Кіріспе
Еуропа чемпионатының 10-шы турнирі, көбінесе Еуро-96 деп аталатын, Еуропа елдері арасында өткізілетін және УЕФА ұйымдастыратын төрт жылда бір рет ұйымдастырылатын футбол чемпионаттарының 10-шысы. Турнир 1996 жылдың 8-30 маусымы аралығында Англияда өтті. Бұл, УЕФА турнирді сегіз командадан 16 командаға дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағаннан кейін, 16 финалист қатысқан алғашқы Еуропа чемпионаты болды. Матчтар сегіз қалада өткізілді және барлық ойындар сатылмағанмен, турнир 16 командалық форматтағы ең жоғары жалпы көрермен саны (1,276,000) мен орташа көрермен саны (41,158) бойынша екінші орынды иеленді, бұл көрсеткіш 2012 жылы ғана артты. Бұл турнир – біліктілік және топтық кезеңдерде жеңіске үш ұпай берілген алғашқы Еуропа чемпионаты, бұрынғы екі ұпайлық жүйеге қарағанда, осы жүйе алдыңғы онжылдықта әлемдік лигаларда кеңінен қолданыла бастады. Германия турнирде жеңіске жетті, финалда Чехияны 2:1 есебімен жеңіп, қосымша уақытта Оливер Бирхофтың алтын голымен шешілді; бұл әдіспен шешілген алғашқы ірі жарыс болды. Бұл сондай-ақ Германияның біріккен ел ретінде жеңген алғашқы маңызды титулы, бұрынғы Батыс Германияның жеңіске жеткен екі Еуропа чемпионатының тарихына қосылды.
The 1996 UEFA European Football Championship, commonly referred to as Euro 96, was the 10th UEFA European Championship, a quadrennial football tournament contested by European nations and organised by UEFA. It took place in England from 8 to 30 June 1996. It was the first European Championship to feature 16 finalists, following UEFA's decision to expand the tournament from eight teams. Matches were staged in eight cities and, although not all games were sold out, the tournament holds the European Championship's second highest aggregate attendance (1,276,000) and average per game (41,158) for the 16 team format, surpassed only in 2012. The tournament was the first European Championship where three points were awarded for a win during the qualification and finals group stages, as opposed to the old system of two points for a win, reflecting the growing use of this system in domestic leagues throughout the world during the previous decade. Germany won the tournament, beating the Czech Republic 2–1 in the final with a golden goal from Oliver Bierhoff during extra time; this was the first major competition to be decided using this method. This was also Germany's first major title won as a unified nation, adding to the two European Championship titles won by West Germany prior to reunification.
Ұсыныс беру процесі
Сауда-саттық кезінде 16 команданың қатысатыны әлі расталмаған еді. Оның орнына, ұсыныстар көбінесе сегіз командалық турнирді қабылдауға дайындалды, яғни бар болғаны төрт арена қажет болды. Барлық үміткерлер өз жоспарларын 1991 жылдың 10 желтоқсанына дейін ұсынуы керек еді. Іс-шараны өткізу үшін бес өтінім түсті: Австрия, Англия, Грекия, Нидерланды және Португалия. Англияның өтінімі 1992 жылғы 5 мамырда Лиссабонда өткен УЕФА Атқару комитетінің отырысында таңдалып алынды. Шешімге дейін Англия Футбол қауымдастығы (FA) 1998 жылғы әлем чемпионатына да үміткерлік білдіруден бас тартты, осы турнирге үміткерлік білдіргісі келетін басқа УЕФА мүшелерінің қолдауын алу үшін. Англия келесі ойында өзінің қарсыласы Шотландияны 2:0 есебімен жеңіп, содан кейін Нидерландыны 4:1 есебімен таң қалдырды. Нидерланды сапынан Патрик Клюйверттің соңғы минуттағы голы командасына топта екінші орынды сақтап, Шотландияның тең түскен жағдайда жарыстан шығуына себеп болды. В тобында Батыс Еуропадан Франция және Испания, ал Балқан аймағынан Румыния мен Болгария әлем чемпионатына қатысты. Франция мен Испания топта басымдық танытты, Франция 1994 жылғы іріктеу кезеңіндегі Болгарияға қарсы жеңілісінің орнын толтырды, ал әлем чемпионатының ширек финалисі Румыния бір ұпай да жинамай, тек бір гол соқтырып үйіне оралды. C және D топтарында жақында ғана құрылған Чехия және Хорватия құрамалары нокаут кезеңіне өтті. Чехия ашылу ойынында топ жеңімпазы Германияға ұтылып қалды, бірақ кейін Италияны жеңіп, Ресеймен тең түсті. Италияның жеңілісінен кейін олар Германияны соңғы ойында жеңіп, келесі кезеңге өтуі керек болды, бірақ әлем чемпионатының финалистері 0:0 есебімен тең түсіп, жарыстан шықты. D тобында Хорватия Түркияны (1:0) және Данияны (3:0) жеңіп, ширек финалға жолдама алды. Хорватияға қарсы жеңіліс Данияны, 1992 жылғы күтпеген чемпиондарды үйіне қайтарды. Түркия топтық кезең енгізілгеннен бері бір ұпай да жинамай, бір гол да соқпаған алғашқы команда атанды. Қалған үш ширек финалист – Португалия (оның "Алтын буыны" алғашқы ірі турнирінде өнер көрсетіп жатты), Испания және жас Зинедин Зиданнан тұратын Франция құрамасы болды.
