Кіріспе
Кеңес ядролық қуатпен жұмыс істейтін бақылау спутнигі.
Upravlyaemy Sputnik Aktivnyy (Управляемый Спутник Активный – бақыланатын белсенді спутник) немесе US A, Батыста Radar Ocean Reconnaissance Satellite немесе RORSAT (GRAU индексі 17F16K) деп те белгілі, – 33 советтік барлау спутнигінің сериясы. 1967 және 1988 жылдар аралығында НАТО және сауда кемелерін радар арқылы бақылау үшін ұшырылған бұл спутниктер ядролық реакторлармен қуатталған. Радармен жарықтандырылған нысанадан қайтарылатын сигнал қашықтықтың төртінші дәрежесіне кері пропорционалды түрде азаятындықтан, бақылау радарын тиімді жұмыс істеуі үшін US A спутниктерін Жердің төменгі орбитасына орналастыру қажет болды. Егер олар үлкен күн панельдерін қуат үшін пайдаланғанда, жоғарғы атмосферадағы кедергі салдарынан орбита тез бұзылар еді. Бұдан әрі, спутник Жердің көлеңкесінде пайдасыз болар еді. Сондықтан спутниктердің көпшілігі уран-235 отынымен жабдықталған BES 5 типіндегі ядролық реакторларды алып жүрді. Әдетте, ядролық реактордың ядросы миссия аяқталғаннан кейін жоғары орбитаға шығарылды ("тазалау орбитасы" деп аталады), бірақ бірнеше сәтсіздік оқиғалары болды, олардың кейбіреулері радиоактивті материалдың Жер атмосферасына қайта кіруіне әкелді. US A бағдарламасы барлығы 33 ядролық реакторды орбитаға шығаруға жауапты болды, олардың 31-і BES 5 типінде, радар блогына шамамен екі киловатт қуат беруге қабілетті. Сонымен қатар, 1987 жылы кеңестіктер екі үлкен TOPAZ ядролық реакторын (алты киловатт) Kosmos спутниктеріне (Kosmos 1818 және Kosmos 1867) ұшырды, олардың әрқайсысы алты ай бойы жұмыс істей алды. Жоғары орбитадағы TOPAZ спутниктері астрономиялық және қауіпсіздік мақсатында гамма сәулелерін сезетін спутниктер үшін орбиталық ластанудың негізгі көзі болды, себебі радиоизотоптық термоэлектр генераторлары (RTG) қоршалмаған спутниктік бөліну реакторларымен салыстырғанда маңызды гамма сәулесін шығармайды, ал BES 5 спутниктерінің барлығы магнитосферада позитронмен ластануға себеп болатын орбиталық ластанудың негізгі көзі болды. US A бағдарламасы бойынша соңғы спутник 1988 жылдың 14 наурызында ұшырылды.
Оқиғалар
Ұшыру сәтсіздігі, 1973 жылдың 25 сәуірі. Реактор Жапонияның солтүстігіндегі Тынық мұхитына құлап түсті. Радиацияны АҚШ-тың әуеден үлгі алу ұшақтары анықтады. Космос 367 (04564 / 1970 079A), 3 қазан 1970 жылы ұшырылғаннан кейін 110 сағат өткен соң сәтсіздікке ұшырады, жоғарырақ орбитаға көшті. Космос 954. Спутник жоспарланғандай, қауіпсіз ядролық орбитаға көтеріле алмады. Ядролық материалдар 1978 жылдың 24 қаңтарында Жер атмосферасына қайта кірді және Канаданың Солтүстік-Батыс территориясының шамамен 124 000 шаршы километрінде радиоактивті ластану із қалдырды. Космос 1402. 1982 жылдың соңында сақтау орбитасына көтеріле алмады. Реактор ядросы ғарыш аппаратының қалған бөлігінен бөлінді және 1983 жылдың 7 ақпанында Оңтүстік Атлант мұхитына қонды, бұл спутниктің Жерге оралған соңғы бөлігі болды. Космос 1900. Басты жүйе реактор ядросын сақтау орбитасына шығара алмады, бірақ қосалқы жүйе оны жоспарланған биіктіктен төменгі орбитаға итеруге қол жеткізді. Тағы бір механизм – ғарыш қалдықтарының салқындатқыш контурларына тиюі. Осы ескі спутниктердің көптегені орбитадағы ғарыш қалдықтарынан тесіліп, қалған салқындатқышын ғарышқа шығарады. Сұйық салқындатқыш бірнеше сантиметрге дейін қатты натрий-калий тамшыларына айналады, ал бұл қатты денелердің өзі ғарыш қалдықтарының маңызды көзіне айналады.
