Кіріспе
Максимилиан Иоганнс Мария Губерт Рейхсграф фон Шпее (22 маусым 1861 – 8 желтоқсан 1914) – Германия Императорлық теңіз флотының офицері, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс Азия эскадрильясының қолбасшысы. Шпее 1878 жылы теңіз флотына қабылданып, түрлі қызметтер мен орындарда болды, соның ішінде 1880-ші жылдары Германияның Батыс Африкасындағы отарлық канонерлік қайықта, 1890-шы жылдардың соңында Шығыс Африка эскадрильясында және 1900-шы жылдардың басында Германияның негізгі флотындағы бірнеше соғыс кемелерінің командирі болып қызмет етті. 1880-ші жылдардың аяғы мен 1890-шы жылдардың басында Германияда болғанда ол Маргаретаға үйленді және үш балаға ие болды: ұлдары Генрих пен Отто және қызы Губерта. 1912 жылы ол Шығыс Азия эскадрильясының командирі ретінде қайта оралды және келесі жылы вице-адмирал шеніне көтерілді. 1914 жылдың шілдесінде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Шпее өз эскадрильясын Тынық мұхиты арқылы Оңтүстік Америка жағалауына жеткізді. 1 қарашада ол британдық 4-ші крейсерлік эскадрильяны, қолбасшысы контр-адмирал Кристофер Крэдокты жеңіп, Коронел шайқасында Крэдоктың екі крейсерін батырып, қалған екі кемесін шегінуге мәжбүр етті. Бір айдан кейін Шпее Фолкленд аралдарындағы британдық теңіз базасына шабуыл жасауға шешім қабылдады, бірақ британдық күштер оны күтпеген жерден шабуылдады. Фолкленд аралдары шайқасында вице-адмирал Доветон Стюрдидің эскадрильясы, құрамында екі қуатты крейсерлік кеме болды, Шығыс Азия эскадрильясын жойды. Шпее мен оның екі ұлы, олардың екеуі де оның кемелерінде қызмет етіп жатқан, және шамамен 2200 басқа адаммен бірге қаза тапты. Шпее Германияда батыр ретінде құрметтелді, және оның құрметіне бірнеше кеме аталды, соның ішінде 1930-шы жылдары салынған және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Плата өзені шайқасынан кейін батырылған «Адмирал Граф Шпее» ауыр крейсері.
Maximilian Johannes Maria Hubert Reichsgraf von Spee (22 June 1861 – 8 December 1914) was a naval officer of the German Kaiserliche Marine (Imperial Navy), who commanded the East Asia Squadron during World War I. Spee entered the navy in 1878 and served in a variety of roles and locations, including on a colonial gunboat in German West Africa in the 1880s, the East Africa Squadron in the late 1890s, and as commander of several warships in the main German fleet in the early 1900s. During his time in Germany in the late 1880s and early 1890s, he married his wife, Margareta, and had three children, his sons Heinrich and Otto and his daughter Huberta. By 1912, he had returned to the East Asia Squadron as its commander, and was promoted to the rank of Vizeadmiral (Vice Admiral) the following year. After the outbreak of World War I in July 1914, Spee led his squadron across the Pacific to the coast of South America. Here on 1 November, he defeated the British 4th Cruiser Squadron under Rear Admiral Christopher Cradock in the Battle of Coronel, sinking two of Cradock's cruisers and forcing his other two ships to retreat. A month later, Spee decided to attack the British naval base in the Falkland Islands, but a superior British force surprised him. In the ensuing Battle of the Falkland Islands, Vice Admiral Doveton Sturdee's squadron, which included two powerful battlecruisers, destroyed the East Asia Squadron. Spee and his two sons, who happened to be serving on two of his ships, were all killed, along with about 2,200 other men. Spee was hailed as a hero in Germany, and several ships were named in his honor, including the heavy cruiser German cruiser Admiral Graf Spee, which was built in the 1930s and was scuttled after the Battle of the River Plate during World War II.
