Кіріспе

Миранда штаты (ағылш. Miranda State) – Венесуэланың 23 штатының бірі және Зулия штатынан кейін халық саны бойынша екінші орында. 2011 жылғы халық санауы бойынша, оның халқы 2 675 165 адамды құрады. Венесуэланың Ұлттық Статистика Институтының (Instituto Nacional de Estadistica, Каракас) мәліметтеріне сәйкес, бұл штат Венесуэладағы ең жоғары Адам Даму Индексіне ие. 2016 жылдың ортасындағы соңғы бағаланған халық саны 3 194 390 адамды құрады. Миранда саяси, экономикалық, мәдени және коммерциялық қызметтердің маңызды орталығы болып табылады. Штатты губернатор басқарады және ол әрқайсысы мэр басқаратын 21 муниципалитетке бөлінген. Миранда штатының жалпы ауданы құрайды.

Колумбқа дейінгі тарих

Испандықтар келген кезде, аймақта түрлі Кариб теңізі тайпалары қоныстанған. Олардың ішінде Каракастар, Текелер, Куманаготостар, Маришелер және Кирикирлер болды. Текелер Гуаирдің оңтүстік-батыс бөлігінде мекен еткен. Маришелер Каракас аңғарының шығыс бөлігінде қоныстанған. Олардың кейбіреулері аң аулап, жинаумен айналысса, ал басқалары балық аулау арқылы күнкөріс жасаған. Испан конкистадорлары келгенде, бұл тайпалар өз жерлері үшін ерлікпен күресті, оларға Гуаикаипуро және Яре сияқты кациктер басшылық етті.

Испан отарлауы

Гуаикаипуро – текес және Каракас үндістерінің легендарлық касигі, ол конкистадор Диего де Лосадаға қарсы тұрды, ал касик Яре – үнді Таманаконы өлтірген капитан Мендозаны өлтірген куманагото, кирикуире, шарагото және арауко басшысы. Барлық тайпалар бағындырылғаннан кейін испандықтар бұл жерлерге толық қоныстанды, Каракас қаласын және кейін Миранда штатының ішкі аймақтарындағы түрлі қалаларды құрды. Отарлау кезеңінде бұл аймақ Каракас провинциясының құрамына кірді. 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басындағы таулы аймақтар, басқа өнімдермен қатар, негізінен Картахена-де-Индиас және Кариб теңізі аралдарына экспортталатын бидай өсіруге пайдаланылды. 17-шы ғасырдың екінші онжылдығынан бастап какао осы дақылдардың орнын басты. Сонымен қатар, барлық сауда қызметін Корольдік Гипускоа компаниясы монополиялады, бұл алғашқы наразылықтар мен тәжге қарсы көтерілістерге әкелді. 17-шы ғасырдың басынан бастап құл еңбегі үнді жұмыс күшін жылдам алмастырды, ең ірі какао өндіруші Виндвард аймағында шоғырланды. Осы аймақта алғашқы бос қаралар өздерінің қожайындарына қарсы көтерілді, бірақ кейін испан әскерлері оларды басып тастады.

XIX ғасыр

Үлкен Колумбия тарағаннан кейін Венесуэла провинцияларды, бұл саяси-аумақтық ұйымды ұзақ жылдар бойы қолдана берді. Миранда сол кезде бір провинцияның бөлігі болды. 1832 және 1855 жылдар аралығында провинциялардың қолданылуы елдің саяси бөлінісі ретінде штаттың болуынан туған жағдайға байланысты сақталды. Штаттар бойынша бөлініс Венесуэлада 1864 жылға дейін нақтыланбады, осы жылы шамамен жиырма штат құрылды, кейін келесі үкіметтерде олардың саны тоғызға дейін азайтылды. Олардың арасында Гузман Бланко құрған штат болды, ол 1873 жылға қарай Арагуа аймағын ғана қамтыды. 1881 жылы Гузман Бланко штаты өзінің аумағын кеңейтіп, Миранда аймағын және Гуариконың құрамына кіретін басқа да жақын жерлерді қосты. 1889 жылы Гузман Бланко штатының аумағы Конституция бойынша тағы өзгертілді, оның көлемі Арагуа сияқты елдің бірнеше аймақтарын алып тастау арқылы қысқартылды, сонымен бірге штаттың атауы Эдо Миранда деп өзгертілді.

