Кіріспе
Ауырлықсыздықтан туындаған жағдай. Ғарышқа бейімделу синдромы (ҒБС) немесе ғарыш ауруы – орбитаға шыққаннан кейін ғарыш саяхатшыларының шамамен жартысына дейінінде ауырлықсыздыққа бейімделу кезінде кездесетін жағдай. Бұл жердегі қозғалыс ауруының керісінше, себебі бұл қоршаған орта мен адам бір-біріне қатысты қозғалып тұрғандай сезім тудырғанда пайда болады, бірақ вестибулярлық жүйеден дене қозғалысының сәйкес келетін сезімі болмайды.
Space adaptation syndrome (SAS) or space sickness is a condition experienced by as many as half of all space travelers during their adaptation to weightlessness once in orbit. It is the opposite of terrestrial motion sickness since it occurs when the environment and the person appear visually to be in motion relative to one another even though there is no corresponding sensation of bodily movement originating from the vestibular system.
Презентация
Ғарыш қозғалысынан туындайтын ауру астронавттардың жұмыстық қабілетін нашарлатады. Бұл ауру операциялық талаптарға бөгет жасайды, жағдайды бағалау мүмкіндігін төмендетеді және микрогравитациялық ортаға ұшырағандардың қауіпсіздігіне қауіп келтіреді. Бұлшықет массасының жоғалуы қозғалыс қиындықтарына әкеледі, әсіресе астронавттар Жерге қайтқанда. Егер төтенше эвакуация қажет болса, бұл қауіпсіздік мәселесін тудыруы мүмкін. Бұлшықет күшінің жоғалтылуы астронавттарға төтенше эвакуация люктерінен өтуді немесе қону кезінде апат болған жағдайда қосымша шығу жолдарын жасауды өте қиын, тіпті мүмкін емес етеді. Сонымен қатар, сүйек тінінің жұқаруы және ғарыштағы жеткіліксіз су ішу бүйрек тастарының пайда болуына және салдарынан ауырсыздан туындаған кенеттен әрекетсіздікке алып келуі мүмкін. Егер мұндай жағдай ұшудың маңызды кезеңдерінде орын алса, бұл жұмысшылардың жарақаттануына және тіпті өліміне әкелетін капсуланың апатқа ұшырауына себеп болуы мүмкін. Жерге немесе қалыпты гравитациялық ортаға оралғаннан кейін микрогравитациялық ортаның жүрек-қан тамыр жүйесіне қысқа және ұзақ мерзімді әсерлері байқалады, бұл осы ортаға ұшырағандардың мүмкіндіктерін шектейді. Жұмысшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін микрогравитациялық ортамен жұмыс істегенде тиісті сақтық шараларын қабылдау қажет. Ортостатикалық төзбеушілік қысымның төмендеуіне және жүрек соғу көлемінің жеткіліксіздігіне байланысты уақытша естен тануға әкелуі мүмкін. Бұл естен тану зардап шеккендердің қабілетін шектейді және оларды қауіпке ұшыратады, соның салдарынан өлімге әкелуі мүмкін.
