Кіріспе

Кәсіби емес спорт түрлері

Әуесқой спорт – қатысушылардың көп бөлігі немесе толығымен еңбекақысыз айналысатын спорт түрлері. Спортпен айналысушы әуесқойлар мен кәсіби спортшылар арасында ерекшелік бар, кәсіби спортшылар жарысқа және жаттығуға жұмсаған уақыты үшін төленеді. Кәсіби ойыншылар бар спорт түрлерінің көпшілігінде, кәсіби спортшылар әуесқойларға қарағанда жоғары деңгейде ойнайды, себебі олар басқа жұмыспен айналысудың күйбеңінен тыс, толық уақыт жаттығуға мүмкіндік алады. Әлемдегі спортқа қатысушылардың көп бөлігі – әуесқойлар. Спорттағы әуесқойлық 19-шы ғасырда, әсіресе жоғарғы топтар арасында қадірленген идеал болды, бірақ 20-шы ғасырда кәсіби спорттың өсуімен және әуесқой және студенттік спортты монетизациялаудың үдеуімен бірте-бірте әлсіреп, қазір спортты басқаратын азаматтардың саны азайып барады, тіпті олар өз атауларында "әуесқой" деген сөзді сақтап қалғандарымен.

Өмірбаян

Қазіргі заманғы ұйымдасқан спорт 19 ғасырда дамыды, бастамасы Ұлыбритания мен АҚШ-қа тиесілі болды. Спорттық мәдениет әсіресе жеке мектептер мен университеттерде күшті болды, және сол мекемелерге баратын жоғарғы және орта таптың ер адамдары әуесқой ретінде ойнады. Жұмысшы табының спортқа қатысу мүмкіндігі ұзақ, алты күндік жұмыс апталарымен және сенбі күнгі діни тыйымдарымен шектелді. Ұлыбританияда 1844 жылғы Фабрика заңы жұмысшыларға жарты күн демалыс берді, бұл спортпен айналысу мүмкіндігін кеңейтті. Жұмысшы табының спортшылары жұмысқа бару қажеттілігіне байланысты жоғары деңгейдегі спортпен айналысуда қиындықтарға тап болды. Кейде, әсіресе жеке жарыстарда ақшалай жүлделер осы айырмашылықты өтеуге көмектесетін, ал кейбір қатысушылар өз матчтарының нәтижесіне тікелей тігіс қойды. Кәсіби командалар дамыған сайын, кейбір клубтар ойыншыларға "жұмыстан босатылған уақыт" үшін төлем жасауға дайын болды, яғни, үздік спортшыларға жұмыстан демалыс алу үшін ақы төледі. Көрермендер саны артқан сайын, спортқа толық уақыт арнау үшін ақы төлеу мүмкін болды. Әуесқойлық идеалдарын қолдаушылар ақшаның ықпалына және оның спортқа тигізетін әсеріне наразылық білдірді. Кәсіби спортшының мүддесі – өнімнің бір бірлігі үшін ең жоғары жалақы алу, егер бұл қосымша пайда әкелмейтін болса, ең жоғары деңгейде өнер көрсету емес. Спорттық құрылымды бақылайтын орта және жоғарғы таптың ер адамдары әуесқойлыққа теориялық басымдық бергенімен, сонымен қатар спорттың кәсібиленуіне кедергі келтіруде жеке мүдделері болды, себебі бұл жұмысшы табының олармен сәтті бәсекелесуіне мүмкіндік беретін қауіпті тудырды. Жұмысшы табының спортшылары неге оларға ойнағаны үшін ақы төленбеуі керек екенін түсінбеді. Осылайша, спорттың барлығына ашық болуын қалағандар мен кәсібилік "коринфтік рухты" жояды деп қорқатындар арасында мүдделер қақтығысы туды. Бұл қақтығыс жүз жылдан астам уақытқа созылды. Кейбір спорт түрлері оны салыстырмалы түрде оңай шешті, мысалы, гольф, ол 19 ғасырдың соңында әуесқойлар мен кәсібилер арасындағы бәсекеге төзімділік танытуға шешім қабылдады, ал басқалары осы дилеммадан ауыр түрде зардап шекті және спорттың ыдырауына әкелген жағдайларда (1895 жылы регби одағы мен регби лигасының мысалында) кәсібилікке толық бейімделу үшін бірнеше буынды қажет етті.

