Кіріспе

Германияның әскери-теңіз офицері және екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі Кригсмарине басшысы Эрих Иоганн Альберт Редер (24 сәуір 1876 – 6 қараша 1960) Ханс Редер өз балаларын Бисмарк басқарған, «саяси емес» сарапшылардың үкіметін қолдауға тәрбиеледі. Олар «саясаттан жоғары» тұрғандары және Германияның мүддесі үшін ғана жұмыс істейтіндері айтылды. Өмірі бойы Редер өзін аполитикалық санаған (яғни, жеке партия мүддесінен гөрі, ұлттың игілігін ойлайтын адам) және «саяси емес» офицер ретінде теңіз күшіне деген қолдауы ұлттық мүдделерді объективті түрде қарастыруға негізделгенін мәлімдеді. Бірақ 1901-1903 жылдары Редер Пруссияның Генрих ханзадасының штабында қызмет етіп, осы арқылы ықпалды қолдаушыға ие болды. Суық және жабық мінезіне байланысты, тіпті достары да оның өмірі туралы көп білмейтінін мойындады. 1905 жылдан бастап Редер Теңіз күштерінің баспасөз қызметінде жұмыс істеді, онда ол алғаш рет Тирпицпен танысып, журналистерге «теңіз күші идеологиясын» насихаттау үшін мақалалар жазуға және Рейхстаг мүшелерімен кездесіп, оларды осы идеологияға көндіру арқылы саясатқа қадам басты. Тирпицпен тығыз байланыста жұмыс істеген Редер 1906 жылғы үшінші Теңіз заңының қабылдануына лобби жасауға белсенді қатысты. Бұл заң Германияны 20 ғасырдың басында басталған ағылшын-герман теңіз жарысында британдықтармен бәсекелесу үшін «барлық ірі калибрлі соғыс кемелерін» салуға міндеттеді. Редер Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары Кайзер Вильгельм II-нің жеке яхтасының капитаны болды. Бұл қызмет өте жоғары мәртебелі болмаса да, көбінесе осындай лауазымдардан кейін жылдам жандану мүмкіндігі туатын еді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Рейдер Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хиппердің штаб бастығы және жауынгерлік қызметтерде болды. 1915 жылы Доггер Банкі шайқасына, ал 1916 жылы Ютландия шайқасына қатысты. Кейін Редер Хипперді «қағазбастылықты жек көретін» адмирал деп сипаттады; осыған сәйкес, Хиппер Редерге елеулі билік жүктеді, сондықтан ол штаб бастығы лауазымына қарағанда зор ықпалға ие болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін неміс теңіз күштері екі бағытқа бөлінді. Бірін адмирал Альфред фон Тирпиц (1849–1930) басқарды, ол американдық тарихшы Альфред Тейер Маханның (1840–1914) тұжырымдамаларын ынталы түрде қолдады және соғыс жағдайында Корольдік теңіз күштеріне қарсы шешуші жойқын шайқас (Entscheidungsschlacht) табуға және жеңуге қабілетті, соғыс кемесіне негізделген «тепе-тең флотты» құруға сенді. Екінші бағытты командир Вольфганг Вегенер (1875–1956) жетекшілік етті, ол британдық кеме жасау мүмкіндігі жоғары болғандықтан Германия шешімді шайқаста жеңіске жете алатын «тепе-тең флотты» құруға үміттенбеуі керек екенін, сондықтан неміс теңіз күшін тиімді пайдалану – крейсерлер мен суасты кемелерінен тұратын флотты құру екенін айтты. Вегенердің барлық үш еңбегін оқығаннан кейін адмирал Хиппер оларды Берлиндегі Әскери-теңіз министрлігіне ұсынуға шешім қабылдады, бірақ Редердің Вегенердің тезисін кемшілік деп сынаған еңбегін оқығаннан кейін ойын өзгертті. Бұл Редер мен Вегенер арасындағы ұзақ араздықтардың бастауы болды, Вегенер бұрынғы досы Редер өзінің жоғары идеяларына қызғанышпен қарады деп мәлімдеді. 1916 жылдың мамыр айында Редер Хиппердің шайқас крейсерлерінің шабуылын жоспарлауға белсенді қатысты, мақсаты британдық шайқас крейсерлерінің күштерін алдап, содан кейін оларды негізгі Теңіз күштерімен жою болды. Бұл шабуыл Ютландия шайқасына ұласты. Редер маңызды рөл атқарды және шайқас барысында Хиппердің флагманы зақымдалғандықтан, бір кемеден екінші кемеге ауысуға мәжбүр болды. Адмирал Хиппердің штаб бастығы ретінде ол Хиппердің жоспарына тығыз қатысты: неміс шайқас крейсерлерінің эскадрильясы Атлант мұхитын кесіп өтіп, Канада жағалауларынан бастап Кариб теңізі мен Оңтүстік Америкаға дейін британдық крейсерлерді батыру және британдықтарды Отандық флоттың маңызды бөлігін Жаңа дүниеге қайта орналастыруға мәжбүр ету. Хиппердің жоспарлары тым тәуекелді деп есептелгенімен, олар Редердің кейінгі ойлауына елеулі әсер етті. 1918 жылдың 14 қазанында Редер әскери-теңіз мемлекеттік хатшысы адмирал Пол Бенкеге орынбасар болып тағайындалды. Редер суасты кемелеріне күмәмен қарады, бірақ соғыстың соңғы апталарын 450 U қайығын салуға бағытталған Шеер бағдарламасын іске асыруға жұмсады. 1918 жылдың 28 қазанында Императорлық неміс флоты бүлік көтерді. Редер бүлікке қарсы күресте маңызды рөл атқарды.

