Кіріспе

Грек тілінде жазылған еврей еңбегі, әдетте б.з.д. бірінші ғасырдың ортасына жатады, грек-еврей жазбалары.

Даналық кітабы немесе Сүлейменнің даналығы – грек тілінде жазылған кітап, және ең көп болжам бойынша, Мысырдың Александрия қаласында жазылған. Бұл кітап Еврей Библиясына кірмейді, бірақ "Септуагинтке" енгізілген. Әдетте б.з.д. бірінші ғасырдың ортасына немесе Калигуланың (б.з. 37-41 жж.) билеу кезеңіне жатқызылады, кітаптың басты тақырыбы – "даналық" өзі, ол екі негізгі қырынан көрінеді. Бірінші қыры – адамзатқа қатысты, даналық – әділ адамдардың білімінің кемелдігі, ол Құдайдың сыйы ретінде іс-әрекетте көрінеді. Екінші қыры – Құдаймен тікелей байланысты, даналық Құдаймен мәңгілікке дейін бірге болған. Бұл "Септуагинттегі" жеті даналық кітаптың бірі, ал қалғандары – Псалмдер, Нақыл сөздер, Көңіл көтеруші, Сүлеймен әні, Айуп және Сирах. Бұл кітап – деутероканондық кітаптардың бірі, яғни Католик шіркеуі мен Шығыс православие шіркеуінің канондарына кіреді, бірақ көптеген протестанттар оны Апокрифтердің бір бөлігі деп есептейді.

Қасиеттілік

Ориген 2-ші ғасырда "Даналық кітабы" туралы нақтылықтың болмауына сілтеме жасайды. Сардистік Мелито (болжам бойынша), 2-ші ғасырда, Августин (шамамен 397) және Папа Иннокентий I (405) Сүлейменнің даналығын Ескі Ғидаттың бір бөлігі деп есептеді. Афанасий "Даналық кітабы" және тағы үш киелі кітап "Канонға" кірмегенмен, "Әкелер тарапынан оқылуы үшін белгіленгенін" жазады. Саламислық Епифаний (шамамен 385 ж.) Сүлейменнің даналығының канондық мәртебесі даулы екенін айтады. Аквилеялық монах Руфин "Даналық кітабының" "канондық" емес, "шенеушілік" деп жіктелетінін мәлімдейді. "Даналық кітабы" Рим кеңесінде (382 ж.), Гиппо синодында (393 ж.), Карфаген кеңесінде (397 ж.) және Карфаген кеңесінде (419 ж.), Квинсексст кеңесінде (692 ж.), Флоренция кеңесінде (1442 ж.) және Трент кеңесінде (1546 ж.) канондық деп жарияланды. Дамасктық Иоанн өзінің "Ортодоксальдық сенімді түсіндіруінде" (шамамен 730 ж.) "Даналық кітабының" сандықта болмағанын айтады: "Сонымен қатар, Панарет, яғни Сүлейменнің даналығы және Исаның даналығы бар, оны Сирактың әкесі еврей тілінде жариялаған, ал кейін оның немересі, Сирактың ұлы Иса грек тіліне аударған. Олар құнды да, асыл да, бірақ есепке алынбаған және сандыққа қойылмаған."