Ерте мансап
Шпе 1861 жылдың 22 маусымында Данияның Копенгаген қаласында дүниеге келді, бірақ ол Германияның Рейнланд аймағында өсті, онда оның отбасы мүлігі болған. 1878 жылы ол Императорлық теңіз флотына (Kaiserliche Marine) қосылды және бастапқыда Кильдегі негізгі неміс теңіз базасында қызмет етті. Ол «теңізде лейтенант» (Leutnant zur See) шенімен офицер болып тағайындалды және Батыс Африкаға жіберілген канонерлік қайыққа бекітілді. Осы сапар барысында немістер Того және Камерунның жергілікті билеушілерімен шарттарға қол қойып, тиісінше Тоголанд және Камерун колонияларын құрды. 1887 жылы Шпе Камерунға ауыстырылды, онда ол Дуала портына қолбасшылық етті. Ол сол жерде ревматизмге шалдықты, емделу үшін Германияға қайтаруға мәжбүр болды, бірақ өмірінің соңына дейін ревматизмнен уақыт-уақытпен зардап шекті. 1889 жылы Германияға оралғаннан кейін ол Маргарета фон дер Остен-Сакен бароншасына үйленді. Олардың екі ұлы болды: Отто, 1890 жылдың 10 шілдесінде, және Генрих, 1893 жылдың 24 сәуірінде, сондай-ақ Хуберта атты бір қызы, 1894 жылдың 11 шілдесінде дүниеге келді. 1897 жылдың желтоқсанында Шпе Германияның Шығыс Азия эскадрильясында орналасты, ол Цзяочжоу шығанағының жалға алынған аумағын, Циньдао портын басып алғаннан кейін. Бұл жерде ол вице-адмирал Отто фон Дидерихстің штабында қызмет етті. 1900 жылы Қытайдағы Боксерлер көтерілісі кезінде Шпе Циньдао және Янцзыде әрекеттерге қатысты. Германияға оралғаннан кейін ол «корвет капитаны» (Korvettenkapitän) шеніне көтеріліп, «пре-дредноут» типтес шайқас кемесінде бірінші офицер болып тағайындалды. 1900 және 1908 жылдар аралығында Шпе бірнеше кемелерге қолбасшылық етті, оның ішінде «авизо», мина тастаушы кеме және, ақырында, «пре-дредноут». Осы кезеңде ол 1904 жылдың 27 қаңтарында «фрегат капитаны» (Fregattenkapitän) және бір жылдан кейін «теңіз капитаны» (Kapitän zur See) шеніне көтерілді; Виттельсбахқа қолбасшылық етуі соңғы жағдайдан кейін болды. 1908 жылы ол Солтүстік теңіз станциясының қолбасшысының штаб бастығы болып тағайындалды, ал 1910 жылы «контр-адмирал» (Konteradmiral) шеніне ие болды. Содан кейін Шпе Ашық теңіз флотының барлау күштерінің командирінің орынбасары болып тағайындалды.