Веймар Республикасы

Рейдердің екі кіші інісі Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза болды, ал 1919 жылы соғыс салдарынан туған стресске байланысты қиын жағдайға түскен бірінші некесі ажырасып кетті. Тақуа Редер үшін ажырасу үлкен жеке ұят болды, және ол өмірінің соңына дейін бірінші некесін мойындамады. Носке – "заң мен тәртіп" көзқарасын қатай ұстанатын көпшілік социал-демократ болды. Осы кезеңде Редер теңіз офицерлері корпусы мен Носке арасында байланысшы болып жұмыс істеді, және 1919 жылғы 11 қаңтарда Адольф фон Тротаны теңіз күштерінің бас қолбасшысы етіп тағайындауды Носкеге ұсынған Редер болды. Тирпицтің соғыс кезінде императордың басшылығына жасаған шабуылдары офицерлер корпусында "шебердің" және кайзердің жақтастары арасында жарылысқа алып келді, ал Редер Тротаны екі тарапқа да қанағаттандыратын жалғыз офицер деп есептеді. Теңіз күштері Фрейкорпқа екі бригадасын жұмсады. Фрейкорпты қолдағандығы үшін теңіз күштерінің төлеген бағасы – "мемлекет ішіндегі мемлекет" статусын сақтап қалу және әскериді демократияландыру әрекеттерінің тоқтатылуы болды. Веймар Республикасы тұсында әскерилер өзін үберпартейліх (партиядан жоғары) деп санады, бірақ бұл саяси бейтараптық емес еді. Әскерилер "саясаттың" екі түрі бар екенін айтты: партейполитик (партиялық саясат), ол саясаткерлердің жауапкершілігінде, және штатполитик (мемлекеттік саясат), ол әскерилердің жауапкершілігінде. Осыдан кейін Редер теңіз күштерінің иерархиясындағы өсуін жалғастырып, 1925 жылы вице-адмирал атанды.

Бас қолбасшы

1928 жылдың 1 қазанында Рейдер адмирал дәрежесіне көтеріліп, Рейхсмариннің (Веймар Республикасының әскери-теңіз күштері) Әскери-теңіз басқаруының (Chef der Marineleitung) бастығы болды. 1935 жылдың 1 маусымында Рейхсмарин Кригсмарин деп өзгертілді және Рейдер оның Бас қолбасшысы, Кригсмариннің Бас қолбасшысы (Oberbefehlshaber der Kriegsmarine) атағымен тағайындалды. 1936 жылдың 20 сәуірінде Рейдер генерал-адмирал дәрежесіне көтеріліп, рейхсминистр дәрежесі мен құқықтары берілді, бірақ ресми атақ берілмеді. 1937 жылдың 30 қаңтарында Гитлер Рейдерге Алтын партия тағдырын (Золотой партийный значок) сыйлады, осылайша оны партияға қабылдады (мүшелік нөмірі 3 805 228).

