғыстан кейін де оны қолдануын жалғастырды, тіпті американдық оккупациялық үкіметі оларға осыны ұсынды. Вашингтон мен Гавайиде кімнің не және қашан білгеніне қатысты туған көптеген дүмпулер, әсіресе "біз олардың хабарламаларын дешифрлеген кезде", кейбіреулердің "Вашингтондағы біреу" Перл-Харборға шабуыл жасалғанға дейін хабардар болған деген қорытындыға келуіне әкелді. Перл-Харбор шабуылға дайындалмағандықтан, "Гавайиді шабуыл туралы ескертпеу қасақана болған, себебі бұл жай ғана қадағалау болуы мүмкін емес" делінді. Дегенмен, PURPLE – әскери емес, дипломатиялық код болған. Сондықтан PURPLE арқылы жапондық әскери әрекеттері туралы тек болжамдар жасауға болады.

9066 атқарушы бұйрығы

Magic-тің бір аспектісі бүгінге дейін даулы болып қала береді – 1942 жылдың 19 ақпанында АҚШ-тың 9066-шы атқару бұйрығын және 18 наурыздағы 9102-ші атқару бұйрығын қабылдауда, сондай-ақ Соғыс уақытындағы Қайта орналастыру басқармасының (WRA) құрылуына байланысты тыңдаулардың қаншалықты әсер еткендігі. Бұл көбінесе интернация мәселесімен шатастырылады, бірақ шындығында интернацияны Әділет министрлігінің Иммиграция және натурализация қызметі (INS) басқарды және ол АҚШ-пен соғыста болған елдердің барлық азаматтарына, қай жерде болса да қатысты. АҚШ үкіметінің «жау шетелдіктерді» интернациялауы 1941 жылдың 8 желтоқсанында, Пёрл-Харборға жасалған шабуылдан кейін екі ай бұрын басталды және тек АҚШ-тың Батыс жағалауында тұратын жапондықтарды ғана емес, сонымен қатар немістер мен итальяндықтарды да қамтыды. Дэвид Лоуман өзінің «MAGIC: the Untold Story» кітабында, жапон-американдықтарды көшіру мен интернациялаудың басты себебі шпионаж бен саботажға қарсы қорғану болғанын, себебі соғыс кезінде Magic туралы айтуға болмады деп хабарлайды. Эвакуация және көшіру шешімін қорғайтындар, әсіресе блогер және тергеуші журналист Мишель Малкин, EO 9066-ға ішінара негіз ретінде Magic тыңдауларын келтіреді. Малкин 1984 жылғы ең көп Magic туралы білімі бар министрдің куәлігін сілтеме ретінде келтіреді, ол Magic-тің «олардың қарастыруларында өте маңызды фактор болғанын» мәлімдеді. Малкиннің «Интернацияны қорғау» кітабында Magic тыңдаулары жапон консулдықтарының жапон-американдықтар арасында шпиондық желі құруы, Жапонияға жіберілетін шпиондық мәліметтердің түрлері және мыңдаған жапон-американдықтардың, соның ішінде Кибей, Иссей және Нисей мүшелерінің шпионаж қаупіне ұшырауы туралы талқылауларға байланысты қосымша біріншілік дереккөздер келтірілген. 1988 жылы Конгресс пен президент Рональд Рейган АҚШ үкіметі атынан интернация үшін кешірім сұраған заңға қол қойды. Заңнамада үкімет әрекеттерінің негізі «жарқын нәсілдік дискриминация, соғыс психозы және саяси лидерліктегі кемшіліктер» болғаны айтылған. Осы шешімге әкелген тыңдаулар Magic тыңдауларын ескермеді. Төменде соғыстан бұрын және соғыс кезінде ағылшын тіліне аударылған және 1978 жылы АҚШ үкіметімен құпиясы ашылған бірнеше Magic тыңдауларының нақты мәтіні келтірілген («Пэрл-Харбордың Magic фоны», Үкіметтік баспа кеңсесі, 8 том).

