Кіріспе
Густав Малердің 1904 жылғы ән циклі «Балалардың өлімі туралы әндер» (Kindertotenlieder) – Густав Малердің дауыс пен оркестрге арналған ән циклі (1904). Әндердің мәтіні Фридрих Реккерттің өлеңдерінен алынған.
Kindertotenlieder (Songs on the Death of Children) is a song cycle (1904) for voice and orchestra by Gustav Mahler. The words of the songs are poems by Friedrich Rückert.
Мәтін мен музыка
Тұпкілікті Kindertodtenlieder – Рекерттің 1833–34 жылдары екі баласының ауруынан (қызыл жегі) және қайтысынан кейін туған күйреудің нәтижесінде жазылған 428 өлеңдер жинағы. Карен Пейнтер осы өлеңдерді былай сипаттайды: «Рекерттің балалардың өлімі туралы 428 өлеңі осындай қапаатты жеңуге жасалған психологиялық күш-жігердің бірегей, тіпті маниялық құжаттарына айналды. Рекерт өлеңдерінде балаларды поэтикалық түрде қайта тірілтуге тырысады, бұл азапты шақырулармен үзіледі. Бірақ ең бастысы, өлеңдер тағдырға мойынсынуды және тынышқандық әкелетін бейбіт әлемді көрсетеді». Малер Рекерттің бес өлеңін таңдап, 1901–1904 жылдары оларды Lied ретінде жазды. Әндер Малердің кеш романтикалық стилінде жазылған, ал мәтіндер сияқты, сезімдердің қоспасын көрсетеді: азап, балаларды фантазия арқылы қайта тірілту, мойынсыну. Соңғы ән мажор тонымен және асқақ көңіл-күймен аяқталады. «In diesem Wetter, in diesem Braus» («Осы ауа райында, осы құйында») әнінің кодидасындағы виолончель мелодиясы (129–133 такт) Малердің 3-ші симфониясының (1895/96) финалының бірінші тақырыбына сілтеме жасайды, ол «Махаббат маған не айтады» («Was mir die Liebe erzählt») деп аталады. «Музыкалық тұрғыдан алғанда, бұл Kindertodtenlieder-дің соңғы сөзі: өлім күшті, бірақ махаббат одан да күшті».
"Киндертонлидер" және Малер өмірбаяны
Малер бұл шығарманы жазған кезде балалардың өліміне жат емес еді. Хефлинг былай деп жазады: "Малер мұндай трагедиямен таныс еді, оның сегіз бауыры бала кезінде қайтыс болды. Олардың ішінде 1875 жылы ең жақын інісі Эрнсттің өлімі оған ең терең әсер етті, ол [досы] Наталиге [Бауэр Лехнерге] 'мұндай қорқынышты қайғыны ешқашан бастан өткермегенін, осы сияқты үлкен жоғалтуды ешқашан көтере алмайтынын' айтты". Малер 1904 жылы екінші баласы дүниеге келгеннен кейін екі апта өткен соң үзіліп қалған жұмысын қайта бастады (жоғарыда қараңыз); бұл оның әйелі Альманы қынжырлы етті, ол "мұны түсіне алмады және Малер тағдырды сынап бақпақ деп қорқыды". Альманың қорқулары ақиқатқа айналды, өйткені шығарма аяқталғаннан үш жыл өткен соң Малерлердің қызы Мария қызыл жегіден қайтыс болды, оның жасы төрт еді. Малер Гвидо Адлерге былай деп жазды: "Мен өзімді балам қайтыс болғандай сезіндірдім. Қызымнан айырылған соң, мен осы әндерді қайтадан жаза алмас едім".
Құрастыру және тұсаукесер
Стивен Хефлинг Малердің 1901 жылы бірінші, үшінші және төртінші әндерін жазғанын көрсетеді (оларды 10 тамызда досы Натали Бауэр Лехнерге орындап берді). Содан кейін ұзақ үзіліс болды, ал қалған әндер 1904 жылдың жазында жазылды. Бұл туындының тұсаукесері 1905 жылғы 29 қаңтарда Венада өтті. Фридрих Вайдеманн, Вена сарай операсының жетекші баритоны, солист болды, ал композитор дирижерлік етті. Зал ән жанрының сырлылығына сай, салыстырмалы түрде кішкентай болып таңдалды, оркестр Вена филармониясынан шақырылған музыканттардан құралған камералық оркестр болды.
Нәрселеу және орындау
Бұл шығарма вокалдық солистке (ноталар баритон немесе меццо-сопрано үшін қолайлы) және пикколо, 2 флейта, 2 гобой, cor anglais (ағылшын мүйізі), 2 кларнет, бас кларнет, 2 фагот, контрафагот, 4 валторна, литавра, глокеншпиль, там-там, челеста, арфа және скрипкалар тобынан тұратын оркестрге арналған. Камералық оркестр деңгейінде қолданылған бұл құралым Малерге кішігірім көлемде кең спектрлі тембрлерді зерттеуге мүмкіндік берді; Тунбридж бұл құбылысты кейінгі композиторлар, мысалы, Шенбергтің "Пьерро Лунаир" шығармасында қабылдаған жаңа үрдіс деп санайды. Шығарманы орындауға шамамен 25 минут уақыт кетеді.