Екінші дүниежүзілік соғыс

Райдер теңіз күштері Екінші дүниежүзілік соғысқа кем дегенде бес жыл дайын емес деп сенді. Желкенді флот Корольдік теңіз күштерімен күресуге жарамсыз болды және оның орнына конвойлерді шабуылдау стратегиясын қабылдады. Райдер Kriegsmarine-нің белсенді рөл атқаруын қалады, себебі соғыс аяқталғаннан кейін бюджетті қысқартудан қорқады. Кішкентай кемелер Корольдік теңіз күштерін оларға қарсы күресу үшін кемелерін таратуға мәжбүрлеу үшін бүкіл әлемге таратылды, ал линкорлар Солтүстік теңізде шабуылдар жасап, Корольдік теңіз күштерінің күшін біртіндеп азайтуға тырысты. Райдер Ривер-Плейт шайқасының нәтижесіне наразы болды және Ханс Лангсдорф кемені батырмауы керек еді, керісінше Корольдік теңіз күштерімен шайқасқа шығуы керек еді деп ойлады. Флот командирі Герман Бём жауапкершілікке тартылып, Райдер оны қызметтен босатып, кемелер соңғы оққа дейін күресіп, жеңіске жеткенімен немесе туларымен бірге батып кетуі керек деген бұйрық берді. Одақтастар норвегиялық әуежайларды қысқы соғыста кеңес әскерлеріне қарсы күрескен финдерге ұшақтарды жеткізу үшін, сондай-ақ норвегиялық суларда миналар қою үшін пайдаланды, бұл жағдай немістерді алаңдатты. Егер одақтастар норвегиялық теңіз базаларын пайдаланса немесе норвегиялық суларда сәтті миналар қойса, Швециядан Германияға темір кенін тасымалдау тоқтатылып, Германияға қатысты блокада күшейтіледі. Одақтастар темір кенін тасымалдауды тоқтату үшін Норвегия мен Швецияға шабуыл жасауды жоспарлады. 1939 жылдың қыркүйегінде Балтық теңізіндегі Kriegsmarine командирі адмирал Рольф Карлс Райдерге Норвегияға шабуыл жасауды ұсынды. Райдер қазан айында Гитлерге бұл туралы хабарлады, бірақ жоспарлау 1939 жылдың желтоқсанына дейін басталмады. 1940 жылдың ақпанындағы Altmark оқиғасына дейін операция төмен басымдықпен жоспарланды, сол кезде бейтарап Норвегия суларында 300 одақтас тұтқынды тасымалдаған неміс танкерін Корольдік теңіз күштерінің эсминеці тоқтатып, тұтқындарды босатті. Осыдан кейін Норвегияға шабуыл жоспарлары жаңа қарқын алды. Шабуыл Kriegsmarine үшін қымбатқа түсті, ол ауыр крейсерін, алты жеңіл крейсерінің екеуін, 20 эсминецінің 10-ын және алты U- қайығын жоғалтты. Сонымен қатар, басқа да барлық ірі кемелер зақымдалып, докқа жөндеуге мұқтаж болды, ал Норвегия кампаниясынан кейін неміс желкенді флотында үш жеңіл крейсер мен төрт эсминец ғана жұмыс істеді. Францияны жеңіске жеткеннен кейін Kriegsmarine Францияның батыс жағалауындағы порттарда орналасуға мүмкіндік алды. Бұл стратегиялық маңызды болды, өйткені неміс әскери кемелері енді достас порттарға оралу үшін қауіпті Англия арнасынан өтуге міндетті емес, сонымен қатар Атлант мұхитында конвойлерге шабуыл жасау үшін әлдеқайда алысқа шығуға мүмкіндік алды. Францияның капитуляциясынан кейін Райдер француз теңіз күштерінің кемелерін тартып алып, оларды өз экипаждарымен жабдықтау арқылы теңіз күштерінің қуатын арттыру мүмкіндігін көріп отырды. Алайда Гитлер бұл идеяға вето қойды, себебі бұл француз теңіз күштерін Корольдік теңіз күштеріне қосылуға итермелейді деп қорқады. Райдердің жоспарынан британдықтардың қорқуы Мерс-эль-Кебирге шабуылға әкелді, онда Корольдік теңіз күштері Франциямен бейбіт кезеңде болғанына қарамастан француз теңіз күштеріне шабуыл жасады. 1940 жылдың 11 шілдесінде Гитлер мен Райдер Z жоспары бойынша соғыс кемелерін салуды жалғастыруға келісті. Райдер сонымен қатар Норвегия теңізіндегі Тронхеймде және Бискай шығанағындағы Сент-Назер мен Лориентте базалар салдырды. Осы уақытта Райдер және басқа да жоғары офицерлер Шетланд, Исландия, Азор, Иран, Мадагаскар, Кувейт, Египет және Голланд Индиясына шабуыл жасау туралы меморандумдар ұсына бастады. 1941 жылдың қаңтарында "Шарнхорст" және "Гнайзенау" әскери крейсерлері Атлант мұхитында сәтті сауда рейдтік миссияға жіберілді. 18 наурызда, Ленд-Лизи басталғаннан кейін, Райдер тіпті себепсіз болса да, АҚШ әскери кемелеріне оқ атуды бастағысы келді. Ол өткен жылы желкенді кемелердің жоғалуына байланысты Азорға шабуыл жасаудан бас тартты. Райдер 1941 жыл бойы Гитлерден АҚШ-қа соғыс жариялауды талап етті, сонда Kriegsmarine британдық конвойларын сүйемелдейтін американдық әскери кемелерін батыра бастайды. 1941 жылдың сәуірінде Райдер Шарнхорст пен Гнайзенаудың сәтті сауда рейдтік миссиясын одан да үлкен миссиямен жалғастыруды жоспарлады, онда линкор, екі әскери крейсер және Lütjens басқаруымен ауыр крейсер қатысатын болады, бұл операцияға "Рейнүбунг" деген кодовое атау берілді. Бастапқы жоспарда операцияға Scharnhorst және Gneisenau әскери крейсерлері қатысуы тиіс еді, бірақ Scharnhorst қозғалтқыштарына күрделі жөндеу жүргізіліп жатты, ал Gneisenau күндер бұрын зақымдаушы торпедалық соққыға ұшырады, ол оны алты айға істен шығарды. Нәтижесінде миссияға неміс линкоры Bismarck және неміс крейсері Prinz Eugen ғана жіберілді, ол Bismarck-тің батып кетуімен аяқталды. Бұл оқиға капиталдық кемелерді сауда кемелеріне қарсы пайдалануды тоқтатуға жақындатты. Гитлер наразы болды және Bismarck-тің құрылысына және жұмысына жұмсалған ресурстарды тиімсіз инвестиция деп санады. 1941 жылдың соңында Райдер "арналық шабуылды" жоспарлады, ол Франция порттарындағы қалған екі линкорды Норвегия суларындағы одан әрі операциялар үшін Германияға жіберді. Жоспар Совет Одағына бағытталған Ленд-Лизи конвойларын қорқыту, Норвегияға шабуыл жасаудан аулақ болу және Атлант мұхитында U- қайықтарға қарсы қолданылатын Home Fleet элементтерін байлау болды. Перл-Харборға шабуылдан кейін Райдер, маршал Кейтель және рейхмаршал Геринг Гитлерді АҚШ-қа дереу соғыс жариялауға және АҚШ-тың шығыс жағалауында U- қайықтардың шабуылдарын бастауға шақырды, бұл неміс су асты кемешілері "Екінші бақытты уақыт" деп атады.