Шығыс Азия эскадрильясы
1912 жылдың соңында Шпеге Шығыс Азия эскадрильясының басқаруы тапсырылды, ол 4 желтоқсанда KAdm Гюнтер фон Кросигктің орнын басты. Шпе бронекерде өз туын көтеріп, «Шарнхорст» кемесінің інісімен бірге Тынық мұхитының оңтүстік-батысына сапарға шықты. Сапар барысында Шпе Сингапур және Батавия сияқты бірнеше порттарға сапар шекті. Келесі жылы Шпе вице-адмирал шеніне көтерілді. Келесі бір жарым жыл ішінде Шпе бірнеше Шығыс Азия елдерінің басшыларымен кездесті. 1913 жылдың 1 сәуірінен 7 мамырына дейін «Шарнхорст» Шпені Жапонияға алып барып, Тайшо императорымен кездестірді. Соңынан сол жылы Шпе Сиам патшасы Чулалонгкорнмен кездесті. 1914 жылдың мамыр айында Шпе «Шарнхорст» және торпедалық катермен Порт-Артурға, содан кейін Тяньцзиньге барды; Шпе Пекинге сапар шекті, онда Қытай Республикасының бірінші президенті Юань Шикаймен кездесті. Ол 11 мамырда «Шарнхорст» кемесіне қайтып оралды, ал кеме Циндаоға келді. Содан кейін Шпе Германияның Жаңа Гвинеясына круиздік сапарға дайындық бастады; «Шарнхорст» 20 маусымда жолға шықты. Екі бронекер Жапонияның Нагасаки қаласына бет алды, онда сапарға дайындалу үшін отын толтырды. Олар Каролин аралдарындағы Трукке бара жатқанда, Австрия-Венгрия тағының мұрагері, эрцгерцог Франц Фердинандтың қаза тауып, өлтірілгені туралы хабарды алды. 17 шілдеде Шығыс Азия эскадрильясы Каролин аралдарындағы Понапеге жетті, онда кемелер Еуропадағы жағдайдың ушығуына қарамастан күтіп қалды. Понапеде Шпе неміс радиожелісіне қол жеткізіп, 28 шілдеде Австрия-Мажарстанның Сербияға соғыс жариялағанын, ал одан кейін Ресейдің Австрия-Мажарстанға және мүмкін Германияға қарсы соғыс жариялауға тең болған жұмылдыруын білді. 31 шілдеде Германияның Ресейге әскерін жұмылдыру туралы ультиматумының мерзімі аяқталатыны хабарланды; Шпе кеме экипаждарына соғысқа дайындалуға бұйрық берді. 2 тамызда Вильгельм II Германияның Ресейге және оның одақтасы Францияға қарсы жұмылдыруға бұйрық берді. Германия Францияға шабуыл жасағанда бейтарап Бельгияның шекарасын бұзғаннан кейін, Ұлыбритания Германияға соғыс жариялады.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Шығыс Азия эскадрильясы «Шарнхорст» және «Гнайзенау» крейсерлерінен, сондай-ақ жеңіл крейсерлерден тұрды. Осы кезде «Нюрнберг» АҚШ-тың батыс жағалауынан қайтып келе жатқан еді, онда «Лейпциг» оны жаңа ғана алмастырған, ал «Эмден» әлі де Циндаода болды. Шпе күштерін біріктіру үшін кемелерін қайта шақырды. «Нюрнберг» 6 тамызда келді, ал үш крейсер және олардың көмір тасымалдаушы кемелері Мариана аралдарындағы Паган аралына, сол кездегі неміс колониясына көшті. «Эмден» және көмекші крейсерге айналған лайнер 12 тамызда эскадрильяға қосылды. Төрт крейсер, «Принц Эйтель Фридрих» және бірнеше көмір тасымалдаушы кемелермен бірге Тынық мұхитының орталық бөлігінен Чилиге қарай жолға шықты. 13 тамызда «Эмден» капитаны, коммодор Карл фон Мюллер, Шпені кемесін саудалық рейдер ретінде пайдалануға көндірді. 14 тамызда Шығыс Азия эскадрильясы Паганнан Маршалл аралдарындағы Эневетак атолына бағыт алды. Тынық мұхиты арқылы сапар шегіп бара жатқанда, Шпе кемелеріндегі ресми талаптарды жеңілдетіп, офицерлер мен инженерлік офицерлердің тамақтануын біріктірді. Немец жоғары басшылығын хабардар ету үшін 8 қыркүйекте Шпе «Нюрнбергті» Гонолулуға, бейтарап елдер арқылы хабар жіберу үшін жіберді. «Нюрнберг» 29 тамызда одақтастардың Германия Самоасын басып алғаны туралы хабармен оралды. «Шарнхорст» және «Гнайзенау» жағдайды тексеру үшін Апияға жөнелтілді. Шпе британдық немесе австралиялық әскери кемені күтпеген жерден ұстауға үміттенген, бірақ 14 қыркүйекте келген кезде ол портта ешқандай әскери кемелерді таппады. Шпе одақтас әскерлеріне