Төртінші және жартылай финал
Нокаут кезеңі жарысқа қатысушылардың қорғанысқа баса назар аударуымен сипатталды; нәтижесінде жеті матчта бар болғаны тоғыз гол соғылды және төрт кездесу пенальтилер сериясінде шешілді. Испаниямен үй иелері арасындағы алғашқы ширек финал голсыз аяқталды, осы ойында Испанияның екі голы есептен шығарылып, екі пенальтилік талабы қабылданбады. Англиялықтар пенальтилер бойынша 4:2 есебімен жеңіске жетті. Франция мен Чехия арасындағы бірінші жартылай финал да 0:0 есебімен тең аяқталып, пенальтилерге дейін барып жетті. Пенальтилер сериясында Рейнальд Педрос қана қателесті, нәтижесінде Чехия 6:5 есебімен жеңіске ие болды. Германия Еуропа чемпионы атағын қайтадан жеңіп алды, бірақ тұңғыш рет біріккен мемлекет ретінде.
Біліктілік
1992 жылғы 30 қарашада УЕФА турнирді он алты командаға кеңейтуге ресми шешім қабылдады. УЕФА кеңеюдің басты себебі ретінде Кеңес Одағы мен Югославияның жақында тарауынан кейін халықаралық командалардың санының артуын – 1988 жылы УЕФА-ның 33 мүшесінен 1994 жылға қарай 48-ге дейін өсуін – көрсетті. Барлығы 47 команда финалға іріктеу үшін қалған 15 орынға таласты, қабылдаушы ел – Англия да қатысты. Іріктеу турнирінің жеребесі 1994 жылғы 22 қаңтарда Манчестерде салынды. Командалар сегіз топқа бөлінді, әр топта алты немесе бес командадан болды. Іріктеу процесі 1994 жылғы сәуірде басталып, 1995 жылғы желтоқсанда аяқталды. 1995 жылғы қарашада іріктеу топтық кезеңінің соңында сегіз топ жеңімпазы автоматты түрде, сондай-ақ ең жоғары рейтингтегі алты екінші орын алған командалармен бірге іріктеуге өтті. Қалған екі екінші орын алған команда – Нидерланды және Ирландия Республикасы – Англияда өткен бір матчта соңғы іріктеушіні анықтады.
Ұжымдар
Әр ұлттық команда 22 ойыншыдан тұратын құрамды ұсынуға тиіс, олардың үшi – қақпашылар болуы керек.
Финалдар форматы
8 командалық финалдық турнирді 16 командаға дейін кеңейту үшін формат 1992 жылғы форматтан өзгертілді, топтық кезеңге екі қосымша топ және нокаут кезеңіне қосымша раунд қосылды. Төрт топта (A-дан D-ға дейін) әрқайсысында әлі де төрт командадан болды, соның ішінде әр топтан ең үздік екі команда нокаут кезеңіне өтті. 8 команда жаңа ширек финалға өтті, одан кейін әдеттегі жартылай финал және финал өтті, ал 8 команда топтық кезеңде шығарылды. Бұл формат 1958, 1962, 1966 және 1970 жылғы әлем чемпионаттарында қолданылған форматқа дәл сәйкес келеді, тек үшінші орын үшін матч болмады.