ХХ және ХХІ ғасырлар

1900 жылы генерал Циприано Кастроның жарлығымен Каракас штаты Миранда штатына қосылды және Каракас Санта-Люсиядағы уақытша астанасы бар Миранда штаты болып қайта аталды. 1901 жылы саяси-аумақтық құрылымы тағы өзгеріске ұшырады, штатының астанасы Петареге көшірілді, ал 1904 жылы Окумаре-дель-Туйге ауыстырылды. 1909 жылы соңғы маңызды өзгеріс жасалып, астана Лос-Текеске көшірілді. 1982 жылы Миранда штатының ресми газеті арқылы Лос-Салиас муниципалитеті құрылды. 1989 жылы президент Карлос Андрес Перес жүзеге асырған орталықтандыру реформасынан кейін Арнольдо Ароча халықтың тікелей дауысымен алғашқы губернатор болып сайланды. 2017 жылдың 15 қазанында Гектор Родригес сайлауда Карлос Окариспен бақ сынасып, Миранда штатының губернаторы болып сайланды.

Гидрографиялық

Миранда штатының гидрографиялық ерекшелігі – өзендерінің қысқалығы мен су ағысының аздығы, Туй өзенінен басқа. Бұл ерекшелік, елдегі халықтың көп бөлігінің қоныстануымен байланысты, өзендерге қалалық тұтыну үшін су көздері ретінде маңызды рөл береді. 250 км ұзындығы бар Туй өзені Литорал тауларының оңтүстік беткейінде 2100 метр биіктіктен басталып, Abra de Tácata арқылы шығысқа қарай ағып, Туй және Барловенто аңғарларына жетіп, Папаро сағасы арқылы Кариб теңізіне құяды. Туй өзенінің сол жағындағы салалары – Эль-Жарилло өзені, Агуас-Фриас және Ла-Негра ағындары Текес маңында Агуа-Фрия су қоймасында тоғыстырылған, ал Окумаре өзені Окумаре-дель-Туй жанында Окумарито су қоймасында бөгеттелген. Ең белгілі саласы – Гуаир өзені. Оң жағынан Туй өзені Тагуаза, Тагуасита және Куира өзендерін қабылдайды. Басқа да маңызды өзендер: Гуарнас, Рио-Гранде немесе Каукагуа, Капая, Эль-Гуапо, Пакаригуа, Эль-Кюрипе және Купира.

Климат

Миранда штатының климаты төменгі аймақтарда өте ыстық, температурасы 20 °C-тан 42 °C-қа дейін, Барловенто жағалау аймағында ылғалдылығы өте жоғары. Алтос Мирандинос аймағында температура жыл бойы аз өзгереді. Құрғақ маусымда (желтоқсан–наурыз) температура 10 °C мен 23 °C аралығында, жаңбырлы маусымның басында (сәуір, мамыр) 33 °C-қа дейін температура тіркелуі мүмкін, жылдың қалған уақытында 16 °C мен 25 °C аралығында ауытқиды.

Топырақ

Миранда штатында ауыл шаруашылығына өте қолайлы топырақтар бар, олар отарлық дәуірден бері какао, жемістер, көкөністер, дәнді дақылдар және басқа да күн көрісіне қажетті егістерді өсіруге пайдаланылып келген. Бірақ, қалалық және өнеркәсіптік қызметтердің күшеюі, әсіресе халықтың тығыз орналасуы, Туй аңғарларында, Гуаренас және Гуатир аймақтарында, сондай-ақ Барловенто аймағында кең ауыл шаруашылығы жерлерінің жоғалуына әкеп соқты.