Рузвельт кабинетіне кіру

Бұл ұсталған хабарлар және ФБР мен Әскери-теңіз барлау басқармасының басқа да есептері, 1941 жылдың жазындағы «Тачибана» тыңшылық ісі, 1930 жылдары Батыс жағалауындағы жапондық якузаға қарсы ФБР-дің күш-жігері («TOKOYO» және «TOYO CLUB» ұйымдары) Рузвельт кабинетінің жоғары деңгейдегі жетекшілеріне ғана белгілі болды. Тіпті ФБР директоры Дж. Эдгар Гувер де «Magic» барлау ақпаратының бар екендігінен хабарсыз болды.

Басқа жапон шифрлары

ПУРПУРЛЬ – жапондық жоспарлау және саясатқа қызықты, бірақ тактикалық тұрғыдан шектеулі мүмкіндік берген, себебі соғысқа дейінгі жапондық саясаттың ерекшелігі (жоғарыда қараңыз). Бастапқыда, жақсы тактикалық мүмкіндік – Жапон флотының коды (шифрланған код) болды, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің криптоаналитиктері оны JN 25 деп атады. 1941 жылдың 7 желтоқсанынан кейін қолданылған нұсқаны бұзу, Корал теңізі және Мидуэй шайқастарында АҚШ теңіз күштерінің жеңіске жетуіне қажетті ақпаратты қамтамасыз етті, жапондардың оңтүстікке жасаған алғашқы шабуылын тоқтатты және жапон теңіз әуе күшінің көп бөлігін жойды. Кейіннен JN 25 кодының бұзылуы адмирал Исороку Ямамотоның Оңтүстік-Батыс Тынық мұхитындағы тексеру сапары барысында ұшатын ұшақтың кестесі мен маршрутын анықтады, бұл USAAF ұшқыштарына Перл-Харборға шабуылды жоспарлаған офицерге шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Соңынан, армия байланысының шифрларын бұзу арқылы Жапон армиясының хабарламаларына қол жеткізу, Филиппинге және одан әрі аралдарға шабуыл жоспарлауға көмектесті. Тағы бір ақпарат көзі – 1941 жылы енгізілген Жапон әскери атташе коды (Одақтас елдерде JMA деп танылды). Бұл – екі әріптік кодтық топтарға негізделген, жалпы қолданылатын сөздер мен тіркестерді білдіретін үзілістік транпозиция жүйесі. Топтар шаршы торға ретсіз үлгі бойынша жазылып, бағандық транпозицияға ұқсас, тік бойынан оқылды. Содан кейін әріптер алдын ала дайындалған алфавит кестесі арқылы қосымша шифрланды. Бұл жүйені 1942 жылы Блетчли Паркте Джон Тилтман бұзды.

PURPLE-ге басқа да бұзылулар

1992 жылы Кристофер Эндрюдің "Қылыш және қалқан: Митрохин мұрағаты және КГБ-нің құпия тарихы" кітабында 1990 жылдардың басында КГБ архивисі Ресейден жасырын шығарған Митрохин мұрағатына сүйенген, соғыс кезіндегі советтік тараптың жапондық шифрланған хабарламалар туралы білімі туралы мәліметтер келтірілген. Кітапта советтік тараптың жапондық PURPLE желісін (сондай-ақ оның алдындағы қызыл машинасының шифрын) дербес бұзғаны айтылады. Дешифрленген PURPLE хабарламаларының нәтижесінде Сталин 1941 жылдың желтоқсан айында Германияға қарсы шабуылға дайындалу үшін алыс Шығыс Азиядан Мәскеуге әскерлерді жөнелткен, себебі хабарламалар совет үкіметін жапон шабуылы болмайтынына көндірген.

Магия қаншалықты құпия болды?

