Кіріспе

Неміс ботаник Матиас Якоб Шлейден (5 сәуір 1804 – 23 маусым 1881) – неміс ботаник және Теодор Шванн мен Рудольф Вирховпен бірге жасуша теориясын қалыптастырушылардың бірі. Ол Эрнст псевдонимімен кейбір өлеңдер мен ғылыми емес туындыларын жариялаған. Германияның Геттинген қаласындағы Геттинген университетінде жаратылыстану ғылымдарын оқыған, бірақ 1835 жылы өсімдіктерді зерттеу үшін Берлин университетіне ауысқан. Шлейденнің ағасы Иоганн Хоркель оны өсімдік эмбриологиясын зерттеуге ынталандырған. Көп ұзамай ол ботаника мен мысықтарға деген құмарлығын толық уақытты қызметке айналдырған. Шлейден өсімдік құрылымын микроскоп арқылы зерттеуді ұнатқан. Йена университетіндегі ботаника профессоры ретінде "Фитогенез туралы білімімізге үлес" (1838) атты еңбегін жазған, онда барлық өсімдіктер жасушалардан тұрады деп мәлімдеген. Осылайша, Шлейден мен Шванн бұрынғысынан бұлжымайтын сенімді биологияның химияның атомдық теориясына тең дәрежедегі принципі ретінде тұжырымдаған алғашқы адамдар болды. Ол сондай-ақ 1831 жылы шотландтық ботаник Роберт Браун ашқан жасуша ядросының маңыздылығын мойындап, оның жасуша бөлінуімен байланысты екенін сезген. 1838 жылы М.Я. Шлейден мен Теодор Шванн екі ғалым жасушалық құрылым туралы теорияны қалыптастырды, онда: "Барлық тірі организмдер жасушалардан тұрады және жасуша – тірі организмнің негізгі құрауышы". 1885 жылы Рудольф Вирхов барлық жасушалар бұрыннан бар жасушалардан пайда болады деп мәлімдеді. 1863 жылы Дорпат университетінде ботаника профессоры болған. Ол өсімдіктің барлық бөліктері жасушалардан тұратынын және өсімдіктің эмбрионалдық организмі бір жасушадан пайда болатынын тұжырымдаған. Ол 1881 жылғы 23 маусымда Франкфурт-на-Майне қаласында қайтыс болған.

Эволюция

Шлейден эволюцияның ерте жақтаушыларының бірі болды. Оның 1848 жылы жарық көрген "Өсімдіктер әлемі тарихы" атты лекциясы, "Өсімдік және оның өмірі" ("The Plant: A Biography") кітабында түрлердің өзгерісін қабылдаған мәтінге ие болды. Ол Чарльз Дарвиннің эволюция теориясын қабылдаған алғашқы неміс биологтарының бірі еді. Ол Германиядағы дарвинизмнің маңызды қолдаушысы ретінде танымал. 1864 жылға дейін алты рет қайта басылған "Өсімдік және оның өмірі" және оның "Студиялар: Танымал лекциялар" ("Studien: Populäre Vorträge") еңбектері, екеуі де қарапайым оқырмандарға түсінікті тілмен жазылған, Германияда ғылымды насихаттауға үлкен үлес қосты. Шлейденнің танымал жазбаларына 1858 және 1873 жылдары "Эрнст" псевдонімімен жарық көрген екі өлең жинағы кірді. Америка композиторы Харриет П. Сойер оның өлеңдерінің бірін "Die ersten Tropfen fallen" әнімен музыкаға қосты.