Фауна

Таулы аймақтарда, өзендер мен ағындарда, сиырбас (Didelphis marsupialis) және тікенді егеуқұйрық (Proechimys sp.), жалғаз (Sciurus granatensis), арқанбас (Dasypus novemcinctus), құйрықты кірпі (Coendou prehensilis), агути (Dasyprocta leporina), үшсаусақты жалқау (Bradypus tridactylus) муниципалитеттің барлық аудандарында жиі кездеседі, қоян (Sylvilagus brasiliensis) және муниципалитет аумағынан дерлік жоғалып кеткен, Тургуа аймағында бұрын көптеп кездесетін Матакан бұғысы (Mazama americana). Сонымен қатар, түнде жарықшалардың ұшуын көру әдеттегідей, олардың ішінде жолақты жарықша (Saccopteryx bilineata), жеміс жейтін жарықша (Artibeus jamaicensis), қансорушы жарықша (Desmodus rotundus) және үй жарықшасы (Molossus molossus) ерекшеленіп тұрады. Лос-Караос және Зулоага үңгірлері ауданында жәндіктермен қоректенетін Natalus tumidirostris, Myotis keaysi және Tadarida aurispinosa жарықшаларының түрлері анықталған.

Саясат және үкімет

Миранда штатының (федералдық құрылым ретінде) өз жарғысы бар – Миранда штатының Конституциясы. Ол штаттың құқықтық жүйесінің негізі болып табылады және 2006 жылы мақұлданды. Қазіргі әкімі – Гектор Родригес.

Атқарушы билік

Атқарушы билік губернатордан және оған үкіметті басқаруда көмектесетін хатшылар кеңесінен құралған. Олар еркін тағайындалатын және қызметтен алынатын лауазым иелері болып табылады. Губернатор халық тарапынан тікелей және құпия дауыс беру арқылы төрт жылға сайланады, оны кезекті мерзімге қайта сайлау мүмкіндігі бар және ол мемлекеттік басқаруды жүзеге асырады. 1988 жылға дейін губернаторды республика президенті тағайындаған. 1989 жылы елде алғашқы тікелей өңірлік сайлаулар өтті. Қазіргі губернатор – Гектор Родригес. Ол 2017 жылдың 15 қазанында дауыстардың 52,78 пайызымен сайланды.

Заң шығарушы өкілеттік

Заң шығарушы билікті Миранда штатының бірпалаталы Заң шығару кеңесі жүзеге асырады, оның мүшелері халықтың тікелей және құпия дауыс беру арқылы төрт жыл сайын сайланады. Олар штаттың және оның муниципалитеттерінің халқының пропорционалды өкілдігі жүйесінде, бірінен соң бірі кезеңдерге қайта сайлануға құқылы. Қазіргі уақытта PSUV партиясынан 15 заң шығарушы бар. 2012 жылғы өңірлік сайлаудан бері PSUV партиясы 8 заң шығарушысымен көпшілікті құрап, Демократиялық бірлік үстелінен 7 заң шығарушысы басымдық танытып отыр. Заң шығару кеңесінің төрағасы – заң шығарушы Аврора Моралес, ал вице-президенті – заң шығарушы Мигель Мора.

Полиция

Миранда штатының 1999 жылғы Венесуэла Конституциясының 164-бабына сәйкес, өз құрамында автономды полиция күштері бар, ол 1996 жылы Миранда штатының автономды полиция институты ретінде құрылған Полимиранда (Миранда штатының полициясы) деп аталады. Қазіргі директоры – генерал-майор Регуло Арготте Прието.