шабуыл жасамауға шешім қабылдады, себебі бұл самоалықтарды өлтіру және неміс мүлігіне зиян келтіру қаупін тудырар еді. 22 қыркүйекте «Шарнхорст» және Шығыс Азия эскадрильясының қалған бөлігі француз колониясы Папетеге жетті. Неміс әскері колонияға шабуыл жасады, нәтижесінде Папете шайқасында француздық «Зеле» канонерлік қайығы батты. Кемелер француз жағалау батареяларының атысына түсті, бірақ зақым алмады. Порттағы миналардан қорқып, Шпе порттағы көмірді иеленуден бас тартты. Содан кейін Шпе Тынық мұхиты арқылы Маркиза аралдарынан өтті, онда оның кемелері бартер, сатып алу немесе тәркілеу арқылы жаңа ет қоса алғанда, жабдықтау алды. 12 қазанда эскадрилья Пасха аралына жетті, онда оны «Лейпциг» және тағы төрт көмір тасымалдаушы кеме күшейтті. Шпедің кемелері 1 қарашада Чилидің жағалауында болды, ол британдық крейсер «Коронельде» жалғыз тұрғанын білді; ол кемені батыруға тырысуға шешім қабылдады.
Коронел шайқасы
Глазго 4-ші крейсерлік эскадрильяға тағайындалды, оған контр-адмирал Кристофер Крэдок басшылық етті; Глазгоға бронекрейсерлер және қосымша крейсер қосылды. Коронель маңындағы эскадрильяның барлығын анықтағаннан кейін, Спи британдық кемелерге шабуыл жасауға шешім қабылдады, бірақ кемелерінің артық жылдамдығын пайдаланып, күн батқанда Крэдоктың кемелерінің силуэті көрінетін кешке дейін шабуылды кейінге шегерді. Осы уақытта неміс кемелері Чили жағалауында жасырынып, британдық артиллерияшылардың мақсат алуын қиындатты. 18:07-де Спи от ашуға бұйрық берді, оның екі бронекрейсері Крэдоктың бронекрейсерлерімен, ал жеңіл крейсерлері Глазго және Отрантомен шайқасты. Крэдок тез арада Отрантоны бөліп жіберді, өйткені ол шайқасқа қатысуға лайық емес еді. 18:50-де Гнейзенау Монмутты іс-қимылсыз қалдырып, отын Жақсы Үмітке бұрды; Шарнхорст пен Гнейзенаудың бірлескен оттық күші Жақсы Үмітті 19:23-те толығымен жойды. Содан кейін Спи екі бронекрейсерін кері қайтарды және Монмут пен Гуд Хоупты аяқтау үшін жеңіл крейсерлерін жіберді. Британдықтар екі кемесін де жоғалтып, Крэдокты қоса 1600-нан астам адам қаза тапты, бірақ неміс кемелері оқ-дәрілерінің шамамен 40 пайызын ғана жұмсады. Спи корольдік флот эскадрильясын бір ғасыр бұрынғы Наполеон соғыстарынан бері алғаш рет жеңді. Шабуылдан кейін Спи кемелерін солтүстікке, Вальпараисоға қарай бағыттап жіберді. Чили бейтарап мемлекет болғандықтан, бір уақытта тек үш кеме ғана портына кіре алатын еді; Спи 3 қараша күні таңертең Шарнхорст, Гнейзенау және Нюрнбергті алдымен кіргізіп, Дрезден мен Лейпцигті Мас-а-Фуэрадағы көмір тасымалдаушы кемелермен қалдырды. Ол жерде Спидің кемелері көмірмен толығуға мүмкіндік алды, ал ол Германиядағы Әскери-теңіз штабымен аймақтағы қалған британдық күштердің күшін анықтау үшін кеңес өткізді. Сонымен қатар, Спи британдық баспасөздің өздерінің шығындарын азайтып, неміс құрбандарын көбейтуге тырысқан хабарларына қарсы шара қолданды. Вальпараисодағы неміс клубында қабылдау өтті, бірақ Спи оқиғаның қатал болмауын талап етті. Ол Коронельдегі жеңісін тойлау үшін гүл шоғын алды; Спи оның өзінің қабіріне де сәйкес келеріне жауап берді. Ол портта болғанда, Германияға өту үшін Әскери-теңіз штабынан бұйрық алғанын мәлімдеді. Кемелер бейтараптық ережелеріне сәйкес 24 сағатқа ғана портта болды және 6 қарашада Мас-а-Фуэраға келді, онда тұтқынға алынған британдық және француздық пароходтардан көмір алды. Дрезден мен Лейпциг Вальпараисода кезек күтті, содан кейін қайта құрылған эскадрилья оңтүстікке қарай жалғастырып, Оңтүстік Атлантикаға Хорн мүйісін айналды. Осы уақытта Корольдік теңіз күштері вице-адмирал Доветон Стюрди басқаратын екі жауынгерлік крейсерді Спидің эскадрильясын іздеуге және Крэдоктың жеңілісін қайтаруға жіберді.