Құрамы

Ғалымдар арасында жалпы консенсус бар (тек бірнеше қарсы пікірлермен) Сүлейменнің даналығы грек тілінде, Александрияда (Мысыр), б.з.б. I ғасырдың соңы – б.з. I ғасырының басында жазылған. Александрияда грек тіліндегі Киелі кітап аударылып, жинақталды. Бұл кітаптағы еврей қауымы туралы мәліметтер, оған арналған аудитория туралы мәтіндегі тұжырымдармен сәйкес келеді. Оның көзқарасы 4 Маккавейлер, Аристос хаты және Филонның еңбектері сияқты осы қауымға тән. Автордың Изис құдайының египеттік бейнелерін пайдаланып, тұлғаланған Даналықты құдайлық әйел тұлғасы ретінде бейнелеуі – египеттік тектің нақты белгісі. Тағы бір ерекшелік – кітаптың үшінші бөлімінде (тарау 10–19) Египетке деген айқын қызығушылық байқалады. 10-тарау Израиль тарихына шолу жасаумен басталады, бірақ Қызыл теңізден өту оқиғасынан әрі жылжи бермейді, онда мәтін египеттік нысандағы, атап айтқанда, жануарларға табыну сияқты құдайға табынушылыққа қарсы өткір пікір таласына түседі (қараңыз 12:24; 15:18–19). 19:13–17-нің артында египеттіктердің еврей иммигранттарын қабылдауына реакция жатқанын байқауға болады, бұл тек Қызыл теңізден өту кезінде ғана емес, сонымен қатар гректердің Мысырды басып алуынан (б.з.б. 331 ж.) кейін және 168 ж. Маккабейлер көтерілісінен кейін Палестинадағы дағдарыстан кейін Мысырда еврей қауымы құрылған кезде де болды (Баркли 1996: 19–47). Кітапта заманауи тарихи оқиғаларға тікелей сілтемелер жоқ, сондықтан оның мерзімін шамамен анықтауға болады. Автор LXX нұсқасының көп бөлігінен цитата келтіргендіктен, ол б.з.б. II ғасырдың ортасынан бұрын жазбағанын болжауға болады. Уинстон (1979: 20–25) кітаптың ең ерте мерзімін 30 ж. Римнің Мысырды басып алуынан кейін, Август тұсында басталған император культіне сілтеме жасау негізінде анықтауға болады деп санайды. Ол бұл тұжырымды Сүлейменнің даналығындағы грек тіліндегі отыз бес сөзді талдау арқылы растайды, олар б.з. I ғасырына дейінгі грек әдебиетінде кездеспейді. Ларшер (1983: 1:141–61) кітаптың б.з.б. 31–10 жылдары аралығында жазылғанын айтады. Жұмыстың ең соңғы мерзімін анықтау ертерек мерзімді анықтаудан қиын. Көптеген ғалымдар «Даналық» Филодан бұрын жазылғанын және Пауыл мен Еврейлерге арналған хаттың авторы сияқты Жаңа өсиет авторларының бірі қолданғанын санайды. Бұл оны б.з. I ғасырының басында жазылғанын көрсетеді. Уинстон оны Калигуланың (б.з. 37–41 ж.) билік кезінде Александриядағы еврей қауымының әсіресе ауыр дағдарысқа тап болған кезіне, кітаптың қатал анти-жұрттық тонында көрініс тапқанын дәлдейді. Ларшер бұл кейінірек мерзімге сенбейді. «Сүлейменнің даналығы» шамамен дәуірдің басы мен соңы арасындағы отыз жылдың ішінде жазылғаны ықтимал. Автордың негізгі әдеби көзі – Септуагинта, әсіресе «Даналық» әдебиеті мен Ишая кітабы, сонымен қатар ол Енох кітабы сияқты еврейлердің кейінгі еңбектерімен және грек философиялық әдебиетімен таныс болған. Кітаптың бір авторы бар ма, әлде жазушылар мектебінен шыққан ба белгісіз, Мұраторий фрагментінде «Соломонның достары оның құрметіне жазған» делінген, бірақ соңғы зерттеулер оны біртұтас еңбек ретінде қарастыруды жақтырады. Кез келген жағдайда, грек және еврей ерекшеліктерінің үйлесімі эллинистік білімділікті көрсетеді, ал «әлем билеушілеріне» арналған сөздеріне қарамастан, нақты аудитория, мүмкін, грек мәдениетінің азғыруы мен грек әлеміндегі еврейлерге қарсы жағдайға қарамастан, өздерінің еврейлігінен бас тартуға ұсынылған автордың қауымының мүшелері болған.

Тақырыптар

Кітап әділдік / әділетсіздік және өлім / өлместік сияқты қарама-қарсы жұптармен басталады: әділдікті ұстанбағандар "ақылсыз ойларға" беріліп, даналыққа жол таба алмайды; даналық – адамның туа біткен қасиеті емес, оны үйрету мүмкін емес, ол сырттан келеді және тек әділдік жолымен дайындалғандарға ғана насип етеді. Әділ адамдар өлместікпен сыйланады, ал зұлымдардың соңы қайғылы болады. Әділсіздер Құдайдың мақсатын білмей, құрылыққа ұшырайды, бірақ әділдер Құдайдың алдында оларды жазалайды. Даналық кітабының ортаңғы бөлімінде (6-9 тарауларда), Даналық 6:12-де "ол" деп аталған Даналық әйел, Сүлейменнің сөздерімен баяндалады. Ол жаратылыстан бері бар, ал Құдай – оның бастауы және жолбасшысы. Оған махаббат пен құштарлықпен қарау керек, патшалар оны іздейді: Сүлейменнің өзі даналықты байлықтан, денсаулықтан және барлық нәрседен артық қойды. Ал ол әйел Адамнан бастап, Мысырдан шығуға дейін әділдерге әрқашан көмектесіп келді. Кітаптың соңғы бөлімі, 10-19 тарауларда, әділдердің құтқарылу тақырыбын қамтиды, оның фокусы – Мысырдан шығу: «Сен (Құдай) халқыңды (яғудийлерді) әр уақытта және әр жерде көмектесуден ешқашан жаңылған емессің» (Даналық 19:22).

Ықпал

XIX ғасырдағы американдық жазушы Герман Мелвилл «Сүлейменнің даналығы» кітабын көптеген белгілермен қамтыды. Киелі кітаптарды сын тұрғысынан қарастыру туралы білімі болмаса да, ол эллиндік платонизм мен еврей философиясының өзара байланысын байқап, «Бұл керемет кітап мазмұны жағынан ішінара Мозаикалық, ішінара Платондық сипатта көрінеді. Оны кім жазғанын білмеймін. Оған Платон да, Мұса да рухани әке болған сияқты», - деп жазған. Көптеген философиялардың өзара әрекеттесуі Мелвиллдің көптеген шығармаларында, әсіресе «Моби Дик» және «Кларль» романдарында көрінеді, онда діни және философиялық ойлардың қақтығысы XIX ғасырда нақтылықты табуға жасалған күресті бейнелейді. 1859 жылдың 2 желтоқсанында, аболиционист Джон Браунның өлім жазасын өтеген күні, Массачусетс штатының Конкорд қаласында өткен қоштасу рәсімінде «Сүлейменнің даналығы» кітабының едәуір бөлігі, II тарауынан бастап оқылды.