Отставка

1943 жылдың 30 қаңтарында Гитлер Баренц теңізіндегі шайқасқа қанағаттанбағандықтан, Крайгсмариннің U қайықтарының бас қолбасшысы Карл Дёниц бас адмирал атағына көтерілді, ал Рейдер әдеттегі рәсімдік лауазым – адмирал-инспектор болып тағайындалды. Рейдер Гитлерге шайқас туралы хабарламаған, ал Гитлер осы туралы шетелдік баспасөзден білген. Альберт Шпеердің сөзіне қарағанда, Гитлер «Люцков» және «Адмирал Хиппер» неміс крейсерлерінің жауынгерлік рухы жеткіліксіз деп есептеді. Бұл қайта ұйымдастыру Шпеердің Дёницпен тығыз байланыс орнату мақсатына орай жасалды.

Нюрнберг соты

1945 жылы 23 маусымда Редер Кеңес әскерлеріне тұтқынға түсіп, Мәскеуде түрмеге қамалған. Шілде айының соңында ол Нюрнбергке соталу үшін жеткізілді: (1) бейбітшілікке қарсы қылмыс, соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыс жасауға құлықтасу; (2) агрессиялық соғыстарды жоспарлау, бастау және жүргізу; және (3) соғыс заңдарын бұзу. Редер барлық тармақ бойынша кінәлі деп танылып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Ол өлім жазасына кесілетінін күткендіктен, бұл үкімге таңқалды. Оның әйелі, неміс ардагерлерінің қолдауымен, оны босату үшін бірнеше науқан ұйымдастырды, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты 1955 жылы 26 қыркүйекте босатылды.

Өлім

Радер өзінің "Менің өмірім" атты автобиографиясын жазу үшін көмекші авторды пайдаланды. Ол 1960 жылдың 6 қарашасында Киль қаласында табиғи себептерден қайтыс болды. Оның әйелі бір жыл бұрын қайтыс болған еді. Ол Кильдегі Нордфридхоф (Солтүстік бейітстаны) зиратына жерленген. Бұрынғы Ұлы адмирал Карл Дёниц 1960 жылдың 12 қарашасында оның қоштасу рәсіміне қатысты.