Әкімшілік бөлімшелер

Миранда штаты конституциялық мәртебесі бар федеративтік бірлік ретінде өзінің Конституциясына ие (Constitución del Estado Miranda, Миранда штатының Конституциясы), және оның Конституциясының 14-бабына сәйкес екі мемлекеттік билік тармағы бар: атқарушы (Миранда штатының губернаторы) және заң шығарушы (Заң шығарушы кеңес). Бұған қоса, Мемлекеттік есеп комитеті және Бас прокуратура сияқты тәуелсіз органдар құрылған. Қалған үш орган Ұлттық билікке бағынады: сот (Миранда штатының сот округі), сайлау (Миранда штатының сайлау комиссиясы) және азаматтық. Оның билік органдары Миранда халқы тарапынан жалпыға бірдей, тікелей және құпия дауыс беру арқылы сайланады, соның нәтижесінде Венесуэла Ұлттық Ассамблеясына 13 депутат жіберіледі. Миранда штаты аймақтық және ұлттық Конституцияға сәйкес 21 муниципалитетке және 55 қауымға бөлінеді.

Экономика

Мемлекеттің экономикалық дамуы топырағының жоғары құнарлылығына негізделген, бұл ауыл шаруашылығының гүлденуіне жағдай жасады. Туй аңғарлары аймағы какао, қант тамыры және жүгері сияқты дақылдар өндірісімен ерекшеленеді. Барловентоның да жері өте құнарлы, какао және жеміс-жидектер мен көкөністердің көптеген түрлері өсіріледі. Сондай-ақ, Гуатир мен Гуаренас аймақтарында да егістікке жарамды жерлер жеткілікті, кофе осы аймақтың маңызды өнімдерінің бірі болып табылады. Басқа экономикалық салалардың ішінде өнеркәсіп, әсіресе өндіріс маңызды орын алады, ол Федералды округпен бірге елдегі ең ірі қалалық өндіріс орталығын құрайды. Қызмет көрсету секторы – қаржы, сауда және қызметтер Миранда аймағында шоғырланған. Соңғы екі онжылдықта туризм Барловенто жағалауында ірі қонақ үйлердің салынуы арқасында дамыды. Туйдың құнарлы аңғарларында дәнді дақылдар өсіріледі, ал микроклиматтар бау-бақша және жеміс-жидек шаруашылығы үшін пайдаланылады, олардың өнімдері агроөнеркәсіпте қайта өңделеді. Қала маңындағы аудандарда құс және шошқа шаруашылығы дамыған, бұл португал, испан және итальян иммигранттарының ықпалымен ілгері жылжыды. Кофе өндірісі төмендегенімен, Туй аңғарында қант тамыры және мақта егісі кеңейе беруде. Барловентода отаршылдық дәуірден бері какао плантациялары маниок, ямс, бұршақ және бананмен бірге өсіріліп келеді. Индустрияландыру процесі маңызды экономикалық әсер етті, бұл Каракас қаласына жақын орналасуымен, әсіресе Петаре, Гуаренас және Гуатир қалаларында, сондай-ақ Туй аңғарында металл өңдеу, химия және азық-түлік салаларының өндіріс орталықтарының құрылуымен байланысты. Бұл үлкен қалалық өркендеуге алып келді, нәтижесінде ауыл шаруашылығы жерлерінің көлемі азайды.

Негізгі өнімдер

Ауыл шаруашылығы: какао, жемістер, көкөністер, кокос, юка, дәнді дақылдар, гүлдер. Мал шаруашылығы: құс, ірі қара және шошқа. Балық аулау: тунец, скумбрия, лебранш, шұбар және басс (маримос). Дәнді және крабтар (қабықшалылар). Кальмар, чипичипи, гуакуко, устрица және осьминог (молюскалар). Өнеркәсіп: металл өңдеу, химия және азық-түлік өнімдері, алкогольді және безалкогольді сусындар, полиграфия, тоқыма, аяқ киім.