Жапон криптографиясының қауіпті түрде жеткіліксіз екенін жария хабарлауды «Чикаго Трибьюн» газеті жасады. Ол 1942 жылдың 7 маусымынан бастап Мидуэй шайқасынан кейін бірқатар мақалалар жариялады. Мақалаларда жеңіске АҚШ-тың жапондық криптожүйелерді бұзуының үлкен үлес қосқаны айтылды (осы жағдайда JN 25 шифры, бірақ қандай жүйелер бұзылғаны газетте көрсетілмеді). «Трибьюн» бұл мақаланы Стэнли Джонстон өзінің (және Джейннің) білімімен жазғанын мәлімдеді. Рональд Левин Джонстонның «Барнетт» көлігінде болғанда адмирал Нимицтің жіберген сигналының макеті мен қателерін қайталайтынын атап көрсетті. Нимицке адмирал Кинг барлық кемелерге қолжетімді арна арқылы оперативтік топ командирлеріне хабар жібергені үшін сөгіс жасады. «Лексингтон» кемесінің бас офицері, командир Мортон Т. Селигман жағалауға тағайындалып, ерте зейнетке шықты. Алайда, жапондықтар немесе оларға хабарлағандар «Трибьюн» газетіндегі мақаланы немесе басқа АҚШ газеттерінде жарияланған осы мақалаға негізделген материалдарды байқаған жоқ. Олар АҚШ Конгресінде осы мәселе бойынша жасалған мәлімдемелерге де назар аударған жоқ. Осы газеттік хабарламалармен немесе Конгресс жариялаған мәлімдемелермен байланысты жапондық криптографияда ешқандай өзгеріс болған жоқ. Элвин Кернан соғыс кезінде «Энтерпрайз» және «Хорнет» авиатасымалдағыштарында авиациялық қару-жарақ шебері болып қызмет етті. Ол соғыс кезінде «Navy Cross» орденімен марапатталды. «Crossing the Line» кітабында ол «Пёрл-Харборға Мидуэй шайқасы алдында қайта келгенде, экипаж жапондық кодтың бұзылғанын және АҚШ әскери-теңіз күштерінің Мидуэйде жапондық флотқа қарсы шабуылға дайындалып жатқанын білгенін» айтады. Ол «Кодты бұзғаны құпия сақталды» деген кейінірек айтылған сөздерге қарамастан, «Кодты бұзған кемелер мен күндер туралы толық мәліметпен маған хабарланған жағдайды дәл есімде сақтаймын» деп мәлімдейді. Әскери-теңіз күштерінің командирі, кейін адмирал болған И. Дж. Галантин, 1988 жылы жарық көрген «Тынық мұхитындағы соғыс патрульдері» атты кітабында «Magic» туралы бірнеше рет айтады. Алайда, Галантин «Magic»ті «Ultra» деп атайды, ал бұл неміс кодтарын бұзуға берілген атау еді. Тынық мұхиты флотынан алынған бір хабарды алғаннан кейін, Галантин «Magic» хабарламасына байланысты жапондық кемелерді тосқауылға алу үшін қалыпты маршрутынан ауыстырылды. Ол «Мен түнгі тапсырмаларды мұқият жаздым. Мен «Ultra» туралы ештеңе жазбадым, тек осы жемісті аймақтағы нысаналарға өте сақтықпен қарау қажеттігін атап өттім» деп жазады. Галантин кітабында барлық су асты кемелерінің командирлері «Ultra» (Magic) туралы білетінін бұрын айтқан болатын. Сонымен қатар, әскери штабтың бастығы Джордж Маршалл соғыстың басында «Magic» құжаттары Ақ үйде кеңінен оқылып жатқанын және «бір кезде 500-ден астам адам жапондықтардан ұсталған хабарларды оқып отырғанын» анықтады.

Көркем әдебиет

Нил Стивенсонның "Cryptonomicon" романы Magic-тің көркемделіп суреттелген нұсқасын қамтиды, онда жапондық криптожүйе "PURPLE" емес, "Indigo" деп аталады. Джеймс Бондқа "Сен тек екі рет өмір сүресің" романындағы көркемделіп суреттелген "MAGIC 44" шифрды бұзу бағдарламасының нәтижелері, Тайгер Танакадан – жапондық барлау қызметінің басшысынан барлау туралы жеңілдіктер алу үшін келіссөздер жүргізуге жіберілген кезде, сауда құралы ретінде беріледі. У. Э. Б. Гриффиннің "Корпус" сериясы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тынық мұхиты аймағында АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Теңіз жаяу әскерлерінің барлау операцияларының көркемделіп суреттелген баяны. Романдағы көптеген маңызды кейіпкерлер, нақты да, ойдан шығарылған да, Magic-тен алынған ақпаратқа қол жеткізеді және оны пайдаланады.