Коринфтік

Коринфтіктер – бәсекеде әділдік пен ар-ұяққа жеңіс немесе пайда табудан жоғары баға беретін, ең ізгі аматор спортшылардың бірін сипаттау үшін пайдаланылатын термин. Коринфтік яхт клубы (қазіргі Корольдік Коринфтік яхт клубы, RCYC) 1872 жылы Эссексте "Аматорлық яхтпен жүзуді қолдау" мақсатымен құрылды. Осы мақсатта клуб ережелері экипаждың аматорлардан тұруын қамтамасыз етті, ал "кәсіби немесе жалақы алатын ешкімге рульге тиюге немесе рульді басқаруға көмектесуге рұқсат етілмейді". RCYC сайты Коринф атауын ежелгі Коринфтің Истмия ойындарынан шығарса да, Оксфорд ағылшын тілінің сөздігі Коринф атауын "ежелгі Коринфтің әйгілі байлығы, зәулімдігі және ерсіздігінен" шығарады, мағыналары "бай адам" (1577 жылдан белгілі), "ерсіз адам" (1697) және "қаладағы сәнгер адам" (1819) арқылы "өз жылқысын мініп, өз яхтасын басқаратын, спорттың бай аматоры" (1823) дейін дамыған. Диксон Кемп 1900 жылы жарық көрген «Яхта және қайықпен жүзу жөніндегі нұсқаулықта» былай деп жазды: «Жарты ғасыр бұрын «коринфтік» термині көбінесе спорттың аристократиялық демеушілеріне қолданылды, олардың кейбіреулері, мысалы, бокс, қазір сәнге енбеген». «Коринфтік идеал» джентльмен-аматорлық Виктория дәуірінің соңындағы Ұлыбританиядағы христиандықпен бірге дамыды және 20 ғасырдың соңынан бері тарихи-әлеуметтік құбылыс ретінде зерттелді. 1882 жылы құрылған «Коринф» футбол клубы осының көрнекті үлгісі болды. АҚШ-та «Коринфтік» термині әсіресе аматор яхтсмендерге қолданыла бастады және көптеген яхт клубтарының атында осы күнгі күнге дейін қолданылып келеді, оның ішінде Сиванхака Коринфтік яхт клубы (1874 жылы құрылған, 1881 жылы атына «Коринфтік» деген сөз қосылды) және Йель Коринфтік яхт клубы (сондай-ақ 1881 және 1893 жылдары).

Ашық одақ

Регби одағы 1995 жылдың тамызында "ашық" деп жарияланды, шамамен 100 жыл бұрын болған бастапқы бөлінуден кейін, яғни сол күннен бастап регбидің екі түрінде де кәсібилікке рұқсат берілді. Алайда, кәсіби және әуесқойлық арасындағы шекара сақталғанда, екі түр арасындағы байланыс бастапқыда өте шектеулі болды. Ең айқын жағдайлар – жоғары деңгейдегі регби одағының ойыншылары кәсіби өнер көрсету үшін регби лигасына "кодты ауыстырған" кезде болды. Уэльс құрамасының ойыншысы Джонатан Дэвис осы ауысудың жарқын мысалы еді. Регби одағында кәсібилікке рұқсат берілгеннен кейін, ойыншылардың қозғалысы кері бағытта басталды. Одақ кәсіби ойынға жылдам бейімделді, көптеген лига ойыншылары спорттағы үлкен қаржылық мүмкіндіктерді пайдалану үшін одаққа қосылды. Бүгінде регби одағы кәсіби және әуесқойлық арасындағы айырмашылықты жасамаса да, регби лигасы әлі де кәсіби-әуесқойлық бөлінісін сақтайды. Британдық әуесқойлық регби лигасы қауымдастығы (BARLA) қатаң түрде әуесқойлықпен айналысады, бірақ бұрынғы кәсіпқойларға келісімшарт бойынша ойнауға рұқсат береді. 2007-2008 жылғы маусымда Ұлттық конференция лигасынан шығарылған Brighouse Rangers клубы келісімшартты кәсіпқой ойыншыны пайдаланғаны үшін соңғы рет санкция алды, ал ойыншыға мерзімі белгісіз дисквалификация (бірақ ішіне тісімен шабу да кірді) берілді, бірақ клуб кейін Pennine лигасына қабылданды. Сонымен қатар, кейбір регби одақтарында әуесқойлық ережелер бар, ең танымалсы Аргентиналық регби одағы, ондағы барлық мүше клубтар әуесқой болып табылады. Аргентина чемпионаты, провинциялық командалар үшін ұлттық чемпионат, елдің Супер Регби командасы, Ягуарларға келісімшарт жасасқан ойыншыларды қамтымайды.