Туризм

Штат өзінің жасыл аймақтарымен (оның ішінде бірнеше ұлттық парктер, хасиендалар және қорғалатын аумақтар), ауылдық қалалармен қатар орналасқан жоғары урбанизацияланған қалаларымен, Кариб теңізінің жағалауларымен – демалыс маусымындағы қауіпсіз тоқтау орны, Яре шайтандарымен және Такаригуа лагунасымен танымал; жыл сайын мыңдаған маусымдық туристер келетін аймақтың туристік тартымдылықтарының бірнеше мысалы ғана осылар. Каракстың метрополиялық аймағының шығысында халықтың демалуы үшін үлкен сауда орталықтары бар. Биік Мирандино аймағында La Cascada сауда қалашығы орналасқан, ол ірі көлемді, азық-түлік жәрмеңкелері, кинотеатрлар, ірі дүкендер, түрлі қызметтер мен банк бөлімшелері бар. Сонымен қатар, La Cascada кәсіби орталығында SENIAT-тың Биік Мирандинодағы бас кеңсесі орналасқан. Лос-Текестің жанында Сан-Педро-де-Лос-Альтос қаласы бар, ол көкөністер мен гүлдердің кең алқаптарында өсірілетін шаруашылық қалашығы. Мұнда Minalba және Zenda сияқты минералды суды бөтелкеге құятын бірнеше зауыттар орналасқан, олар таза бұлақ суын бөтелкелейді. Штаттың архитектурасы да ерекше – қазіргі заманғы Чакаодан бастап көптеген ауылдардың отаршылдық архитектурасына дейін. Бұл жағынан көптеген мұражайлар, соборлар мен тарихи шіркеулер бар. Сонымен қатар, штаттың әр түрлі ескерткіштері, қалалық парктер, панорамалық алаңдар, театрлар және келушілердің демалуы үшін арналған тағы да көптеген кеңістіктері бар.

Пальмерос де Чакао

Пальмерос де Чакао дәстүрі Венесуэланың отарлық кезеңіне, 1770 жылға дейін жетеді. Осы кезде Каракаста сары қызылша эпидемиясы болғанда, приходтың діни қызметкері Хосе Антонио Мохедано Құдайдан уәде ретінде мейірімділік тілеуге шешім қабылдады. Эль-Авила ұлттық саябағының жанындағы шаруашылықтардан Мохедано Исаның Иерусалимге кіруін еске алу үшін жұмысшылар тобын Патшалық пальмадан жапырақтар жинауға жіберді. Бүгінде Пальмеролар Палма жексенбісіне дейінгі жұма күні жоғары көтеріліп, келесі сенбіде жексенбілік тойда бата алатын пальма жапырақтарымен төмен түседі. Пальмалар Сабас-Ньевес кіреберісіндегі Куэва-де-лос-Пальмерос деп аталатын жерден жиналады. Баталанғаннан кейін, пальмалар сенушілерге таратылады, олар оларды тоқып, ұсақтап, сенім белгісі ретінде үйлерінде сақтайтын кресттерге айналдырады.

"Танцтанс де Яре" шайтандары

Сан-Франциско-де-Яре қаласында, Миранда штатында (Венесуэла) Корпус Кристи күні тойланатын діни мереке – «Santísimo Sacramento» қоғамдарының ұйымдастыруымен өткізіледі. Бұл фестиваль Корпус Кристиде билейтін шайтандардың жергілікті түрі. Оның тарихы 18 ғасырға дейін жетеді, бұл Америка құрлығындағы ең көне бауырластық және әлемдегі ең ірісі. Шайтандардың бауырластығы иерархиялық жүйеге бөлінген, бұл олардың маскаларында көрініс тапқан. Әр бейсенбіде Корпус Кристи (Құдайдың Ұлы бейсенбісінен кейінгі 9 бейсенбі) билейтін шайтандардың ритуалдық биі өтеді, онда олар Алтардың Ұлы Ғұрыпты құрметтейді және жақсылықтың зұлымдық үстінен жеңісін тойлайды.