While in port, Spee received the order from the Admiralty Staff to attempt to break through to Germany. The ships remained in the port for only 24 hours, in accordance with the neutrality restrictions, and arrived at Mas a Fuera on 6 November, where they took on more coal from captured British and French steamers. Dresden and Leipzig took their turn in Valparaiso, after which the re formed squadron continued south and rounded Cape Horn into the South Atlantic. In the meantime, the Royal Navy sent a pair of battlecruisers— and —commanded by Vice Admiral Doveton Sturdee to hunt down Spee's squadron and avenge Cradock's defeat.
Фолкленд аралдары шайқасы
6 желтоқсанның таңында Шпее «Шарнхорст» кемесіндегі кеме командирлерімен келесі әрекеттерді анықтау үшін кеңес өткізді. Немістер аймақтағы британдық күштердің күшеюі туралы көптеген шашыраңқы және қайшылы хабарларды алды; Шпее мен тағы екі капитан британдық сымсыз байланыс станциясын жою үшін Фолкленд аралдарына шабуыл жасауды жақтады, ал үш командир аралдарды айналып өтіп, Аргентина жағалауында британдық кемелерге шабуыл жасаудың дұрыс екенін айтты. Шпее пікірі басым болды және эскадрилья 6 желтоқсан күні сағат 12:00-де Фолкленд аралдарына аттанды. Кемелер екі күннен кейін Фолкленд аралдарына жетті; «Гнейзенау» мен «Нюрнберг» шабуылға жіберілді. Олар жақындағанда «Гнейзенау» бортындағы бақылаушылар Порт-Стэнлиден түтін көтерілгенін байқады, бірақ британдықтар немістердің оларды басып алуына жол бермеу үшін көмір қорын өртеп жатқанын болжады. Олар портыға жақындағанда, күзет кемесі ретінде жағаға тірелген ескі соғыс кемесінен атылған снарядтар неміс кемелерінің төңірегіне түсе бастады, бұл Шпеені шабуылды тоқтатуға мәжбүр етті. Шпее кері қайтқанда Стюрди кемелерін жылдам дайындап, немістерді қууға шықты. 13:20-ға қарай крейсерлер Шпееге жетіп, оның бронекрейсерлері әлдеқайда жылдам крейсерлерден қашуға мүмкін емес екенін түсінді. Ол үш жеңіл крейсерге «Шарнхорст» пен «Гнейзенау» арқылы британдық эскадрильяны ұстап тұрғанда, қашуға тырысуды бұйырды. Стюрди оның орнына өз крейсерлеріне қашып бара жатқан неміс жеңіл крейсерлерін қууға бұйырды, ал «Invincible» мен «Inflexible» «Шарнхорст» пен «Гнейзенау»пен айналысты. Шпее кемелерін маневрлеп, леуардтық жағдайға келді; жел оның кемелерін түтіннен таза ұстады, бұл оның артиллерияшылары үшін көрінуді жақсартты. Бұл Стюрдини желге қарсы жағдайға және оның нашар көрінуіне мәжбүр етті. «Шарнхорст» үшінші залпымен «Invincible» кемесін аралап өтіп, британдық крейсерге екі рет соққы берді. Неміс флагманы осы шайқас кезеңінде зардап шеккен жоқ. Стюрди Шпеенің көптеген қосалқы қаруларының қашықтығына