US-A спутниктерінің тізімі
Байқоңырдан 38 Rorsat спутнигі ұшырылды, олардың барлығы 3,800 кг салмақпен хабарланды. +Rorsat спутниктерін ұшыру. Уақыты Спутниктің атауы Ұшыру көлігі Перигей (км) Апогей (км) Енбестік (градус) Айналыс периоды (мин) 1968 жылғы 22 наурыз Cosmos 209 Тsyklon 876 927 65.30 103.00 1969 жылғы 25 қаңтар US A Үлгі Тsyklon 100 1970 жылғы 3 қазан Cosmos 367 Тsyklon 291 51,022 65.30 104.50 1971 жылғы 1 сәуір Cosmos 402 Тsyklon 296 51,011 65.00 104.90 1971 жылғы 25 желтоқсан Cosmos 469 Тsyklon 294 81,006 64.50 104.60 1972 жылғы 21 тамыз Cosmos 516 Тsyklon 290 61,038 64.80 104.50 1973 жылғы 25 сәуір Сәтсіздік Тsyklon 2 1973 жылғы 27 желтоқсан Cosmos 626 Тsyklon 290 798 265.40 103.90 1974 жылғы 15 мамыр Cosmos 651 Тsyklon 289 094 665.00 103.40 1974 жылғы 17 мамыр Cosmos 654 Тsyklon 292 41,006 64.90 104.40 1975 жылғы 2 сәуір Cosmos 723 Тsyklon 289 996 164.70 103.60 1975 жылғы 7 сәуір Cosmos 724 Тsyklon 285 294 365.60 102.90 1975 жылғы 12 желтоқсан Cosmos 785 Тsyklon 290 71,004 65.10 104.20 1976 жылғы 17 қазан Cosmos 860 Тsyklon 292 399 564.70 104.30 1976 жылғы 21 қазан Cosmos 861 Тsyklon 292 898 764.90 104.20 1977 жылғы 16 қыркүйек Cosmos 952 Тsyklon 291 199 064.90 104.10 1977 жылғы 18 қыркүйек Cosmos 954 Тsyklon 225 126 565.00 89.70 1980 жылғы 29 сәуір Cosmos 1176 Тsyklon 287 396 264.80 103.40 1981 жылғы 21 сәуір Cosmos 1266 Тsyklon 291 194 164.80 103.60 1981 жылғы 24 тамыз Cosmos 1299 Тsyklon 292 696 265.10 103.90 1981 жылғы 5 наурыз Cosmos 1249 Тsyklon 290 497 665.00 103.90 1982 жылғы 30 тамыз Cosmos 1402 Тsyklon 225 026 665.00 89.60 1982 жылғы 1 маусым Cosmos 1372 Тsyklon 291 996 664.90 103.90 1982 жылғы 14 мамыр Cosmos 1365 Тsyklon 288 197 965.10 103.60 1982 жылғы 2 қазан Cosmos 1412 Тsyklon 288 699 864.80 103.90 1984 жылғы 29 маусым Cosmos 1579 Тsyklon 291 497 065.10 103.90 1984 жылғы 31 қазан Cosmos 1607 Тsyklon 290 899 465.00 104.10 1985 жылғы 1 тамыз Cosmos 1670 Тsyklon 289 31,007 64.90 104.10 1985 жылғы 23 тамыз Cosmos 1677 Тsyklon 288 01,001 64.70 103.90 1986 жылғы 20 тамыз Cosmos 1771 Тsyklon 290 91,000 65.00 104.20 1986 жылғы 21 наурыз Cosmos 1736 Тsyklon 293 699 565.00 104.40 1987 жылғы 12 желтоқсан Cosmos 1900 Тsyklon 269 673 566.10 99.10 1987 жылғы 18 маусым Cosmos 1860 Тsyklon 290 099 265.00 104.00 1988 жылғы 14 наурыз Cosmos 1932 Тsyklon 292 01,008 65.10 104.40