Сан-Хуан де Кюрипе мейрамы

Бұл Венесуэланың Миранда штатындағы Кюрипе қаласында тойланатын африкалық түкпірден келген мереке. Ол Жақия пайғамбардың бейнесіне арналған, әр жылдың 23 маусымының түнгі жартысынан басталып, 25 маусымның кешкі уақытына дейін жалғасатын музыка мен би рәсімдерімен аталады. Сан-Хуан – ел бойынша ең көп жандарды жиқайтын мерекелердің бірі, ал Кюрипедегі осы той елдегі ең белгілі мерекелердің қатарында.

Сан-Педроның паррандасы

Бұл халықтық және діни мереке, ол Венесуэланың Миранда штатындағы Гуатир және Гуаренас қалаларында әр жылдың 29 маусымында тойланады. Оның бастауы отарлық дәуірге дейін жетеді. Мерекеге левита мен помпа киген бірнеше паррандеро қатысады (олардың бірі қасиетті тұлғаның бейнесін, екіншісі сары және қызыл туды алып жүреді) және оларға Куатро мен Маракастар ырғақ қосады. Дыбыс эффектісін аяққа сандал сияқты байланған жануар терісінен жасалған бөліктермен (котизалар деп аталады) шығарады. Сонымен қатар, "тукуситос" деп аталатын қызыл және сары костюм киген екі мұқтаж бала да олармен бірге болады.

Пакаригуаның қасиетті кресті

Венесуэланың Миранда штатындағы Гуатир қаласының шіркеуінде сақталатын және он жетінші ғасырдың басынан бері осы қаланың діни қамқоршысы болып табылатын діни бейне. Седере ағашынан жасалған, ақ бояумен жабылып, алтынмен жиектелген айқыш екі метр биіктікте. Оны жыл сайын 3 мамырда, католик шіркеу күнтізбіндегі Май айқышы күні шеруге шығарады.

Теледидар

Онда бірнеше арналар орналасқан, оның ішінде: Mira Tv, Telemir, Venezolana de Televisión (Венесуэла мемлекетінің басты телеарнасы), Televen, La Tele, Canal i және Telesur (Венесуэла үкіметінің үгіт-насихат арнасы). Globovisión және Venevisión сияқты басқа мемлекеттердің немесе елдердің арналары да таратылады.

Радио

Бірнеше радиостанция бар, сонымен қатар Арагуа және Гуарико штаттарындағы басқа радиостанциялардың да сигналын алуға болады. Қазіргі уақытта Лос-Альтос-Мирандинос аймағында FM диапазонында бірнеше радиостанция бар: Latina 98.7 FM (Тропикалық), La Cima 96.7 FM (Тропикалық), Miranda 100.1 FM (Тропикалық), Ciudad 106.1 FM (Тропикалық), Antena 103.7 (Англо-испандық), Melao 104.1 FM (Тропикалық), Panamericana 90.7 (Халықтық), Frecuencia Feeling 97.1 (Ересектерге арналған заманауи музыка) және тағы да басқалары. Бірақ ең бастылары және қуаты жоғарылары – Каракастағы радиостанциялар, олардың көпшілігі Авила төбесінде өздерінің хабар тарату станцияларына ие, соның арқасында Миранда штатының көп бөлігінде оларды тыңдауға болады.

Жазба баспасы

Ауданда шығарылатын газеттердің ішінде күнделікті жарық көретін Avance de Los Teques, La Voz de Guarenas және La Región газеттері бар. La Región газеті Alto Mirandinos аймағын, метрополия аймағын, Guarenas және Guatire қалаларын қамтиды. Сонымен қатар, Valles del Tuy аймағында күнделікті Noticias del Tuy газеті таратылады. Басқа аймақтық газеттерге "Avance" және Ciudad Petare (Каракас округінде) жатады. Бұл штат елдегі ең маңызды газеттердің бірі – El Nacional газетінің бас кеңсесіне де орналасқан жері.