жақындауын болдырмау үшін екі градусқа солтүстікке бұрылып, қашықтықты арттыруға тырысты. Шпее бұл маневрге қарсы шығып, жылдам оңтүстікке бұрылды, бұл Стюрдини де оңтүстікке бұрылуға мәжбүр етті. Бұл «Шарнхорст» пен «Гнейзенауға» солтүстікке бұрылып, олардың екінші 15 см-лік пушкаларымен шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Олардың атуы соншалықты дәл болғандықтан, британдықтар екінші рет қашып кетуге мәжбүр болды. Британдық артиллериясы толығырақ болды, ал 16:00-ге қарай «Шарнхорст» кемесі ауысып, бортында өрт шықты. Шпее «Гнейзенауға» шабуылдан бас тартуға бұйырды, ал өзі «Шарнхорстты» шабуылдаушыларына қарай бұрып, оларға торпедалар атқылауға тырысты. 16:17-де «Шарнхорст» аударылып, батып кетті, барлық экипажымен бірге, соның ішінде Шпее де. Гнейзенауға әлі де назар аударып тұрған британдықтар аман қалғандарды құтқаруға тырыспады. «Гнейзенау», «Лейпциг» және «Нюрнберг» де батып кетті. Тек «Дрезден» ғана құтыла алды, бірақ ақырында оны Хуан-Фернандес аралдарына дейін іздеп тауып, батырып жіберді. Эскадрильяның толық жойылуынан 2200-ге жуық неміс теңізшісі мен офицері қаза тапты, соның ішінде Шпеенің екі ұлы да; Генрих «Гнейзенау» бортында, ал Отто «Нюрнберг» бортында қаза тапты.
Мұра
Шпе Германияда батыр ретінде құрметке ие болды, ал Шығыс Азия эскадрильясының теңізшілері баспасөзде мақталып, олардың батылдығы мен қарсылық танытуына ерекше назар аударылды. 1917 жылдың қыркүйегінде екінші кеме «Граф Шпе» деп аталды және оны Шпенің жесірі Маргаретте шағылыстырды. 1918 жылдың 11 қарашасындағы келісімге дейін кеменің құрылысы аяқталмады, ал 1921 жылға дейін металл тескісіне жіберілді. 1934 жылы Германия жаңа ауыр крейсерді неміс линкоры «Адмирал Граф Шпе» деп атады; бұрынғы кемеде болғандай, Шпе отбасының мүшесі кемені шағылыстырды, бұл жолы оның қызы. 1939 жылдың желтоқсан айында Уругвай жағалауындағы Ривер-Плейт шайқасынан кейін «Адмирал Граф Шпе» экипажымен бірге батырылды. 1959-1964 жылдары Германия Федеративтік Республикасының Флоттық күштері «Граф Шпе» оқу фрегатын пайдаланды. Шпенің флагманы «Шарнхорст» Фолкленд аралдарынан 2019 жылдың 5 желтоқсанында табылды, оның суға батқанына шамамен 105 жыл болды. Граф фон Шпе отбасының басшысы Вильгельм Граф фон Шпе апат орнын «ащы-тәтті» деп сипаттады, отбасы «көптеген адамдардың соңғы бейіті табылғанына және енді сақталуы мүмкін екеніне риза болғанын, сонымен қатар көптеген өмірлердің бекер кеткенін еске түсірді. Біз бір күні әкеміз бен екі ұлымыздан айырылдық. Бірінші дүниежүзілік соғыста ұлы қасірет көрген мыңдаған отбасылар сияқты, біз де оларды еске аламыз және олардың құрбандықтары бекер болмауына көз жеткізуіміз керек».