Себеп
Вестибулярлық жүйе мен көру жүйесі қозғалыс күйінің үйлесімсіздігін тіркесе, көбінесе жүрек айну мен қозғалыс ауруы деп аталатын дезориентацияның басқа да белгілері пайда болады. Қазіргі заманғы сезімдік қақтығыс теориясына сәйкес, мұндай жағдайлар вестибулярлық және көру жүйелері адамның денесі мен айналасының синхронды және біртұтас бейнесін ұсынбағанда туындайды. Бұл теория нейрондық қақтығыс деп те аталады, ол вестибулярлық және көру жүйелерінің құрамдас бөліктері арасында емес, ағымдағы сезімдік тәжірибе мен ұзақ мерзімді жад арасындағы қақтығысты білдіреді, сонымен қатар "сезімдік ақпаратты және ұзақ мерзімді жадты интеграциялаудағы лимбикалық жүйенің, қозғалыс ауруы симптомдарының көрінісін және қозғалыс ауруына қарсы препараттар мен стресс гормондарының лимбикалық жүйе функциясына тигізетін әсерін" баса назар аударады. Лимбикалық жүйе мидың нейрондық қақтығыс орталығы болуы мүмкін. Қазіргі уақытта "қозғалыс ауруының толыққанды теориясы жоқ", бірақ қазіргі уақытта "көрнекі, проприоцептивтік және соматосенсорлық сигналдардың немесе жартылай дөңгелек каналдар мен отолиттік сигналдардың арасындағы үзіліске" сілтеме жасайтын сезімдік қақтығыс теориясы ең жақсысы болуы мүмкін. Ғарышқа бейімделу синдромы немесе ғарыш ауруы – бұл айнала қозғалып тұрғандай сезім туындағанда, бірақ дене қозғалысының сәйкес сезімі болмағанда пайда болатын қозғалыс ауруының бір түрі. Мұндай қақтығыс ғарыш саяхаты кезінде, гравитация күшінің өзгеруі кеңістіктік бағдарламаны бұзғанда пайда болуы мүмкін. Джейк Гарн ауырған, өте ауырған. Мұндай оқиғаларды айту керек пе, жоқ па, білмеймін. Бірақ, әйтеуір, Джейк Гарн ғарышкерлер корпусында өзінің із қалдырды, өйткені ол кез келген адамның басынан өткен ғарыш ауруының ең жоғары деңгейін көрсетеді, сондықтан толыққанды ауру және толыққанды қабілетсіздіктің белгісі – бір Гарн. Көптеген жігіттер, егер осы деңгейге жетсе, оннан бір Гарн ғана болар. Ғарышкерлер корпусының ішінде ол осымен мәңгі есте қалады. Гарнның миссиядағы мақсатының бірі – оны ғарыш қозғалысы ауруына қатысты эксперименттерге тарту болды. Біреудің ғарыш ауруын сезінетінін болжау мүмкін емес. Көлікпен ауыратын адам ғарышпен ауырмауы мүмкін, керісінше. Гарн өте жақсы физикалық жағдайда болғандықтан, STS 51 D-ге дейін құсу кометасында ауырмады. Skylab 3 экипажының барлық үш мүшесі де жүрек айнудан зардап шекті, бірақ Skylab 2 экипажында мұндай жағдай болған жоқ; науқас алғашқы бірнеше күнде олардың жұмысына әсер етті, бұл NASA дәрігерлерін алаңдатты. Тәжірибелі ұшқыштар мен ғарыш саяхатшылары ғарыш ауруынан зардап шегуі мүмкін. Гарн 16 жасында ұшқыш болды және STS 51 D-ге дейін 17 000 сағат бойы әртүрлі әскери ұшақтарды ұштырды – NASA ғарышкерлерінен артық. Чарльз Д. Уокер бұрын шаттлда ұшқанына қарамастан, сол рейсте ауырып қалды. Skylab 3 экипажы тез жазылып кетті – үш үлкен тамақтың орнына алты кішкентай тамақ жеп, немесе жай ғарышқа бейімделіп, Skylab 4 экипажының бірі ісікке қарсы препараттарға қарамастан ауырып қалды. Стивен Смит төрт рейс кезінде 100 рет құсқанын болжады. Ғарышқа ұшып бара жатқанда пайда болатын ғарыш ауруы жерге қонғаннан кейін бірнеше күнге дейін жалғасуы мүмкін, жүйе қайтадан гравитацияға бейімделгенге дейін.
Тарих
1961 жылдың тамызында совет космонавты Герман Титов "Восток-2" ғарыш кемесінде ғарыш ауруын сезінген алғашқы адам болды; ол ғарышта құсудың алғашқы мысалы болды. Осы жазбадан басқа, Меркурий және "Близнецы" сериясындағы алғашқы ғарыш сапарларында ғарыш қозғалысынан туындаған ауру көрінісі болған жоқ, себебі бұл миссиялар өте тар кеңістікте және бас қозғалысына мүмкіндік бермейтін ғарыш кемелерінде жүргізілді. Ғарыш ауруы, әсіресе бас қозғалысына қатысты еркін қозғалу мүмкіндігі болғанда күшейе түседі, сондықтан ол үлкен ғарыш кемелерінде жиі кездеседі.