Жарыс шашы
Adidas Questra-ның ерекше нұсқасы – Questra Europa чемпионаттың ресми ойын добы болды. Доптың дизайны Англияның эмблемасын жаңаша бейнелеуді қамтиды және бұл ірі футбол турнирінде қолданылған алғашқы түрлі-түсті доп еді.
Топтық кезең
Төрт топтың әрқайсысында алғашқы екі орынды алған командалар ширек финалға өтеді, ал әр топтағы соңғы екі команда турнирден шығарылады. Еуропа чемпионатында алғаш рет жеңіске үш ұпай, тең түсуге бір ұпай, ал жеңіліске ұпай берілмеді. Барлық уақыт жергілікті, Бритиш жазғы уақыты (UTC+1) бойынша көрсетілген.
Нокаут кезеңі
Нокаут кезеңі жеңілгендерді іріктеп шығаратын, бір жолмен өтетін турнир болды. Егер кез келген ойынның негізгі 90 минутының соңында нәтиже шешілмесе, онда 30 минутқа дейін қосымша уақыт берілетін. Ірі футбол жарысында тұңғыш рет "алтын гол" жүйесі қолданылды, яғни қосымша уақытта алғаш гол соққан команда жеңімпаз атанды. Егер қосымша уақытта еш гол соғылмаса, жеңімпазды анықтау үшін пенальтилер сериясы тағайындалатын. Тұңғыш рет финалда "алтын голмен" жеңіс тіркелді. 1984 жылғы Еуропа чемпионаттарынан бері барлық турнирлерде үшінші орын үшін матч өткізілмейді. Барлық уақыт жергілікті уақыт бойынша көрсетілген (UTC+1).
Тауарлар мен талисмандар
1996 жылы Ұлыбритания Корольдік Монетасы 2 фунт стерлингтік естелік монета шығарды, онда футболдың суреті, ортасында "1996" жазуы және 16 қатысушы команданы бейнелейтін 16 кішкентай шеңбер болды. Басқа арнайы монеталар тек Мэн аралы мен Гибралтарда ғана шығарылды. Ресми талисман, "Голиат", 1966 жылғы әлем чемпионатына арналған алғашқы талисман сияқты жасалды. Голиат – Англия футбол командасының гербіндегі арыстаннан тұрады, ол Англияның футбол формасын және бутсаларын киіп, оң қолының астында футболды ұстап тұр.
Террорлық шабуыл
15 маусымда Манчестерде Германия мен Ресей арасындағы топтық кезең матчына бір күн қалғанда, террористик шабуыл болды. Қала орталығында көліктің жарылғысы салдарынан 212 адам жарақат алды және шамамен 700 миллион фунт стерлингке жуық зиян келтірді. Жарылыстан кейін төрт күн өткен соң, Уақытша Ирландия Республикалық Армиясы (ВРА) жауапкершілікті мойындап, азаматтарға жарақат келтіргеніне өкініш білдірді. Манчестердегі жарылыс – жалпы Еуропа Чемпионатының өтетін қаласындағы алғашқы және қазірге дейін жалғыз ірі террористик шабуыл. Жарылыстан кейінгі күні «Олд Траффордта» жоспарланған матч стадионды күндіз-түні қатаң күзетуден және мұқият тексеруден өткен соң, жоспарланғандай өтті; Германия Ресейді 3:0 есебімен жеңген ойынды 50 700 көрермен тамашалады.
Бос орын
Жалпы келушілер саны 1 276 000 адамды, ал бір ойынға орташа келушілер саны 41 158 адамды құрады. Бұл көрсеткіш 16 командадан тұратын форматтағы Еуропа чемпионатының 2012 жылғы турниріне дейінгі ең жоғары көрсеткіші болды.
Ауру
Англияның жартылай финалда Германиядан жеңілгенінен кейін Трафальгар алаңында және оның төңірегінде ірі тәртіпсіздіктер болды. Содан кейін бірнеше қаланың көшелерінде де ұрыс-жанжалдар орын алды. Полиция және Германияда жасалған автомобильдерге шабуыл жасалды, сондай-ақ түрлі мүліктерге зиян келтірілді. Брайтон қаласында шабуылдаушылар орыс студентін неміс деп жаңылысып, пышақтап жарақаттады. Бұл оқиғаға қарамастан, турнирдің жалпы барысында хулигандық орын алмады, бұл Англияның бұрынғы онжылдықтардағы жанкүйерлерінің әрекеттерінен кейін беделін жақсартуға көмектесті.