Артқы және диск спорт түрлері (Фрисби)

Ұшатын дискіні пайдаланатын балама спорт түрлері 60-жылдардың ортасында басталды. Жастардың көпшілігі әлеуметтік нормалардан шеттесіп, қарсылық танытып, фризби тастау сияқты басқа демалыс түрлерін іздеді. 60-жылдары Виктор Малафронте, Зей Вейанд және Кен Вестерфилд сияқты бірнеше ойыншылар фризбиді лақтыру мен ұстаудың жаңа тәсілдерін тәжірибелегеннен басталып, кейін бұл фристайл деп аталды. 1970-жылдары Wham O және Irwin Toy (Канада) компанияларының жарнамалық күш-жігері, бірнеше турнирлер және кәсіби ойыншылардың университеттерде, көрмелерде және спорттық іс-шараларда фризби шоу-турларын өткізуі арқасында ұйымдастырылған дискілік спорт түрлері дамыды. Фристайл, қос дискілік корт, гатс, дискілік альтимат және дискілік гольф сияқты спорт түрлері осы спорттың алғашқы жарыстары болды. Дискілік альтимат және дискілік гольф командалық спорт түрлері бүкіл әлемде кең таралған және қазір жартылай кәсіби деңгейде ойналуда. Дүниежүзілік ұшатын дискі федерациясы, Кәсіби дискілік гольф қауымдастығы және Фристайл ойыншылар қауымдастығы – ұшатын дискілік спорт түрлерінің бүкіл әлемдік ресми ережелерін бекітетін ұйымдар. Дискілік альтимат – ұшатын дискіні пайдаланатын командалық спорт. Ойынның мақсаты – 120 ярд (110 м) ұзындығы және 40 ярд (37 м) ені бар тіктөртбұрышты алаңда өз команда мүшелеріне дискіні беру арқылы қарсы команданың энд зонасына пас жеткізіп, ұпай жинау. Қазіргі уақытта АҚШ-та 5 миллионнан астам адам ұйымдастырылған альтиматтың қандай да бір түрін ойнайды. Альтимат екі жаңадан құрылған лига – American Ultimate Disc League (AUDL) және Major League Ultimate (MLU) арқылы жартылай кәсіби деңгейде ойнала бастады. Гатс ойынын 1950-жылдары Хилли ағайындары ойлап тапты және Мичиган штатының Маркет қаласында өткен Халықаралық фризби турнирінде (IFT) дамытты. Ең көп таралған дискілік ойын – альтимат 1960-жылдардың соңында Джоэл Сильвер және Джаред Касспен басталды. 1970-жылдары ол Дэн Роддик, Том Кеннеди және Ирв Калбпен Ultimate Players Association құрылған кезде ұйымдастырылған спорт ретінде дамыды. Екі дискілік кортты 1970-жылдардың басында Джим Палмери ойлап тапты. 1974 жылы Кен Вестерфилд және Discraft-тың Джим Кеннер фристайл жарысын құрып, енгізді. 1976 жылы Wham O-ның Эд Хедрик ойлап тапқан және дамытқан "полюс тесіктері" деп аталатын нысаналармен дискілік гольф ойыны стандартына келтірілді.

Орта мектеп спорт түрлері

Спорттық командалар көбінесе жоғары мектептерде құрылады; қатысушылар, әдетте студент-спортшылар деп аталады, олар оқу барысында осымен айналысады. Кейде жоғары мектептегі спорттағы жетістіктер кәсіби мансапқа жол ашуы мүмкін. Жоғары мектептегі спорттың пайдасы талқыланады; бірі – олар тәртіп пен командалық жұмысты дамытады, енді бірі – жарақат алуға себеп болуы мүмкін дейді. Жоғары мектептегі спорттық және академиялық жетістіктер арасындағы байланысты зерттеген бір зерттеуде, спортқа қатысу деңгейінің және спорттағы жетістіктердің жоғары болуы мектептегі оқушылардың академиялық көрсеткіштерімен, мысалы, стандартизацияланған тесттердегі нәтижелерімен және білім алу деңгейімен тікелей байланысты екендігі анықталды. Ұлттық білім статистикасы орталығы студент-спортшылардың колледжді бітіру мүмкіндігі 20%-ға жоғары екенін, сондай-ақ олар спортпен айналыспағандарға қарағанда жұмысқа орналасуы және денсаулығы жақсырақ екенін хабарлайды. Дегенмен, 2006 жылы жоғары мектеп студент-спортшылары арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, олар сыныпта алдауға бейім, әсіресе футбол, бейсбол және баскетболмен айналысатын ұлдар, сондай-ақ софтбол және баскетболмен айналысатын қыздар. Сауалнама алдаудың жоғары мектеп студент-спортшыларының академиялық жетістіктеріне қаншалықты әсер ететінін көрсетпейді. Орта және жоғары мектеп спортында соңғы жылдары бірнеше төлемдер өсті, бұл спортты қымбаттатуда. "Ойнау үшін төле" термині студенттер мен олардың ата-аналары қатысу үшін белгілі бір мөлшерде ақы төлеуі керек екенін білдіреді, ал бұл төлемге форма, көлік және басқа да командалық шығындар кірмейді. Бұл кірісі аз отбасыларға (жылына 60 000 доллардан кем табыс табатындарға) және олардың спортпен айналысу мүмкіндігіне әсер етеді. Орташа шығын бала басына спорт түріне 381 долларды құрайды ("Ойнау үшін төле" спорты). Дене және психикалық денсаулыққа дұрыс мөлшерде дене шынықтыру енгізу арқылы жақсаруға болады. Бұл баланың денесінің сау дамуына және қалыпты салмақ индексіне (BMI) ие болуына мүмкіндік береді. Дене белсенділігінің көңіл-күйді жақсартатыны және стресс пен мазасыздықты азайтатыны дәлелденген. Зерттеулер көрсеткендей, бала кезінде дене шынықтырумен қаншалықты көп айналысса, ересек күнінде де соғұрлым бақытты және тұрақты болады. Осылайша, мектеп спортына қатысатын студенттердің саны артық болса, олардың көптегені өмірде тепе-теңдік пен табысқа жететін болады. Жапониядағы Жапонияның Ұлттық Жоғары Мектеп Бейсбол Турнирі (全日本高等学校野球選手権), Жапония мен әлемдегі әуесқой спорттың ең жоғары деңгейі, тамыз айында өткізілетін және Жапония бойынша шілде айында өтетін аймақтық ірі шара, Жапонияның Орталық Зерттеу Институтының (日本中央調査社) жылдық сауалнамалары бойынша соңғы 50 жылда ең қызығушылық тудыратын спорттық оқиғалардың бірі болып табылады. Бұл турнир алғаш рет 1914 жылы өткізілді.

Гольф

Гольфте әлі де әуесқойлар чемпионаттары бар, ең танымалдары – АҚШ-тың әуесқойлар чемпионаты, Ұлыбританияның әуесқойлар чемпионаты, АҚШ әйелдерінің әуесқойлар чемпионаты, Ұлыбритания әйелдерінің әуесқойлар чемпионаты, Уокер кубогы, Эйзенхауэр кубогы, Кертис кубогы және Эспирито Санто кубогы. Дегенмен, әуесқой гольфшілер PGA Tour және European Tour сияқты кәсіби гольф турларының ойыншыларына қарағанда әлдеқайда аз танымал. Соған қарамастан, кейбір әуесқойлар АҚШ-тың ашық чемпионаты және Ұлыбританияның ашық чемпионаты сияқты ашық турнирлерге, сондай-ақ Мастерс турнирі сияқты ашық емес турнирлерге қатысуға шақырылады.

Автоспорт

Автоспортта түрлі деңгейдегі әуесқой жүргізушілер бар. Олар кәсіби жарыстарға қатысқанда, көбінесе "ақша төлеп жарысқа қатысатын жүргізушілер" деп аталады. Олар Формула-1-де көп жылдар бойы кездеседі, мысалы, Фелипе Наср, Эстебан Гутьеррес және Рио Харьянто сияқты жүргізушілер тіпті артта қалған командаларда орын алу үшін 30 миллион доллар көлемінде демеушілік тартады. Спорттық автомобильдер жарысында жүргізушілер әдетте белгілі бір санаттарға бөлінеді, оның ішінде әуесқой және жартылай кәсіби (Pro-Am) кластар бар. Алайда, осы "хобби-жүргізушілердің" көп бөлігі клуб деңгейінде қатысады, көбінесе тарихи немесе классикалық автомобильдермен жарысады, олар негізінен әуесқойларға арналған.

Басқа спорт түрлері

Ирландияда Гейллік спорттық қауымдастық (GAA) елдің ұлттық спорт түрлерінің – Гейл футбол, херлинг және камогидің әуесқой статусын қорғайды. GAA 82,300 адамдық сыйымдылығы бар Крок Паркінің Аға футбол және херлинг чемпионаттарының финалдарына толы екенін қамтамасыз етеді. Үлкен теннис чемпионаттары 1968 жылға дейін кәсіби ойыншыларды қабылдамады, бірақ кейін кәсібилерді қабылдау аматорларды көпшілік назарынан шығарып алды. Бейсболда 1869 жылға дейін ойыншыларға жалақы төлеу ар-ұятсыз саналды.